Almatynyń túbinde ótken EQYU-ǵa qatysýshy memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýleriniń qorytyndysy qýanarlyqtaı. Osy mártebeli jıynda sóz sóılegen Elbasy Nursultan Nazarbaev ústimizdegi jyly Astanada ótýge tıis Uıym Sammıtiniń qajettiligin dáıektep berdi. Al jıynǵa qatysýshylar Qazaqstan basshysynyń usynysyn bir aýyzdan tolyǵymen qoldady. Elbasynyń Sammıtti shaqyrý týraly bastamasynyń iske asýy – bul bizdiń ortaq tabysymyz, tutas Uıymnyń jáne ondaǵy bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń jetistigi.
Qazaqstan tóraǵalyqqa asa bir kúrdeli kezeńde kirisip otyrǵanyna nazar aýdarǵan jón. Elimiz uıym aldyna burynǵydan kúrdeli, aýqymdy, san salaly máselelerdi baısaldy túrde kúsh biriktirip sheshýdi usynyp otyr. Jahandy jaılap bara jatqan lańkestik, ekstremızm, tabıǵı-klımattyq, gýmanıtarlyq jáne ekologııalyq apattar, kedeıshilik, álemdegi mıllıardtan astam adam dýshar bolyp otyrǵan ashtyq, juqpaly indetter, ultaralyq jáne dinaralyq qaqtyǵystar, jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys adamzat órkenıetine barlyq memleketter kúsh biriktirmeıinshe jetpeıtinine, jańa qaýip-qaterlermen kúrese almaıtynyna kóz jetkizedi. Buǵan baılanysty byltyr, 2009 jyly Grekııanyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde eýropalyq valıýtaǵa tóngen qaýipti eske alsaq ta jetkilikti. Sondyqtan osyndaı dáýir syndarymen betpe-bet kelgen EQYU tóraǵalyǵy naqty baǵdarlama usynyp otyr. Elbasy bıyl 14 qańtarda Venadaǵy EQYU Turaqty keńesiniń qatysýshylaryna arnaǵan beınearnaýynda Qazaqstannyń EQYU-ny Vankýverden Vladıvostokqa deıingi ulan-ǵaıyr keńistikte halyqaralyq yntymaqtastyq pen qaýipsizdiktiń mańyzdy tetikteriniń biri retinde qarastyratynyn aıtty. Mundaı ustanymdy kóbinese Uıymǵa qatysýshylardyń keń geografııalyq aýqymymen, memleketterdiń ózara is-qımyldaǵy tájirıbesimen jáne jaqsy jolǵa qoıylǵan jumys tásilderimen túsindirýge bolar. Endigi jerde 35 jyldyq tarıhynda tájirıbe jınaqtaǵan Uıymdy kún tártibindegi kúıip turǵan máselelerdi eńserýge jumyldyrý mindeti tur.
Jańa jahandyq qaýip-qaterler EQYU-nyń tıimdiligin kóterýdi, aqyr aıaǵynda ony reformalaýdy talap etýde. Prezıdent N.Nazarbaevtyń pikirinshe, bul úshin aldymen kómeskilenip qalǵan “Helsınkı úderisiniń brendin” qaıta jandandyrý jáne eýrazııalyq aımaqtyq qurylymdarmen ózara baılanys ornatý arqyly EQYU-nyń ekinshi tynysyn ashý, onyń qyzmetine sony serpin berý mindetin qoıý qajet. О́ıtkeni, búginde eýropalyq qaýipsizdikti azııalyq qaýipsizdik ólshemderin eskermeı saqtaý múmkin emes. Qazaqstan endigi jerde EQYU-nyń eýratlantıkalyq únqatysý alańynan eýrazııalyq aýqymǵa kóterilýin, sonymen qatar Venanyń batysy men shyǵysyndaǵy elder arasyndaǵy ózara senimdi nyǵaıtýǵa kúsh salady. Al bul elder bir Uıymǵa, EQYU-ǵa múshe bolǵanymen, árqaısysy ártúrli geosaıası múddelerge bólingen. Máselen, bul elderdi Eýroodaq pen NATO-ǵa múshe elder, Eýroodaq pen NATO-ǵa múshe bolýǵa yntaly elder jáne EýrAzEQ, UQShU, ShYU sekildi aımaqtyq uıymdarǵa múshe memleketter dep jikteýge bolady. Uıymnyń óz tarıhı damý barysynda eýropalyq qana emes, eýrazııalyq sıpatqa aýysyp kele jatqanyna kóz jetkizý qıyn emes. Elimiz geografııalyq ornalasýyna qaraı Uıymnyń ishki geosaıası qatparlarynyń tigisin jatqyzýǵa úles qosa alady.
1999 jyly sońǵy ret Ystambulda ótken kezdesýdiń mańyzdylyǵy kúmán týǵyzbaıdy. Biraq odan beri Eýrazııalyq keńistiktiń qaýipsizdik salasy men strategııalyq qarym-qatynastarynda birqatar birazdan beri qordalanǵan jáne shuǵyl túrde sheshýdi qajet etetin máselelerdiń jınaqtalǵany belgili. Qazaqstan óziniń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy barysynda kelesi máselelerge basymdyq berýde: birinshi kezekte – Uıymnyń negizgi baǵyttary boıynsha kelisimder júrgizý arqyly olardy birizdilikke túsirý. Qaýipsizdik salasynda lańkestik, esirtki tasymaly, zańsyz mıgrasııa sııaqty aımaqqa qaýip tóndirýi múmkin qaterlerdiń aldyn alý. Qazaqstannyń Uıymǵa tóraǵa retinde EQYU men NATO-nyń, sondaı-aq Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy (UQShU) jáne Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńespen (AО́SShK) uıymaralyq baılanystar ornatýǵa tamasha múmkindikter paıda bolýda.
Bir eskeretini, EQYU-nyń geosaıası keńistigine kóptegen saıası jáne áskerı-strategııalyq bloktarǵa, uıymdar men keńesterge múshe memleketter kiredi. Bul jerde bir-birine qarama-qaıshy birneshe úrdister júrýde. Sonymen qatar túrli iri geosaıası jobalardy is júzine asyrýǵa talpynystar júrýde, olardyń qatarynda Úlken Taıaý Shyǵys, Úlken Ortalyq Azııa, Úlken Eýropa, Qarateńiz-Kavkaz jáne Kaspıı jobalary bar. Bul faktorlardyń bári bolashaqta EQYU-nyń saıası damýyna yqpal etýi múmkin.
Qazaqstannyń tóraǵalyǵy men Uıym Sammıtiniń kún tártibiniń buzylýyna keri áserin tıgizýi múmkin faktorlardyń bolǵany belgili. Olardyń qataryna strategııalyq qaýipsizdik máseleleri, reseı-amerıkan qatynastarynyń damýy, eýropalyq qaýipsizdik týraly kelisimniń taǵdyry, Aýǵanstan men Iran tóńiregindegi jaǵdaıdyń damýy, NATO, UQShU, ShYU jáne basqa da uıymdar aralarynda bolýy múmkin qarama-qaıshylyqtardy jatqyzýǵa bolady. Sondyqtan Astanada joǵary deńgeıdegi kezdesýdi ótkizý, óz kezeginde, osy saladaǵy birqatar ózekti máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.
EQYU músheleriniń qaýipsizdik baǵytynda basym kópshiligin biriktiretin másele Aýǵanstan jaǵdaıy. Kópten beri óz sheshimin tappaı kele jatqan bul másele Uıym Sammıtiniń kún tártibiniń negizgi máseleleriniń biri bolýy múmkin. Qazaqstannyń osy elde jáne aımaqtaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan ustanymy, birinshi kezekte Eýropa men EQYU-nyń qaýipsizdik salasyndaǵy múddelerin tikeleı qorǵaıtyn obektıvti saıasat bolyp tabylady.
Astana óziniń mańyzdy syrtqy saıası maqsattarynyń biri retinde lańkestikpen jáne separatızmmen kúresti qarastyrady. Ortalyq Azııadaǵy lańkestik máselesi Aýǵanstanmen tikeleı baılanysty. Aýǵan memleketiniń joıylýynan aımaqtaǵy jaǵdaıdyń tutastaı turaqsyzdanatyny belgili. Aýǵanstannyń memlekettik qurylymynyń odan ári kúıreýi Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy jaǵdaıǵa tutastaı áser etpek. AQSh pen NATO ketip, aýǵan kampanııasy sátsizdikke ushyraıtyn bolsa, Ortalyq Azııa elderi men Reseı kúnnen-kúnge kúrdelenip bara jatqan aýǵan máselesimen betpe-bet qalady, al ol óz kezeginde fýndamentalıstik kóńil-kúı men esirtki tasymalynyń artýyna, lańkestik pen aımaqtyń turaqsyzdanýyna alyp keleri sózsiz.
Qazaqstan óziniń lańkestikke, zańsyz mıgrasııa jáne esirtkimen kúresýge qarsy kúshin ShYU sheńberinde seriktestik negizinde ushtastyrýda. Atalǵan máselelerdi aýyzdyqtaý maqsatynda ShYU – Aýǵanstan baılanys toby qurylǵan.
Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – Ortalyq Azııanyń turaqty damýy. Qazaqstan EQYU-nyń áleýetin paıdalanyp, aımaqtyq yntymaqtastyqty damytýǵa nıetti. Bizdiń respýblıka Aýǵanstan Islam Respýblıkasyna (AIR) kórsetilip jatqan halyqaralyq kómektiń ashyq jáne tıimdi paıdalanylýyn qoldaýda. Sonymen qatar ol aımaq boıynsha negizgi kórshiler – Iran, Pákstan, Úndistan jáne Qytaıdan keletin kómekterdi úılestirýge tyrysýda.
Aýǵanstannyń ınfraqurylymyn qalyptastyrý aımaqtyń barlyq memleketteri úshin tıimdi bolmaq. Bul jerde kólik-kommýnıkasııalyq jáne otyn-energetıkalyq mazmundaǵy jobalar áńgime bolýda. Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń terrıtorııasy arqyly ótetin joldar, elektr qýatynyń symdary, qubyrlar eldiń turaqtanýyna áserin tıgizip qana qoımaı, Úndi muhıtyndaǵy Pákstan jaǵalaýynan bastap Parsy shyǵanaǵy aralyǵynda, Kaspııden Shyńjan men Kashmırge deıingi aımaqtaǵy yntymaqtastyqty arttyratyny belgili.
Qazaqstanǵa esirtki tasymaly ulttyq, aımaqtyq jáne halyqaralyq, sonyń ishinde eýropalyq qaýipsizdik úshin qanshalyqty qaýip-qater tóndiretindigi belgili. Máseleniń aldyn alý maqsatynda respýblıka Reseımen jáne basqa da Ortalyq Azııa elderimen birlesip, esirtki saýdasymen kúresý jolynda óz zańdaryn kúsheıtýde.
Qazaqstan BUU men basqa da halyqaralyq yntymaqtastyq jáne qaýipsizdik ınstıtýttarynyń álsireýi tusynda EQYU-ny saqtap qalyp, ony kúsheıtýge, sondaı-aq onyń quzyryn arttyryp, Uıymnyń geografııalyq (geosaıası) jaýapkershiligi aımaǵyn, ásirese Orta Shyǵysta (Aýǵanstan) keńeıtýge múddeli.
Qazaqstan Respýblıkasy óz kúshin jaǵdaıdyń durys baǵytta damýy úshin Eýro-Atlantıkalyq aımaq pen UQShU arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttaýda. Jaqyndasýdyń negizgi maǵynasy Eýrazııa keńistigindegi qaýipsizdikti nyǵaıtý (eýro-atlantıkalyq qaýipsizdiktiń ajyramas bóligi retinde), maqsaty – Aýǵanstan men kórshi aımaqtardy turaqtandyrý. Bul jerde basty qural NATO, UQShU, ShYU, EO, TMD, AО́SShK arasyndaǵy yntymaqtastyq pen belsendi qarym-qatynas bolmaq.
Búgingi tańda Batys elderi men Reseı atalǵan uıymdar arasynda qaýipsizdik salasynda uzaq ýaqyttar boıy budan artyq suhbattasý alańynyń bolmaıtynyn jaqsy túsinýde. Olarǵa Uıymǵa Astananyń belsendi tóraǵalyǵy tusynda Qazaqstan aýmaǵynda EQYU-nyń Sammıtin ótkizý tıimdi bolýda. Batys úshin Sammıt aýǵan máselesin túbegeıli sheshýde naqty jáne basty joldary men ádisterin anyqtap alýǵa múmkindik berse, Reseı úshin onyń qaýipsizdik salasyndaǵy usynystaryn is júzine asyrýyna jáne batys kontragentterimen tıisti kelisimge kelýge jol ashpaq.
EQYU-nyń joǵarǵy deńgeıdegi kezekti Sammıtiniń Astanada ótetindigi týraly habar Qazaqstannyń ózinde de, shetelderde de úlken serpilispen qarsy alynýda. О́ıtkeni, halyqaralyq qaýymdastyq Aqordaǵa EQYU-ny reformalaý isinde úlken úmit artyp otyr. Uıymnyń daǵdarysqa urynǵany sońǵy jyldardaǵy kezdesýler barysynda anyq ańǵarylýda. EQYU óziniń saıası rólin ózi kishireıtýde. Ahýal bul qalpynda osylaı jalǵasa beretin bolsa, Uıymmen eseptesetinder sany da azaıa túsetini sózsiz. Al EQYU-nyń ózi bolsa, tıimdiligin joǵaltady.
Ústimizdegi jyldyń kúzinde Astanada ótetin EQYU-nyń Sammıti Uıymdaǵy daǵdarystyq jaǵdaıdy toqtatýǵa, 35 jyl buryn Helsınkıde bastalǵan úrdisti jandandyrýǵa múmkindik bereri sózsiz. Sammıt EQYU-ǵa múshe 56 memleket basshylarynyń bárine “saǵattaryn teńestirýge” jáne Uıymnyń bolashaqtaǵy mańyzdy basymdyqtaryn anyqtaýǵa biregeı múmkindikter bermek.
Nurlan SEIDIN, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.