Kirme sózge kiriptarlyq til kósegesin kógertpeıdi

Tilimizge kirme sózderdi qabyldaý men qoldaný, olardy orfografııalyq normalarymyzǵa sáıkes jazý máselesi  bir ǵasyr boıy kún tártibinen túspeı keledi. HH ǵasyr basynda ardaqty Ahań (Baıtursynuly) «Jat sózderdi basqalar, máselen, orystar óz tiliniń zańyna úılestirip alǵanda, solaı alýǵa bizdiń de qaqymyz bar» dese, alash ardaqtysy Halel Dosmuhameduly  «Tilge kirgen jat sózder de sińý úshin, tilge «ózilik» bolýy úshin sol tildiń zańymen ózgerip, tanymastaı halge kelýi kerek. Búıtpese jat sózder buralqy bolyp, tildiń shyrqyn buzady, tilge zııan beredi» dep, olardy tilimizge ıkemdep qoldandy. Olardyń kózi ketkennen keıin biz jat sózderdi qabyldaýdyń jańa tártibin belgilep, kirme sózderdi ózgerissiz alýǵa kóshtik. Sol jolmen áli kelemiz. Áli kúnge deıin qazaq qoǵamynda «О́zge til sózderin ózgertpeı alǵannan tilge keler zııan joq, olar sózdik qorymyzdy baıytady» degen pikir ústem. Buryn orys tiliniń sózderin qaz-qalpynda qabyldap kelsek, endi aǵylshyn sózderin  ózgertpeı alýǵa qumarlar artyp keledi. Bul bizdiń qanymyzǵa sińgen ádet bola bastady. Qıt etse, «О́zgeler de shet til sózderi esebinen sózdik qoryn baıytyp otyr ǵoı» degen ýájdi kóldeneń tartamyz. Al shyn negizinde óz tizginine ıe bola almaı qalǵan keıbir halyqtar bolmasa, kez kelgen ult tili ózge tilden sóz alǵanda ony óz tiliniń tabıǵatyna ıkemdep alady. Biz osy máselege kórkem shyǵarmalardaǵy  kirme sózderdiń qoldanysy negizinde taldaý jasap, jurtshylyq nazaryn aýdarýdy maqsat etip otyrmyz. Kirme termınder men sózder, ásirese ózge tildiń orfografııasy boıynsha ózgerissiz alynǵan ataýlar kórkem shyǵarma tilinde erkin qoldanylyp, qalyń oqyrmanǵa túsinikti bola ma? Bizde «Termınder men kirme sózderdi kóp qabyldaǵannan, olardy ózgerissiz alǵannan ulttyq ádebı tilge, kórkem shyǵarma tiline keletin zııan joq» degen pikirdi qoldaıtyndar, sony dáleldep júrgender az emes. Alaıda, bul pikirdiń shyndyqpen úılespeıtinin dáleldeıtin tildik derekter jetkilikti. Shyǵarmalaryn aǵylshynsha jazatyn Ernest Hemıngýeı «Men sondaı-aq alty kúnge sozylǵan qyzyqty velosıped jarysy men bıik taýdyń tas jolyndaǵy dál sondaı qaıtalanbas jarystardy da sýrettep jazar edim. Muny tek fransýz tilimen ǵana sýrettep jazýyma bolar edi, óıtkeni velosıped jónindegi termınniń bári fransýzsha bolyp keledi. Bul jaıynda jazýdyń qıyndyǵy da, mine, osynda jatyr», («Qyzyǵy mol sol jyldar») dep jazypty. Qala­my­nan týyndaǵan shyǵarmalaryn búkil álem jurtshylyǵy súıip oqıtyn qalamger, Nobel syılyǵynyń laýreaty E.Hemıngýeı velosıpedke qatysty termınderdiń bári fransýz tilinde bolǵandyqtan velosıped jarystary týraly aǵylshynsha jaza almaıtyndyǵyn aıtyp qınalypty. Eger shyndyǵynda da ózge tildiń termınderi qabyldaǵan tildiń baılyǵy bolsa, olardy ózge tildegideı jazǵannan tilge keler zııan bolmasa, onda nelikten E.Hemıngýeı sekildi álemge máshhúr qalamger óz shyǵarmashylyǵynda olardy paıdalana almaǵan? Osy bir ǵana «velosıped» sózi tóńireginde oı órbitip kórelikshi. Aǵylshyndar «velosıped» sózin 1819 jyly fransýzdyń vélocipède sózinen alǵan. Fransýzdar bul sózdi joǵaryda aıtylǵandaı latynnyń velox (velocis) – tez; jyldam, pes (pedes) – aıaq degen eki sózin qosý arqyly jasaǵan. Iаǵnı, qazaq tiline sózbe-sóz aýdarǵanda «jyldamaıaq» nemese «jyldamaıaqtar» bolady. Aǵylshyndar «velocipede» sózin birshama ýaqyt qoldanyp, 1849 jyly velosıpedtiń jańa, jetildirilgen túri shyqqan kezde ony bicycle [‘baisikl] – /baısıkl/ dep atap, bul sózdi osy kúnge deıin qoldanady. Qazirgi aǵylshyn tilinde «bicycle» sózi berik ornyqqan. Bul sóz latynnyń bi «eki» jáne grektiń kyklos «dóńgelek, sheńber» degen sózderinen jasalǵan. Kalka jolymen qazaqshalasaq «ekisheńber», «qosdońǵalaq» bolyp shyǵady. Qazirgi fransýz tilinde bastap­qyda ózderi jasaǵan «vélocipède»-niń vélo-sy ǵana qalǵan. Iаǵnı, «velo» túrinde yqshamdalǵan nusqasyn qoldanady. «Velo­sıped» sózi orys tiline XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda fransýz tilinen kirgen bolsa, al bizdiń tilimizge XX ǵasyrdyń birinshi jartysynda orys tilinen «velosıped» túrinde esh ózgerissiz alynǵan. Fransýzdar – «velo», aǵylshyndar – «baısıkl», orystar – «velosıped» dep árqaısysy ózinshe jasap nemese óz tilderiniń tabıǵatyna qaraı beıimdep qabyldaǵan osy sózdi biz kórshimizden aına-qatesiz kóshire salyppyz. Týystas slavıan tilderi tobyna jatatyn, orystardyń irgeles kórshisi belorýstarda bul kóliktiń ataýy retinde «rovar» jáne «velasiped» degen eki sóz qatar qoldanylady. Tilderiniń tegi men túbi bir ekendigine qaramastan belorýs­tar da basqa balama alǵan jáne kirme sózdi óz tiline ıkemdep qabyldaǵan. Al bizde dál orys tilindegi qalpyn saqtap qabyldanǵan sózder jalǵyz «velosıpedpen» shektelmeıtini barshamyzǵa aıan. Olar júzdep, myńdap sanalady. Keńestik kezeńde qalyptasqan shet tilderiniń sózderin orys tilindegideı aıtyp-jazyp, tilimizge solaı qabyldaý dástúrin búgin de jalǵastyryp kelemiz. Soǵan qaraǵanda biz áli jasampazdyq pen kóshirimpazdyqtyń arajigin ajyratýǵa, óz tilimizdiń tabıǵaty men ishki zańdy­lyqtaryn saqtaýǵa asa qulyqty emes te sııaqtymyz. Osy áńgimege arqaý bolyp otyrǵan «velosıped» sóziniń tilimizdegi qolda­nysyna nazar aýdarsaq, myna bir mysaldy attap ótýdiń reti joq. Belgili jazýshy Marhabat Baıǵut bir áńgimesiniń ataýyn «Belesebet pen baılyq» dep atapty. Osy bir búgingi qoǵamdy jaılaǵan dertti arqaý etken mazmundy da shyp-shymyr, shaǵyn áńgimesiniń «– Bala kezińde belesebet urlaǵanyń tizimniń basynda tur, – dedi bireýi» dep bastalatyn sońǵy tórtten bir bóliginde ǵana avtor «belesebet» sózin 21 ret qoldanypty. Qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri bul sózdi orfografııalyq sózdiktegideı etip «velosıped» dep nege jazbaǵan? Álde oǵan saýaty jetpedi me? Joq, múlde olaı emes. Bul – maqsatty qoldanys. Eger qazaqtyń tilinde, qazaq úshin jazyp otyrǵan áńgimesinde qalamger «velosıped» sózin 21 ret qoldanǵanda, bul áńgimeniń tili osy bir sózge bola aýyrlap, oqyrman ózin tas aralasqan kúrishti shaqyrlatyp shaınap otyrǵandaı seziner edi. Qalamger osyny jaqsy sezinip, oqyrmanyna tas shaınatqysy kelmegendikten sanaly túrde «belesebet» sózin qoldanǵan. Bir qaraǵanda, «velosıped» sózi tilimizge endi ǵana kirgen «monıtor», «blogger», «rıeltor», «parkomat», «praım-taım» sııaqty jańa ataýlar sanatynan emes. Bul sózdiń tilimizde qoldanylyp kele jatqanyna shamamen 70-80 jyl boldy. Jurtshylyqtyń kóre-kóre kózi de, estı-estı qulaǵy da, jaza-jaza qoly da úırenetin ýaqyty boldy. Qazaq tiliniń túsindirme sózdigine de, orfografııalyq sózdigine de «velosıped» túrinde engizilgen. Iаǵnı, kirme sózdiń tilimizdegi qoldanylýy leksıkografııalyq turǵydan zańdastyrylǵan. Bylaı qarasańyz, ony burmalap jazýǵa eshqandaı negizimiz joq sııaqty. Soǵan qaramastan, jazýshy ony «belesebet» dep jazady da, elimizdiń eń kóp taralymmen shyǵatyn bas gazeti «Egemen Qazaqstanda» M.Baıǵuttyń áńgimesiniń ataýy úlken áriptermen «Belesebet pen baılyq» (28.01.2015) dep beriledi. Nege? Onyń sebepterin izdeı bastasaq, eń basty sebebi – bul sóz o basta tilimizdiń fonetıkalyq, mor­fo­­logııalyq zańdylyqtaryna sáı­kes, ózgeriske ushyramaı, dál orys tilin­degi qalpyn saqtap qabyldanǵan. Ahańsha aıtqanda «qazaqtyń shapanyn jamylyp, tymaǵyn kımeı», tilimizdiń zańdylyqtaryna baǵynbaı engendikten, bir ǵasyrǵa jýyq qoldanyp júrsek te, jattyǵyn jasyra almaı, tilge sińbeı, kirmeligi kózge uryp tur. Al «bolys», «samaýryn», «bátińke», «bótelke» nemese arab tilinen engen «qalam», «dápter», «álem» sııaqty júzdegen sózder tilimizge sýdaı sińip, tastaı batyp ketti. Mundaı sózderdi búgingi til tutynýshylary jat sóz dep jatsynbaıdy, tól sózderimizben teń kóredi. Kórkem ádebıet tilinde de, baspasóz betinde de, oqýlyq pen ǵylymı mátinde de birdeı jazamyz, birkelki qoldanamyz. О́ıtkeni, olar tilimizdiń zańdaryna baǵyndyrylyp alynǵan, kirgen tiliniń tól tabıǵatyna sáıkestendirilip qabyldanǵan sózder. Al endi «velosıped» sózine kelsek, birinshiden, osy sózdiń basynda turǵan «v» tilimizge ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldary qabyldanǵan kirme dybys. Qazaq tilinde «v» degen dybys bolmaǵan, sondyqtan álipbıimizdiń basynan oryn berip, 70-80 jyl ishinde ony birneshe urpaqtyń qulaǵyna quıyp, sanasyna sińirip, qansha jerden jattap alsaq ta, odan bastalǵan sózdiń bótendigi sezilip turady. Tildik sezimi bar adam «v» árpinen sóz bastaýdyń tilge jatyq, qulaqqa jaǵymdy bola almaıtynyn birden ańǵarady. Ekinshiden, qazaq sózderinde «o» dybysy (oıshyl, oshaq, bostandyq, jolaýshy, torsyq jáne t.b.) sózdiń basynda nemese birinshi býynda qoldanady. Kirme sózderde bolmasa, tól sózderimizdiń ekinshi, úshinshi býyndarynda nemese sóz sońynda «o» dybysy kezdespeıdi. «Velo» degende ol ekinshi býynda tur. Úshinshiden, qazaq tiliniń eń negizgi zańdarynyń biri úndestik zańy boıynsha sóz quramyndaǵy býyndar birkelki jińishke (bereke, kórik, shúmek, t.b.) nemese birkelki jýan (aǵaıyn, qaraǵaı, tumar t.b.) bolady. Al aralas býyndy «velosıped» qazaq sóziniń tabıǵatyna bul jaǵynan da úılespeı tur. Tórtinshiden, qazaq tilinde «d» dybysyna sóz aıaqtalmaıdy. «Brend», «jıhad» syndy kirme sózderde bolmasa, qazaq sózi «d»-ǵa bitpeıdi. Jalpy, kópshilik úshin bul sózdiń maǵynasynyń kúńgirttigin aıtpaǵanda, joǵaryda atalǵan sebepterdiń ózi onyń tilimizde erkin qoldanys tabýy úshin az kedergi emes. Mine, osyndaı sebepterge baılanysty M.Baıǵut «velosıped» ornyna «belesebet» dep sanaly túrde qoldanǵan. Sol sebepten de biz avtorǵa jáne onyń «Belesebet pen baılyq» degen áńgimesiniń taqyrybyn iri áriptermen kózge uryp turatyndaı etip bergen «Egemen Qazaqstan» gazetine qazaq tiliniń orfografııalyq sózdigi men túsindirme sózdigin basshylyqqa almadyńyzdar dep kiná artýdan aýlaqpyz. Kerisinshe, orys tilindegi q alpyn saqtaı otyryp qabyldap alynǵan sózdi sol siresken kúıinde bermeı, qazaq tiliniń ún-yrǵaǵyna keltirip úılestirip qoldanǵan qalamger men ony túzetpeı bergen gazet ustanymyna biz de qosylamyz. «Velosıped» degen kirme sózdi sol qalpynda ózgerissiz paıdalana almaı júrgen jalǵyz Marhabat Baıǵut qana emes. «Belesebet» dep qoldanyp júrgen qalamgerler men jýrnalıster jeterlik. Máselen, aramyzdan jýyrda ǵana ketken asa bilikti azamat, kórnekti teatr synshysy Áshirbek Syǵaı «О́mirde adamdardyń bári de – akter» dep atalǵan suhbatynda «Belesebet, garmon, mandolınalar da birinshi bolyp meniń qolyma tıip jatty» («Juldyzdar otbasy», 2011.№8) dese, belgili qalamger Nurǵalı Oraz «Bulaqtan bastalǵan ómir» degen maqalasynda «Berdibek Soqpaqbaev shyǵarmalary sonaý jetpisinshi jyldardyń ishinde, shóleıt aımaqtaǵy shaǵyn aýyldarda dop oınap, belesebet teýip, qoı baǵyp, shań-topyraqqa batyp júrip balalyq shaqtyń bal kúnderin keshken bizdiń býynǵa arnap jazǵandaı kórinetin-di», («Almaty aqshamy», 08.10.2014) dep jazady. Qazaqty, qazaq tilin bir qazaqtaı bilgen, ult zııalylary Geraǵa atap ketken G.Belger bylaı dep jazady: «A vot slova «tıýrma» net v kazahskom ıazyke. Net ı vse týt! Kak-to obhodılıs volnye syny stepeı bez etogo atrıbýta sıvılızasıı. A kogda ponadobılos, prıbeglı k ıskajennomý «túrme». Takje prısposobılı ı drýgıe slova: zaýyt (zavod), taýar (tovar), samaýyr (samovar), ekýatr (ekvator), kámpeske (konfıskasııa), pirkanshyk (prıkazchık), belesebet (velosıped), kámónes (kommýnıst), aýylnaı (predsedatel aýlnogo soveta), bipgádir (brıgadır) ı t. d». Bir sózge osynsha nege qadaldy eken deıtinder tabylyp jatsa, bir sózdi taratyp aıtý arqyly onyń arǵy jaǵynda buralqy sózderdiń az emestigin ańǵartý. Barlyq buralqy sózderdi taratyp aıta berýge maqala kólemi kótere bermese kerek. Belgili aýdarmashy Bekbolat Ádetov­tiń myna tómendegi pikiri sóz bo­lyp otyrǵan máselege tikeleı qatys­ty. Ol Djek Londonnyń jınaǵyna engen eki áńgimesi men «Teńiz qorqaýy» romanynyń aýdarmalary týraly aıta kelip, bylaı depti: «Birden aıtaıyq: aýdarma sátti, tolymdy. Keı tustaryndaǵy kedir-budyrlary bolmasa, sóz arnasy tól shyǵarmadaǵydaı-aq erkin josylyp otyrady. Al boıyndaǵy kezdese beretin teńiz termınderiniń kóptigi men «brezent», «mokasın», «fakt», «poselka», «morj», «lasos» (durysy – losos – arqanbalyq), «korm», (durysy – korma, al «korm» dep maldyń jemin aıtsa kerek), «gýdok», «shtorm», «tropıka» (durysy – «tropık»), «ındıvıdýalıst», «vıvısektor», «shkval» sekildi san-sapa sózderdi aıtpasqa amal joq. Roman – ǵylymı eńbek emes ekenin eskerip, osylardyń birazyn jaıdaqtatyp, jalpaq tilmen-aq alsa bolmas pa edi degen oı keledi» («QÁ»,6.06.2014). Áńgime kólik, qarapaıym tehnıka ataýy týraly bolyp otyrǵandyqtan, osy taqyrypqa qatysty ǵana sál oı órbite bastasaq ta talaı máseleniń sheti qyltııady. Máselen, «samoletti» – «ushaq», «raketany» – «zymyran» degen balamalarmen almastyrdyq. Al orfografııalyq sózdikte «poezd» sózin – «poıyz», «mashınany» – «máshıne» dep jazýdy zańdastyrdyq. Solaı jazyp, qoldanyp ta júrmiz. Endeshe, ne sebepti «velosıped», «motosıkl», «tramvaı», «avtobýs» sózderin «poıyz» tárizdi tilimizge ıkemdep, ózgertip jaza almaımyz? О́zge de myńdaǵan kirme sózder týrasynda da osyny aıtýǵa bolady. Iаǵnı, bul bizdiń kirme sózderge, termınderge balama usyný, olardy jazý, jalpy tilimizge qabyldaý máselesinde berik ustanatyn ortaq qaǵıdattarymyzdyń bolmaı otyr­ǵanyn, barynyń solqyldaq, osal ekendigin kórsetedi. Bes sózdi ózgertip jazyp, bes myńyn ózgertpeı qaldyrý tildik reforma bola almaıdy. Barlyq kirme sóz bir qaǵıdaǵa baǵynyp jazylyp, belgili bir tildik zańdylyqtarǵa sáıkes qabyldanýǵa tıis. Bizde birqatar ǵalymdar, keıbir til mamandary, kórkem mátinniń ǵylymı mátinge, termın shyǵarmashylyǵynyń kórkem ádebıetke eshqandaı qatysy joq dep sanaıdy. «Termınjasam kór­kem ádebıet tilinen bólek ǵylym tili aıasynda damı berýi tıis» degen syńaı­ly kózqarastaryn bildirip jatady. Termınderdi shet tilderinen ózgerissiz ala berýden de jalpyulttyq tilge kele­tin eshqandaı zııan joq dep túsinedi. Bul birjaqty, jańsaq pikir. Olaı bolatyny jalpy qoldanystaǵy sózderdiń termındenýi men ǵylym tilindegi arnaýly termınderdiń beıtermındený úderisi úzdiksiz júrip jatady. Jalpyleksıkalyq óris pen termınologııalyq óristiń arasyn múldem bólip tastaý múmkin de, qajet te emes. Máselen, soǵys taqyrybyna jazylǵan kórkem shyǵarmalardy áskerı ataqtar men shender, áskerı tehnıka ataý­lary men áskerı buıryqtar, komandalarsyz elestetý múmkin emes. Mýzyka, medısına, sport taqyrybyna qatysty jazylǵan shyǵarmalar týraly da sony aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, kóptegen kór­kem shyǵarmanyń keıipkerleri bel­gi­li mamandyq ıeleri. Shyǵarmaǵa solar­dyń kásibı til elementterin engizip, óz salasynyń arnaýly sózderin, termın­derin maqsatty qoldaný arqyly qalam­gerler sol keıipkerlerdiń obrazyn, kór­kem beınesin asha túsedi. Mine, sondyqtan da termınderdiń barlyǵyn kórkem shyǵarma tilinen oqshaýlap ustap, olardy tek ǵylym tili men termınologııalyq sózdikter sheńberimen shektep tastaý múmkin bolmaıdy. Endeshe, termınderdi shet tilderinen alǵanda, aýdarǵanda, túrli tásilderdi paıdalana otyryp jasaǵanda ádebı til normasyn, tilimizdiń fonetıkalyq, morfologııalyq jáne basqa da zańdylyqtaryn saqtaýdy esten shyǵarmaýǵa mindettimiz. Jalpy, óz sózin ógeısinip, jatsózqumarlyq jeteginde júrgender osyny túsinse eken deımiz. Kórkem shyǵarmalardaǵy termın qoldanysy týraly sóz etkende eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn taǵy bir mańyzdy másele bar. Ol – jańa termınder men ataýlardyń, kirme sózderdiń ult tiline sińip, qalyptasýyndaǵy kórkem ádebıettiń róli. Búgingi ýaqytta kórkem shyǵarmanyń taralymy shekteýli, oqyrmany azdaý bolǵanymen ol búkil halyqqa, jalpaq jurtqa baǵyttalyp, jalpyǵa ortaq ádebı tilde jazylady. Ony hat tanıtyn baladan bastap, barlyq jastaǵy adamdar oqyp, túsine alady. Árıne, adamnyń bilim-parasaty men ult tilin meńgerýiniń deńgeıine qaraı shyǵarmanyń ıdeıasy men kótergen máselesin árkim ártúrli deńgeıde qabyl­daıdy. Al shyǵarmanyń jalpy mazmuny men oqıǵa jelisin ádebı tildi ortasha meńgergen oqyrman qaýym túsinetindigine kúmándanbaýǵa bolady. Kórkem shyǵarma belgili bir ma­man­dyqpen shektelmeıtindigimen erek­shelenedi. Mine, bul jaǵynan kelgende qansha jerden kitap oqıtyndar azaıdy degenmen, kórkem shyǵarmanyń sóz qalyptastyrýdaǵy orny erekshe. Kórkem shyǵarma úshin ár sózdiń qoldanysyna, sınonımderdiń tańdalýyna, sózderdiń tirkesimdiligine úlken mán beriledi. Sonysymen de ol kórkem ádebı til deńgeıine kóteriledi. Jańa ataýlar men termınderdiń, tilimizge enip jatqan kirme sózderdiń kórkem shyǵarmaǵa enýi, kórkem proza men poezııada qoldanylýy – olardyń ádebı tilge qabyldanýynyń bir sharty ispetti. Sol sebepten de ádebı tildiń sózdigin jasaý barysynda mysaldar negizinen kórkem ádebıetterden, belgili aqyn-jazýshylardyń shyǵar­malarynan alynady. Orynborda ótken «Qazaq bilimpazdarynyń tuńǵysh sıezindegi» baıandamasynda Eldes Omaruly da, 1926 jylǵy Bakýde ótken «Birinshi búkilodaqtyq túrkologııa quryltaıynda» jasaǵan baıa­n­- damasynda Ahmet Baıtursynuly da «Qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkespeıtin barlyq ózge tilderdiń sózderi dál qazaqtyń aıtýyna sáıkes ózgertilýi kerek» degen qaǵıdatty usynǵan edi. Bul qaǵıdatty biz ustana almadyq. Uzaq merzimdik bodandyq bizge ózgenikiniń bárin zor, ózinikin qor sanaý psıhologııasyn sińirip tastaǵan. Táý­mendilikten, quldyq sananyń sar­­qyn­shaqtarynan áli aryla almaı kelemiz. Onyń kórinisteri tilden de aıqyn ańǵarylady. Shet tilderinen sóz qabyldaýǵa eshkim qarsy emes. Bul tilder arasynda bolatyn tabıǵı qubylys. Biraq ózge tildiń sózderin óz tilińdi buzbaıtyndaı etip ıkemdep, qoryta alatyndaı mólsherde ala bilý mańyzdy. Olaı ete almaǵan tilder óz zańdylyqtaryn kúıretip, ózge tildiń ústemdigine jol beredi. Polıak ǵalymy, túrkitanýshy Henrık Iаnkovskı «Barlyq tilderde de kirme sózder bar, al qazaq tilinde mólshersiz», deıdi. Biz ony teriske shyǵara almaımyz. Zertteýshiler qazirgi zamandaǵy eń keń taraǵan til aǵylshyn tiliniń sózdik qorynyń 75-80 paıyzyn negizinen latyn men fransýz tilinen engen kirme sózder quraıdy dep kórsetip júr. Bul shyndyqtan alshaq emes. Orys tilindegi jaǵdaı da soǵan uqsas. Bizdiń keıbir ǵalymdar men azamattar osy tilderdi úlgi retinde usynyp, «biz olardan áýlıemiz be» degendi aıtyp júr. Bul túbirinen qate pikir. Qate bolatyn sebebi, ol tilder kirme sózderdi túgeldeı derlik óz tilderine ıkemdep aldy. Máselen, aǵylshyn tiline fransýz tilinen engen kóptegen kirme ataýlardy olardyń etımologııasyn arnaıy zerttep baryp qana anyqtaýǵa bolady. О́ıtkeni, olar adam tanymastaı, dálirek aıtqanda, fransýzdar óz sózin ózi tanymastaı qalypta ózgeriske ushyrady. Qytaı men orys ta solaı istedi, ózgeler de sóıtedi. Sondyqtan myńdaǵan, mıllıondaǵan «kirmeler» olardyń tiline kirigip, sińip ketti. Al biz arab pen parsy sózderin ǵana solaı ıgerdik te, al orys sózderin ózgertpeı alýǵa kóshtik. Keńestik kezeńde negizi qalanǵan osy erejeni áli basshylyqqa alyp kelemiz. Osyny aıtsań, til tabıǵatyn saqtap, ǵylymǵa súıenýdiń ornyna orys orfografııasy boıynsha jazyp, orys orfoepııasy boıynsha aıta bilýdi bilimdilik, qazaqtyń jetilgendigi dep sanaıtyndar paıda boldy. Olardyń orys tiline engen túrki sózderiniń qalaı ózgerip ketkenin nege kórmeıtinine qaıran qalamyz. Sondaı-aq, orys tiline tán dybystar men orys tiliniń zańdylyqtaryn, orfografııasy men orfoepııasyn óz erejemizdeı qabyldap, bizge ony sanaly túrde tańǵysy keletinder de bar. Búıte bersek, sóz mádenıeti, til tazalyǵy degen uǵymdar qaıda qalady? Orys tili jat sózderdi jatsynbaıdy dep oılaıtyn keıbir aǵaıyndardyń orys tili mamandarynyń da qazir shet tilderiniń sózderin qabyldaýǵa shekteý qoımasa, orys tili, orys mentalıteti zardap shegetinin aıtyp, dabyl qaǵyp jatqanyn bile bermeıtin sııaqty. Áıtpese, tilimizdiń jasampazdyq qabiletin arttyrýdyń ornyna, táp-táýir jasalǵan qazaq sózderin qomsynyp, kirme sózderge kiriptarlyqty dáriptemes edi. Shet tili sózderin sheksiz kóp qabyldaýdyń, ózgeniń sózin ózgertpeı alýdyń tilge úlken zııan keltiretinin, ulttyq dúnıetanymdy, álemniń ulttyq tildik beınesin laılaıtynyn túsinbeý – ústem mádenıet, ústem til jeteginde ketkendiktiń belgisi. Múmkin ózimiz aıtsaq, júre tyń­daıtyn keıbir aǵaıyndar, orys tili mamandarynyń sózine qulaq qoıar. Solardyń aıtqanyn aýdarmaı, qaz-qalpynda bereıik. Máselen, S.M.Trebler men O.G.Mýsalaeva bylaı dep jazady: «Vedenıe v aktıvnoe ýpotreblenıe ınoıazychnyh slov (osobenno cherez rech molodejı) prıvodıt k vytesnenııý korennyh rýsskıh slov, a vmeste s nımı ı snıatııý vajnyh nasıonalnyh obrazov mıra, tradısıonno prısýshıh rýsskoı mentalnostı ı sohranıaemyh vnýtrenneı formoı slavıanskogo slova. Problema eta nastolka vajna, chto mnogıe gosýdarstva zapretılı bezdýmnoe ýpotreblenıe anglısızmov v sısteme nasıonalnyh ıazykov». Orys tiliniń mamandary kóptegen memleketter aǵylshyn sózderin kózsiz qabyldaı berýge tyıym salǵanyn aıta otyryp, olar baıyrǵy orys sózderin shettetip, orys diline tán álemniń mańyzdy ulttyq obrazdaryn joıýǵa aparady deıdi. Osy maqalanyń «Zaımstvovannoe slovo: slovo pokýshenıe na rýsskýıý mentalnost» degen ataýynyń ózi birden nazar aýdartady. Bizdiń keıbir mamandar da, maman emester de kirme sózderdi esh negizsiz qorǵashtap, olardy órkenıet jarshysy sanasa, orys tiliniń myna mamandary «kirme sóz – orys diline jasalǵan qastandyq» dep sanaıdy. Ánsheıinde osy tildi úlgi tutatyndar, olardyń da kirme sózderdi qushaq jaıyp qarsy alǵysy kelmeıtinine kóńil aýdarǵany jón bolar. Jalpy, bizge kirme sózderdi qabyldaý, tilge sińirýde keshe basshylyqqa alynǵan, búgin jáne erteń taban tireýge tıisti qaǵıda, erejelerimiz jóninde shyndap oılanýǵa týra keletini baıqalady. Osynyń bári túptep kelgende, otyzynshy jyldardan bastap sońǵy 80-85 jyl kóleminde kirme sózderdi tilimizge durys sińire almaı, olardy oryndy-orynsyz qabyldap jáne ult tilindegi sózjasamǵa tusaý salyp kelgenimizdiń saldary. Basqa túk te emes. Bizdińshe, o basta «velosıpedti» qazaqshalap úndestik zańyna sáıkes «qosdońǵalaq» nemese «qosdóńgelek» dep alsaq tilge bir jańa ataý baıaǵyda-aq sińip keter edi. Tilge sińbeı júrgen osy ataýdy qazir de jańasha ataýymyzǵa bolady. Til ózimizdiki, soǵan qaqylymyz. Tek bir qazaq bir jańa ataý usynsa, ekinshisi «belesebetti qaıta jasap qajeti qansha?» degen jattandy, daıardy ǵana alyp úırengen tutynýshy psıhologııasyn jeńip, óz qolymyzben de jasap úırenýge umtylǵanymyz jón shyǵar. Aǵylshyndar otyz jyl fransýz sózin qoldanyp, sodan soń ózgertip aldy ǵoı. Olar ózine kelgende ózgege jaltaqtaı bermeıdi. Ahańdar aman bolsa, myńdaǵan kirme sózderdiń ornyna «bastaýysh» pen «baıandaýysh» sııaqty tamasha qazaqsha balamalar jasalynar edi-aý! О́zgeni qurmettep úırengen ádetimizden jańylmaı, «qosdóńgelekti» tilimizge sál ǵana ıkemdep «belesebet» dep qabyldasaq ta qazaq belesebet tebe almaı qalmas edi ǵoı. Budan fransýz ben orys tili zardap shegedi deý, tipti aqylǵa syımaıdy. Átteń, tarıhı sanamyz tarylyp, ulttyq sanamyz uıyqtap, tildik sanamyz tizerlep qalmaǵanda, baı da qunarly qazaq tili qabyldampazdyqqa urynbaı óziniń jasampazdyǵyn aıdaı álemge pash etip turmas pa edi? Buǵan áli de kesh emes. Úmitimiz zor. Ol úshin aldymen ortaıyp ketken ulttyq sana, tarıhı sana, tildik sanalarymyzdy toltyrýmen qatar ǵylymı sanamyzdyń da deńgeıin kóterýimiz kerek. Eli erikti, jeri kórikti, memlekettiligi myzǵymas, Azııa barysy, Máńgilik El bolýdy maqsat etip otyrǵan qazaqtyń oǵan búgin qarym-qabileti de, erik-jigeri de, aqyl-parasaty da jetedi dep bilemiz. Sabyrly sheshim, sanaly áreket jasap, baıypty baǵyt ustana alsaq, qazaqtyń bar qasıetin saqtap turǵan tiliniń de baılyǵyn eselep, áýezdiligi men tól erekshelikterin joǵaltpaýǵa negiz qalaı alamyz. Sherýbaı QURMANBAIULY, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA korrespondent-múshesi. ALMATY.