Indýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalar – damý jedeldetkishimiz

Kólik jáne baılanys qyzmetkerleriniń tól merekesi jaqyndap keledi. Ataýly datany el ekonomıkasynyń kúretamyry – “Qazaqstan temir joly” UK” AQ qandaı tabystarmen qarsy alǵaly otyr degen suraq tóńireginde Ulttyq kompanııa prezıdenti Asqar MAMINMEN áńgimelesken edik. – Qurmetti Asqar Uzaqbaıuly, “Qa­zaq­stan temir joly” UK” AQ ujymy ózderiniń kásibı merekesin qandaı tabystarmen qarsy alǵaly otyr? – Bárinen buryn respýblıka temir­jol­shylaryn aldaǵy kele jatqan Kólik jáne baılanys qyzmetkerleri kúnimen qut­tyqtaı otyryp, sala ujymdaryna tabys tileımin. Negizinen, mereke qarsa­ńyn­daǵy kóńil-kúı óndiristik kórsetkish­ter­diń nátıjesine baılanysty bolatyn­dyǵy ras. Bıylǵy jylǵy temir joldaǵy tabystyń turaqty ósimi bolashaqqa degen úlken úmitimizdi oıatady. “Qazaqstan temir joly” UK” AQ res­pýblıka ekonomıkasy men el turǵyndaryn temir jolmen tasymaldaý jónindegi sura­nysyn tolyǵymen qanaǵattandyryp ke­ledi. Negizgi kórsetkish boıynsha, alǵashqy jartyjyldyqtaǵy júk aınalymy 100 mlrd. tonna/shaqyrym boldy. Bul kór­setkish ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 13,3 paıyzǵa joǵary. Sondaı-aq tasymal kólemi 14,7 paıyzǵa artty. Al ekcport kólemi 25, ımport 2,9 paıyzǵa ósti. Turǵyndardyń áleýmettik kóńil-kúıiniń mańyzdy ındıkatory re­tindegi jolaýshylar tasymaly 6,4 paıyzǵa kóterildi. “QTJ” UK” AQ tobyna jatatyn kompanııalardyń kirisi 25 paıyzǵa ósip, 284,3 mlrd. teńgeni qurady. Sala jumy­syn­daǵy oń ózgeristerdi táýelsiz sarap­shylar dáıektedi. Halyqaralyq “Fitch ratings” pen “Standard & Poors” reıtıngilik agenttikteri QTJ-nyń reıtıngin VVV- jáne VV+ deńgeıinde “qalypty” dep baǵalady. Munyń barlyǵy Qazaqstan temir jolynyń 2008-2009 jyldarǵy daǵdarys sal­daryn artqa tastap, júk jáne jolaý­shylar tasymaldaýdaǵy tapsyrmalardy oıdaǵydaı oryndap, qalypty jumys yrǵaǵyna kóshkendigin kórsetedi. – Salany alǵa qaraı damytýdyń baǵ­darlamasy týraly áńgimeleseńiz. Taıaý jáne alys bolashaqta qandaı josparlardy júzege asyrý kózdelip otyr? – Temir jol salasyn damytýdyń mem­lekettik jáne salalyq baǵdarlamalary boıynsha jeti mańyzdy mindetti atap ótýge bolady. Birinshisi – óndiristi keshendi túrde damytý. Ekinshisi – ındýstrııalyq da­mýdy aýdandastyrý. Úshinshi – jeke menshik ınvestısııa tartý. Tórtinshi – temir jol salasyn reformalaýdy memle­ket­tik retteý arqyly jeke bastamalarǵa qolaıly ahýal týǵyzý jáne negizgi qural-jabdyqty jańǵyrtý men jetildirý. Besin­shi mindet – elimizdiń tranzıttik áleýetin barynsha tıimdi paıdalana bilý. Altynshy – temir jol salasynyń qaýipsizdigin álemdik talaptarǵa sáıkestendirý. Jetinshi – korporatıvtik basqarýdy jetildirip, Ulttyq kompanııadaǵy ashyqtyq pen mól­dirlikti jáne osy turǵydaǵy esep berýdi qamtamasyz etý. Bul maqsatty tapsyr­ma­lardy oryndaýdaǵy negizgi ıdeologııa temir jol kóligin jańǵyrtý men jetildirý ar­qyly onyń sapasy men qyzmetiniń tıim­diligin kóterip, memleket pen qoǵam úshin neǵurlym ońtaıly ári ıkemdi múm­kindikterdi qalyptastyrý. Al eger de qazirgi tańdaǵy ózekti máse­lelerge toqtalar bolsaq, birqatar sheshimin tappaı otyrǵan jaılar bar. Máselen, ta­bysty bolmaýyna baılanysty áleýmettik mańyzdy qyzmetterdiń sáıkes qaıtarym­syz qarjymen qamtylmaýy, tarıf deń­geıi­niń tómendigi ınvestısııalyq shyǵyn­dardy jabýdy qamtamasyz ete almaıdy. Sondaı-aq “QTJ” UK” AQ pen júk vagondarynyń jeke operatorlaryna teń­deı múmkindik berilmeı otyr. Salany damytyp, onyń tıimdiligi men qyzmet sapasyn jaqsartýǵa jáne aktıvin jań­ǵyrtý maqsatynda ınvestısııa tartýǵa – keshendi reformanyń ekonomıkalyq mo­deli men salanyń ınstıtýttyq qurylymy jáne ınvestısııalyq keń kólemdegi aýqym­dy baǵdarlamasynyń qajettigi baıqalyp júr. Temir jol kóliginiń maqsatty modeli tıisti nátıjege jetkizýdi kózdeıdi. Ol úsh segmentti qamtıdy. Júk tasymaly, jolaý­shy tasymaly, magıstraldyq jeli qyzmeti. Mundaı modelge kóshý – “Temir jol kóli­gin damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵ­darlamasy” men “QTJ” UK” AQ-tyń 2020 jyldarǵa deıingi strategııalyq damýy” atty mańyzdy qujattarda kórsetilgen. Bul baǵdarlamalar boıynsha, “QTJ” UK” AQ qurylymyn ózgertip, júk jáne jolaýshy tasymaly men magıstraldyq jeli qyz­me­ti­men aınalysatyn enshiles kásip­oryn­dardy bir holdıngtik qurylymǵa aınal­dy­ryp, barlyǵyn bir ortalyqtan korpo­ra­tıvtik jolmen basqarý túri qarastyry­la­dy. Sonda retteý salasynda tek ma­gıstraldyq jeli qyzmeti qalady. Al júk tasymaly men vagon jáne lokomotıv parki bar memlekettik jáne jeke tasymal­daý­shylardyń operatorlary ózara báseke sheń­berinde jumys isteıtin bolady. Mu­nyń ishinde erekshe aıtarlyǵy – shynaıy básekelestik jaǵdaıynda ulttyq tasy­mal­daýshynyń basymdyǵy kommersııalandyrý arqyly alyp tastalynady. Sóıtip áleý­mettik mańyzdy qyzmet túrleri de naryq­tyq qatynasqa kóshiriledi. Al táýelsiz jeke tasymaldaýshylar magıstraldyq jáne temir jol ınfraqurylymyna qatysýǵa teń múmkindik alady. Qazirgi tańda sala ma­mandary men eńbekkerleri ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalar kásiporynnyń damý tegershigi ekendigin aıqyn baǵamdaı bastady. – Jańa tehnologııalarǵa kóshý bary­synda kadrlardyń biliktiligin kóterýmen birge personal sanyn ońtaılandyrý da qatar júretin úderis emes pe? – О́ndiristiń tıimdiligin kóterý týraly tapsyrma Memleket basshysynyń Qazaq­stan halqyna bıylǵy Joldaýynda atap kórsetildi. Bul jerde myna jaıǵa basa nazar aýdarý kerek. Memleket te, zań da, salanyń menedjmenti de, jalpy salıqaly oı ıesi myńdaǵan jumysshyny qysqartý áreketine birden barmaıdy. Sondyqtan eńbek ónimdiligin kóterý jáne personal sanyn ońtaılandyrý josparly túrde, áleý­mettik jaǵdaılardy jan-jaqty zert­tep, ony ábden eksheýden ótkergennen soń ǵana bilikti mamandardy saraptaý arqyly birte-birte, kezeń-kezeńimen uzaq merzimde atqarylady. Al endi eńbek ónimdiligin kóterý – óndiristik úderisterdiń tıimdiligin arttyrý, kásiporyn qural-jabdyqtaryn jańartý, jańǵyrtý, basqarýdy avtomattan­dyrý, ónerkásipterdiń qural-jabdyqtaryn joǵary deńgeıdegi tehnologııalarmen qol­daý, tranzıttik, jańa tıpti qyzmet túrle­rin damyta oty­ryp, suranysty yntalandyrý, son­daı-aq óndiristik aktıvterdi ońtaı­landyrý men qyz­metkerlerdiń ju­mys sapasyn jaq­sartý arqyly júr­giziledi. “QTJ” UK” AQ pen onyń enshiles ká­sip­oryn­d­arynda 2020 jylǵa deıin eńbek ónimdiligin kóterý bazalyq deńgeı­men salystyrǵanda 19,6 paıyzǵa deıin kóteriledi degen úmitimiz bar. Qazirgi tańda baılanys, joǵary tehno­logııa, aqparattan­dyrý salalary belsendi túrde jedel damyp keledi. Sondyqtan bi­likti ınjenerler men biligi zor basshy mamandar memlekettik qurylymdardan góri naryqtyq talaptarǵa saı kásiporyndardy tańdaı bastady. Máselege osy qyrynan qaraǵanda, temir jol salasyndaǵy qalypty jaǵdaı óte qatty ózgeristerge kóp ushyraı qoımaıdy. – Sonda kadr saıasaty qalaı júrgi­zi­ledi? Temirjolshylardyń áleýmettik jaǵdaılary qalaı sheshiledi? – Kadr saıasaty – kompanııa jumysy turaqtylyǵynyń negizi bolyp tabylady. Temir jol basshylyǵy qashanda eńbek­ker­lerdiń suranysyna birinshi kezekte kóńil bólip keledi. Osy maqsatta birqatar shara­lar­dyń tıimdi atqarylǵanyn mynadaı dáıekterden kórýge bolady. QTJ men onyń enshiles kásiporyndarynan 2009 jyly kadrlardyń basqa jumystarǵa aýy­sýy 2008 jylǵa qaraǵanda 3,9 paıyzǵa tó­mendegen. Al 30 jasqa deıingi jas maman­dar­dyń basqa jumysqa aýysýy 8,7 paıyzǵa azaıdy. 2009 jyly júrgizilgen sosıolo­gııa­lyq saraptaý qorytyndysyna qaraǵan­da, kompanııada qyzmet etetinderdiń 61,5 paıyzy óz jumystaryna qanaǵattanady eken. Mundaı oń jetistik kompanııa qyz­met­kerlerin áleýmettik qoldaýǵa jumsa­la­tyn qarjynyń jylma-jyl óse túsýinen kórinedi. Máselen, 2008 jyly osy maq­satqa – 3 183,0 mln. teńge bólinip, 2009 jyly – 3 393,0 mln. teńge qarastyrylsa, 2010 jyly – 3 420, 712 mln. teńge jumsaý kózdelip otyr. 2007-2009 jyldary “Qazaqstan temir joly” UK” AQ eńbekkerleriniń 60 myńy, ıaǵnı jartysyna jýyǵy oqytý men bilik­tiligin kóterýdiń ártúrli baǵdarlama­lary­nan dáris aldy. О́tken jyly kompanııa men onyń qurylymdaryna 696 jas maman tartyldy. 2010 jylǵy joǵary oqý ornyn bitirýshilerdiń qatarynan 292 jas maman temirjolshylar qataryn tolyqtyrady. Búgingi tańda osyndaı jas mamandardyń bilimi men biligi aldymen shaǵyn stansalar men razezderde shyńdalýy qajet bolyp tur. Sebebi, júk aınalymyn jasaqtaý men tasymaldaý úderisiniń senimdiligin sondaǵy temirjolshylar qamtamasyz etedi. Osyǵan oraı jastardy 3, 4, 5 sanattaǵy stansa­lar­ǵa bekitip, olarǵa barynsha áleýmettik qol­daý kórsetý sharalary qolǵa alynǵan. Máselen, osyndaı stansaǵa nemese razez­ge barǵan jas mamanǵa aılyq eseptik kór­set­kishtiń 25 eselengen mólsheri kóleminde materıaldyq kómek beriledi. Sondaı-aq alǵashqy eki jylda turǵyn úıdi jalǵa alý aqysy tólenip, bastapqy jyly negizgi aı­lyq jalaqysyna 20 paıyzdyq kóterme aqy berilip turady. Jumysyna tezirek beıim­delýi úshin tálimgerlik ınstıtýty bel­gilenedi. Áleýmettik salanyń negizgi jaıy – turǵyn úıge qatysty. 2009 jyly QTJ-nyń ınvestısııalyq bıýdjetinde turǵyn úı qurylysyna 1,5 mlrd. teńge jumsalyp, qyz­metkerlerimizge Astanada 80, Aqtaý qalasynda 30 páter bólindi. Bıylǵy jyly kompanııada turǵyn úıge baılanysty eń iri qadam jasaldy. Kásiporyn esebinen 250 temirjolshy jańa úıler men páterlerdiń kiltine ıe boldy. Maýsym aıynyń 29-ynda Dostyq stansasynda segiz jańa úıdiń qurylysy aıaqtalyp, 216 temirjolshyǵa jaıly páterlerdiń kilti tabys etildi. Almaty oblysynda tasqyn sý sal­da­ry­nan zardap shekken Eginsý stansasyndaǵy turǵyndarǵa 35 jańa úı turǵyzyldy, 21 úıge kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. 2009 jyly temir jol tarıhynda tuńǵysh ret 2010-2014 jyldary shaǵyn stansalar men razezderdegi eńbekkerlerdi turǵyn úımen qamtýdyń baǵdarlamasy jasalyp, bekitildi. Temir jolda eńbekkerlerge medı­sınalyq jáne sanatorıılik-kýrorttyq qyzmet kórsetý qalypty qubylysqa aı­nal­ǵan. 2010 jyly salada 65 735 eńbekker profılaktıkalyq, 5 345 692 adam aýysym al­dyndaǵy medısınalyq tekserýden ótki­zildi. Kompanııa bul maqsatqa 895 mln. teńge jumsady. 2010 jyly sanatorıı men profılaktorıılerde úsh myń adam emdel­di. Buǵan 246 mln. teńge bólingen. Jyl saıyn QTJ eńbekkerleri arasynda qysqy jáne jazǵy sport túrlerinen spartakıada ótkiziledi. Jańa ákimshilik ǵımaratynda júzý basseıni, sport zaldary jaraqtan­dyrylǵan. Ulttyq kompanııadaǵy jastar týraly máselege toqtalar bolsaq, 2009 jyly sala­da úsh jylǵa arnalǵan “Jastar saıasaty” baǵdarlamasy qabyldandy. Halyqaralyq jáne respýblıkalyq arenalarda “SV” kó­ńildiler men tapqyrlar klýbymyz júldeli oryndarǵa ıe bolyp júr. Menińshe, osy keshendi sharalar – “QTJ” UK” AQ adamdardyń basty baılyq ekendigin, olardyń qadir-qasıetin shynaıy baǵalaı alatyn kásiporyn ekendigin aıǵaqtaıdy. – Júk tasymaly naryǵynda sheshimin tappaı júrgen qandaı ózekti máseleler bar. Ony jaqsartýdyń qandaı sharalary qaralyp jatyr? – Júk tasymalynda eki ózekti jaǵdaı qalyptasyp otyr. Birinshisi – temir jol kóligin tarıftik retteýdiń qazirgi jaǵdaıy – ol óz kezeginde júk tasymalynyń azaıýy­na, qyzmet kórsetý sapasynyń tó­men­deýine, temir jol júıesiniń fızıkalyq jáne moraldyq jaǵdaıynyń quldyraýy­na ákelip soǵady. Ekinshisi – jyljymaly quramnyń jetispeýshiligi. Tasymaldyń ne­gizgi bóligi áli kúnge eski vagondarmen atqa­rylady. Osydan on jyl buryn naryqtaǵy qazaqstandyq vagondar suranystan asyp ketse, qazirgi ýaqytta júktiń 20 paıyzy qa­zaqstandyq emes vagondarmen atqa­ryla­dy. Sonyń saldarynan júk jóneltýshi­lerdi vagonmen tolyq qamtamasyz ete almaı otyrmyz. Munymen birge qazirgi qoldanystaǵy tarıf saıasaty jolaýshylar tasymalyndaǵy qarjy jetispeýshiligin júk tasymalynyń kirisi esebinen jabýǵa májbúrlep tur. Biz osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan álemdik qarjy jáne ekonomıkalyq daǵ­darysqa qarsy sharalar keshenin ýaqy­tynda uıymdastyra aldyq. Degenmen, daǵ­darys 2007-2008 jyldary tasymaldaý kóleminiń 4-5 paıyzǵa tómendeýine ákelip soqtyrdy. Joǵaryda aıtylǵan salany 2020 jyldarǵa deıingi damytýdyń baǵ­darlamasyna sáıkes, osy aralyqta 76 myń júk vagondaryn, 1,5 myń lokomotıv pen temir jol jelisin jańǵyrtýǵa “Qazaqstan temir joly” UK” AQ pen jeke menshik ıele­riniń jáne memlekettiń qarjysy jumsalady. Júk tasymalynyń tıimdiligin arttyrý úshin júk tasymalyndaǵy báse­kelestikti qalyptastyrýmen qatar, oǵan Ulttyq kompanııanyń da sapalyq jaǵynan básekeles bola alatyndyǵyn dáıekteý qajet. Saladaǵy halyqaralyq tájirıbe temir jol tasymalyndaǵy múmkindiktiń biri – tasymaldaý qyzmetine iri operator­lardy tartý bolyp tabylady. Ol táýelsiz tasymaldaýshylarmen birge barlyq baǵ­dardaǵy naryqtyq qatynastarǵa qatysa ala­dy. Muny jan-jaqty uıymdastyrý 2014 jyldarǵa deıingi baǵdarlamada kórsetilgen. Onyń syrtynda Ulttyq kompanııa júk tasymalymen qatar logıstıkalyq qyzmet kórsetý naryǵyn da sapalyq jaǵynan kóterip, tıimdiligin qamtamasyz etýge baǵyt ustanýda. Tasymaldaý segmentin halyqara­lyq talaptarǵa saı joǵary tehnologııalyq kóliktik qyzmet túrimen qamtý búgingi kúnniń talaby. Osyǵan oraı temir jol kompanııasyn damytýdyń strategııasynda tasymaldaýdy uıymdastyrý men tutyný­shy­larǵa qyzmet kórsetý júıesine ınnova­sııalyq ózgerister engiziledi. Onyń ishinde jetkizý ýaqytyna kepildi kóliktik qyzmet lıneıkasyn jasaqtaý, logıstıkalyq qyzmet spektrin ınfraqurylym talabyna saı etip keńeıtý, básekelestikke saı jum­saq ıkemdi tarıf, jyljymaly quram parki qurylymyn ózgertý qarastyrylady. Júk tasymalyn ózgeristerge keltirý uzaq merzimdi qajet etetin úderis. Degenmen, uzaq merzimge arnalǵan maqsatty baǵdar­lama túzilip, ony júzege asyrý naqty belgilendi. – Elimizdegi mańyzdy mindetterdiń biri – jolaýshylar tasymaly jyldamdyǵyn damytý. Ol qalaı júzege asyrylady? – 2011-2015 jyldar aralyǵynda jo­laýshy tasymalynyń jyldamdyǵy joǵa­rylaıdy. Ol 7800 shaqyrymdy qamtıdy. Astana men Atyraý arasyna júrý ýaqyty 43 saǵattan 19 saǵatqa, Almaty men Aqtóbe arasy 42 saǵattan 22 saǵatqa deıin qys­qaratyn bolady. Keı baǵdarlarda qozǵalys jyldamdyǵy eki-úsh esege deıin artady. Bul maqsatty oryndaý úshin jańa býyndy jyljymaly quram vagony parkin jań­ǵyrtý kózdelgen. Oǵan qosa tasymaldaý úde­risiniń jańa tehnologııalyq normasy túzilip, qozǵalys jyldamdyǵy men jaı­lylyǵy jaqsaryp, ınfraqurylymy jań­ǵyrady. Jolaýshy tasymalynyń servısin jaqsartý úshin Ulttyq kompanııa men jeke sektorǵa memlekettik qoldaýdyń qajettigi baıqalady. – Astanada jańa vokzaldyń qajettigi týraly az aıtylyp júrgen joq. Mundaı nysan salyna ma? – “Astana qalasynyń vokzal kesheni qurylysy” jobasy strategııalyq turǵyda elordanyń kóliktik-logıstıkalyq damýyn jáne jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýdiń sapasyn jaqsartady. Bul joba boıynsha qazirgi tańda daıyndyq jumystary jasa­lyp jatyr. Jobalaý jáne qurylys ju­mys­tary “kiltin tapsyrý” tártibimen at­qa­rylmaq. Bıylǵy jyly jobany keskin­deý jumysy jasalyp, qurylysqa jer bólý jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq dáıekteý jumystaryna tender jarııalanatyn bolady. “QTJ” UK” AQ ınvestısııalyq ko­mıs­sııasy sheshimi boıyn­sha “Astana qalasynyń vok­zal kesheni qurylysy­nyń” jobasy “Investı­sııalyq strategııalyq joba” dep tanylyp otyr. – Kompanııada qozǵalys qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qandaı sharalar jasa­lyp jatyr? – Árıne, Ulttyq kom­pa­nııa úshin qaýipsizdik qashanda nómiri birinshi basymdyqqa ıe. Sebebi, jo­laýshylardyń amandyǵy men júkterdiń tıisti me­je­ge qaýipsiz jetkizilýi kóp­te­gen uıymdastyrý shara­la­ryn qajet etedi. QTJ basshylyǵy muny júıeli ári keshendi túrde qaras­tyra kelip birqatar oń tájirıbe jınady. Sonyń nátıjesinde 2009 jyly aqaýlyqtar sany 2008 jylmen salystyrǵanda 42 paıyzǵa deıin tómendetildi. Al ústimizdegi jyldyń alty aıynda qozǵalys qaýipsizdiginde oń ózgerister bar. Almaty oblysynda bir top temirjolshy jolaýshylar poıyzyn úlken apattan aman alyp qaldy. Qozǵalys qaýipsizdigin buzý oqıǵalary 8 paıyzǵa azaıdy. Jumystaǵy aqaýlyqtar sany 27, erekshe aqaýlyqtar oqıǵasy 46 paıyzǵa tómendedi. Bul kórsetkishter qozǵalys qaýipsizdigi máselesine keshendi túrde zer salyp, aqaýlyqtyń aldyn alý sharalary­nyń júıeli júrgizilip otyrǵandyǵyna baılanysty dep bilińiz. Sondaı-aq bul másele apta saıyn “QTJ” UK” AQ appa­rat otyrysynda jan-jaqty talqylanady. Barlyq deńgeıdegi basshylar, qozǵalys qaýipsizdigi jónindegi revızorlar tehnıka­lyq quraldardy paıdalanýǵa berý, jóndeý jumystarynyń tehnologııalyq úderiste­rine qatań talap qoıa alady. Poıyzdardyń ishki joldardaǵy manevrlik qozǵalys­taryna, árbir qyzmetkerdiń laýazymdyq mindetin jaýapkershilikpen oryndaýyna baqylaý jasaý kúsheıtildi. – Memleket basshysynyń baqylaýynda turǵan Qorǵas-Jetigen jáne О́zen-Túrki­menstanmen memlekettik shekara jobalary­nyń qurylysy jaıly áńgimeleseńiz. –             О́tken jyly Memleket basshysy­nyń tapsyrmasymen temir jol jelisinde eki úlken jobanyń – Qorǵas-Jetigen jáne О́zen-Túrkimenstanmen memlekettik shekara qurylysy bastaldy. Ony tıimdi júzege asyrsaq, júkterdi jetkizý ýaqyty barynsha qysqarady. Sonymen qatar res­pýblıkamyzdyń temir jol jelisi arqyly tranzıttik júkterdiń kóbeıýine áser etedi. О́zen-Túrkimenstanmen memlekettik she­kara jańa temir jol jelisi qazirgi Serahs baǵdaryna qaraǵanda, Parsy shyǵanaǵy arqyly júk tasymaldaýdy shamamen 600 sha­qy­rymǵa azaıtady. Bul baǵdar Qazaq­stannyń Túrkimenstanmen, Iranmen, Parsy shyǵanaǵy elderimen, Ońtústik jáne Oń­tústik-Shyǵys Azııa elderimen ekonomıka­lyq qarym-qatynas jasaýyndaǵy jańa órisiniń ashylǵandyǵyn bildiredi. Qorǵas-Jetigen temir jol jelisi salynyp bitken soń Qazaqstannyń Qytaımen, Ońtústik-Shyǵys Azııa, Orta Azııa elderin Eýrazııa­lyq qurlyqpen jalǵastyratyn bolady. Eki alyp joba da Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin odan saıyn arttyra túsedi. Olar­dyń áleýmettik máni de zor. Eki joba paı­dalanýǵa berilgen kezde on myńdaǵan ju­mys orny ashylady. Jobada qazaqstandyq ónim óndirýshiler úlesi 80 paıyzǵa jet­kiziledi. Eki nysandaǵy barlyq qurylys jumystary belgilengen kestege saı júr­gizilip jatyr. Alǵashqysy 2011 jylǵy jeltoqsanda paıdalanýǵa beriledi. Ádepki kúnderden bastap bul jobalarǵa Elbasy men Úkimet basshysy turaqty nazar aýda­ryp, barynsha kómek kórsetip keledi. Mem­lekettik qurylymdar qajetti qujat­tardy der kezinde resimdedi. Merdigerler men temir jol ákimshilikteri, temir jol jelisi túsip jatqan aýmaqtardaǵy oblys ákimdikteri ózderine tıesili jumystardy tyńǵylyqty atqarýda. Bul Táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy alǵashqy temir jol jelisiniń qurylysy bolmasa da, QTJ magıstraldyq jeliniń dara operatory retinde ártúrli topogra­fııa­lyq jáne klımattyq jaǵdaılarda qurylys júrgizý jóninde úlken tájirıbe jı­naqtaýda. Ásirese, Jetigen-Qorǵas joba­sy tehnıkalyq jaǵynan kúrdeli qurylys bolyp otyr. Batys óńirde 146 shaqyrym temir jol jelisinde 7 aıyrý beketi, al ońtústikte – 293 shaqyrym jáne 14 aıyrym beketi, 29 kópir, 2 jol ótpesi, 307 sý ótkizý qubyry iske qosylady. Qazir­gi ýaqytta О́zen-Túrkimenstanmen memle­ket­tik shekara jelisinde joldyń ústińgi qabatyn tóseý, ınfraqurylymyn elektr­lendirý júrgizilýde. Jyl aıaǵyna deıin О́zennen Bolashaq stansasyna deıin 10kVt avtobuǵattaý joǵary voltty jelisin salý, transformatorlyq podstansalar men qo­rektendirý beketterin jetkizip, ornatý ar­qyly barlyq jol telimin elektr qýatymen qamtý kózdelip otyr. Al, Jetigen-Qorǵas jelisinde 14 kópir salynady. Talǵar, Esik, Lepsi ózenderi irgesinde búgingi kúnde qadalar qaǵylyp jatyr. Ile ózenindegi kópirdiń uzyndyǵy 960 metr bolǵaly tur. Elektr baǵandary men irgetastyq qadalar qaǵylýda. Joldyń joǵarǵy qabatyna qajetti 40 myń tonna R-65 jańa tıpti relsi daıyndaldy. Bularmen birge, shilde aıynda Jetigen stansasynda ınjenerlik jeli, qyzmettik-tehnıkalyq ǵımarattyń jáne jasandy ǵımarattardy salý, syrtqy elektrmen qamtýdyń qurylys-montaj jumystary bastalyp ketti. Áńgimelesken Nurbaı ELMURATOV, jýrnalıst.