Ústimizdegi jyly “Mádenı mura” respýblıkalyq baǵdarlamasynyń aıasynda “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq par-tııasy “Kıeli muramyzǵa taǵzym” aksııasyn bastaǵan bolatyn. Osyǵan oraı partııanyń Jambyl oblystyq fılıaly kóne tarıhı jádigerlerimiz ben eskertkishterdi saqtaý jáne jańǵyrtý, túrki mádenı keshenderin álemdik órkenıettiń ajyramas bóligi retinde qalyptastyrý, eń bastysy týrıstik oryndarǵa aınaldyrý maqsatynda dalalyq semınar uıymdastyrdy.
Eki kúnge sozylǵan semınarǵa qatysqan “Nur Otan” halyqtyq-demokratııalyq partııasy oblys-tyq fılıaly tóraǵasynyń orynbasary Shábden Tileýmurat, “Merki jastary”, “Shý jastary” kommýnaldyq memlekettik qazynalyq kásiporyndarynyń belsendileri, Merki jáne Shý aýdandaryndaǵy “Jas Otan” jastar qanatynyń atqarýshy hatshylary, jergilikti bılik pen buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi Merki aýyly aımaǵynda ornalasqan balbaltastar men músinderdi, Shý aýdanynyń Jaısań alabyndaǵy kóne túrki eskertkishterin aralap kórdi. Olardy atalmysh tarıhı jádigerlermen Á.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aıman Dosymbaeva bastap júrdi.
Semınarǵa qatysýshylar eń aldymen eki jarym myń jyldyq tarıhy bar, qola dáýirinen syr shertetin “Merki – 1” qorǵanynyń tarıhymen tanysty. Kelesi baǵyttardyń da josparlary osynda aıqyndaldy. Budan soń qatysýshylar kelesi nysan “Merki - 8”, ıaǵnı Surat eskert-kishterine taban tirep, árqaısysy bir-birinen 2-3 metr qashyqtyq sala ornalasqan kóptegen qoıtastardy tamashalady.
A.Dosymbaevanyń aıtýynsha, mundaǵy eskertkishter qoıtastarǵa túrli órnekter salynýymen erekshelenedi. Bul týraly 2003 jylǵy “Taraz. Jambyl oblysy” ensıklopedııasynda ǵalym bylaı dep jazypty: “Eskertkishter qatarynda tasqa túsirilgen kóne túrki rýnalyq jazýlarmen birge manchjýr jazýy jáne túrli tańbalar bar. Kóne túrki jazýy bir qoıtasqa, tańbalar men petroglıfter onnan astam qoıtasqa túsirilgen. Tastaǵy sýretterde kóbine taýtekeler beınelengen”. Sonyń birine túsirilgen alǵashqy rýnalyq jazýlardyń maǵynasy – “Meniń ata-babamnyń kıeli jeri” nemese “Babamnyń kıeli taýy” degen uǵymdy bildiredi eken. Bul tarıhı nysan VI-VII ǵasyrlarǵa jatady, ıaǵnı 1400 jyl burynǵy eskertkishter qatarynan sanalady. Al, mundaǵy basty máselelerdiń biri – atalmysh oryn jaıly qysqasha málimet jazylǵan taqtaısha ornatý. Sebebi, eshqandaı deregi joq, biraq tarıhı mańyzy zor oryn aıaq astynda jatyr.
Tarıhı eskertkishterdi tamashalaǵan toptyń kelesi bet túzegen baǵyty Saq qorǵandarynyń biri – “Aqsheshek saıy” boldy. Merki shıpajaıynyń mańaıynda ornalasqan “Aqsheshek saıynda” onnan asa qorym bar ekenin kópshilik bile bermeıtini de anyq desek, odan sál joǵaryda qazba jumystarynyń orny jatyr. Onda arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen A.Dosymbaevanyń aıtýynsha, taý-shatqaldarda 78 tas músin bar. Olardyń teń jartysynda er, ózgesinde áıel kisi beınelengen. HVII-HVIII ǵasyrlarǵa jatqyzylatyn nysandy keıde “Kenesarynyń Shý aımaǵy” dep te ataıtyn kórinedi.
Munan keıin semınarǵa qatysýshylar Aspara qalasynyń ornynda boldy. Aspara – orta ǵasyrdan saqtalǵan kóne shaharlardyń biri. Uly Jibek joly boıynda ornalasqandyqtan derek kózderinde bul qala jaıly málimetter Qytaı jáne arab jazbalarynda kezdesedi. Sonymen qatar, HIV ǵasyrdyń sońy men HV ǵasyrdyń basynda munda Ámir Temir áskerleriniń turǵandyǵy anyqtalǵan. Tórt jaǵynan bıiktigi 30-35 metr dýaldarmen qorshalǵan qamaldyń ishinde shamamen osydan 500 jyl buryn qarapaıym halyq ǵumyr keshken.
Osyndaı kóne qalalardyń biri – Merki. A.Dosymbaeva: “Merki bir kezderi úlken qala bolǵan jáne onyń dáýren qurǵan kezeńi keıbir derekterdegideı VIII-HIII emes, VI-IH ǵasyrlar”, – deıdi. Bul sondaı-aq, batys Túrik qaǵana-tynyń astanasy bolǵan, sol sebepti el basshysy da osynda ómir súrgen. Sóz etilgen jaıttarǵa baılanysty arheolog onda birer jyldar júrgizgen zertteý jumystarynyń nátıjesinde málimetter kartasyn jasapty. О́kinishtisi, kezindegi úlken qalanyń bir bóliginiń ústine búgingi tańda túrli ǵımarattar salynyp ketken. Eki kúndik semınardyń alǵashqy kúni osynda támamdaldy.
Is-sharanyń ekinshi kúni qatysýshylar Shý óńirinde ornalasqan túrki eskertkishterimen tanysty. Olar, eń aldymen, Hııam qorǵanynda boldy. Nysan adamnyń jáne tabıǵat qubylystarynyń áserinen buzylyp, qırap, ábden tozyǵy jetken eski qamal eken. Biraq, qabyrǵalarynyń biraz bóligi áli de ap-anyq kórinetindeı saqtalypty. Semınarǵa kelgender Jaısań alabyndaǵy 27 eskert-kishtiń birazyn aralady. Olardyń barlyǵy da VII-VIII ǵasyrlarǵa jatatyn, búginde memleket qorǵaýyna alynǵan jádigerler bolyp sanalady. Atalǵan oryndarda negizinen tas músinder, soǵan balama retinde sanalatyn stella tárizdes baǵan tastar ornatylypty. Bıiktikteri de ártúrli bolyp kelgen eskertkishter jerlengen adamnyń halyq arasyndaǵy bedelin, dárejesin bildiredi eken. Al, syrtyna tórt jaqtaýly qabyrǵa tárizdes qorshaý salynǵan jáne ishi tola tas. Biraq, bul zırat bolmaǵan, tek sol mańaıdaǵy jerlengen adamdarǵa quran oqyp, mal soıatyndaı zııarat orny bolǵan, tas sany sondaı zııarat etip, syıynyp, tilek tilegen adam sanyn bildiretin kórinedi.
Tarıhı oryndarǵa jasalǵan eki kúndik semınardyń sońǵy núktesi Qasqyrsaı, Baltaly jerinde qoıyldy. Mundaǵy taý-tastyń betkeıine qashalyp salynǵan barys, buqa men buǵynyń 100-ge jýyq sýreti, osy saıdan kóptep kezdesetin tańbalar men jazbalar bir kezderi ómir súrgen babalarymyzdyń turmys-saltynan syr sherteri sózsiz. Osy jerde semınarǵa qatysýshylar alǵan áserlerimen bólisti, mundaı sharalar aldaǵy ýaqytta jıi uıymdastyrylyp tursa degen oılaryn da aıtty.
Almıra OMAROVA, jýrnalıst. Jambyl oblysy, Merki, Shý aýdandary.
Sýretti túsirgen Altynbek QARTABAEV.