Sýly jer nýly jer eken ǵoı, shirkin!

Qarataýdyń etegine ornalasqan Jaıylma aýyly óziniń erekshe­li­gimen ózge eldi mekenderge uqsaı ber­meıdi. Ras, bul jerdiń tabı­ǵaty ońtústiktegi keı aýyldarǵa qara­ǵanda qatańdaý, qysy sýyq jáne azynaǵan jeli ilýde bir bolmasa tynshı qoımaıdy. Jel qutyrynǵan shaqta borpyldaq topyraǵy aspanǵa ushyp, aınala apalań-topalań bolatyny da bar. Ondaı qolaısyz­dyqtarǵa qarap jatqan aýyl adam­dary joq, ma­lyn qaıyryp, eginin egip, kún­de­likti tirshiliginen j­a­ńylyspaıdy. Aýa raıy jaısyzdaý kóringenimen aýyl adamdarynyń minezderi jaıdary, jylyushyraı sóılesip úıirip ala ketetindigine eriksiz súı­sinesiń. Bir kese sháıdi birge ishkisi kelip, meımandostyq tany­typ jatady. Jaıylmanyń jurty onshaqty jyldyń kólemi boldy, baqsha ónim­derin egip, saýdalaýǵa ábden tóselip aldy. Ásirese, qarbyzdy erte kók­temde plenka astynda búr­kemelep egip, shilde aıynyń or­tasynda jan-jaqqa saýdaǵa shy­ǵarýda tabys mol. Keıde, japa­tar­maǵaı qarbyz ekken­dikten ónim­­deri túgel ótpeı, ysyrap bolyp ta jatady. Pende emes pe, osyndaı kezderi birge ishi­sip, birge jesip júr­genderdiń ózderi qarbyzy qarjy ákele bastaǵan, qoly júre túskenderdi kóre almaı, qyzǵany­syp qalady. Alaıda, bul bir umytshaq kesel sııaqty birer kún­nen soń-aq, keshegi kúńkildesip júrgender bir-biriniń asaryna barysyp, bir-birin qolpashtap máz-máıram bolysady. О́ıtkeni, tógilgen terdiń zaıaǵa ketpesi anyq. Jaıylmanyń turǵyndary bı­ylǵy jyly atqarýshy bılik ókil­derine rıza. “Aınalaıyndar-aı, kórermiz dep tartyp ketpeı, qaıta aınalyp so­ǵyp, Jıdeliden ke­letin sý júıe­le­rin jóndetip berdi emes pe. Aý­dan ákimi Bekmyrza Elamanov sóz­ge sarańdaý bolǵa­nymen iske kel­gende iri týraıtyn isker kórinedi”, deıdi aýyldyń aqsaqaldary. Máseleniń mánisi mynaǵan saıa­dy: Jaıylma eldi mekenine aıaq sý Qarataýdyń eteginde aınadaı bo­lyp jatqan “Jıdeli” sý qoı­masynan tómen qaraı quldyraı­dy. Týrasynan tartqanda 21 sha­qyrym bolatyn sý qoımasynan beri qaraı buralańdaǵan sý joly aıaq sýdy je­tektep Jaıylmaǵa jet­kenshe, talaı kúıdi bastan ótkerer. Ony anda-sanda kútimge almasa bolmaıdy. Qansha nópir sý degenmen, onyń qanshasy jerge sińip, qanshasy býlanyp aspanǵa ushpady deńiz. Osydan týra 26 jyl buryn eken-aý, joǵarydaǵy sý ysy­rabyn azaıtý maqsatynda álgi araǵa tasaryq (lotok) salyn­dy. 21 shaqyrymǵa sa­lynǵan sý qu­rylysy 21 jylǵa deıin syr ber­mese, sońǵy 5 jyl kóleminde as­ty­nan sý yzy­ltatyn “keselge” ushyrady. Tip­ti, tasa­ryq­­tyń 22-i úgi­tilip, bor­daı toza bastady. Bul de­geniń qy­rýar shyǵyn, aǵyn sýdyń aǵysyn báseń­detip, alǵa basqan “aıaǵyn” keri tartatyn kesir emes pe. Aýdan ákimi jyldaǵy aýyl tur­ǵyndarymen dástúrli kezdesýinde osy aıaq sý máselesin qoıyn dáp­te­rine jazyp alyp ketip edi, ony aıaq­syz qaldyrmady. 2009 jyly tasa­ryq sý júıesiniń jóndeý ju­mys­taryna jobalyq-smetalyq qu­jat­tar­ǵa saı 6,5 mln. teńge qarjy bó­linip, ol tolyǵymen óz merzi­min­­de ıgerildi. Al bıylǵy jyly atal­mysh sý júıesiniń qalǵan bó­li­gin jón­­deýge 7,8 mln. teńge qar­jy bó­lin­di Bul ıgilikti sharýany “Iman” JShS sapaly júzege asyrdy. Osyn­­daı qamqorlyqtyń arqasynda burynǵy tasaryqqa 3 sý tospasy jáne onshaqty kishi sý kózdikterine kishi sý tospalary japsarlastyryla ornalas­ty­ry­lyp, aǵyn sýdy paıdalaný múm­kin­shiligin arttyra tústi. Munyń ózi keleshekte Jaıylmada 1000 gektar sýarmaly jerdi paıdalanýǵa múmkinshilik bolady degen sóz. Bul memleket basshysynyń azyq-tú­lik qaýipsizdigin qorǵaý bary­syn­daǵy baǵdarlamasyn jergilikti jerde naqty júzege asyrýdyń joly desek jańylyspaımyz. – Aýdan ákimi bir sózdi jigit eken. Talaı márte aıtylyp, oryn­dalýy qıynǵa túsken sý júıesin jóndeý jumysyn ún-túnsiz-aq, bitirip berdi. Rızashylyǵymyz sheksiz, – deıdi aýyl aqsaqaldary Bımaǵanbet Zeıdalıev jáne Áshim Musataevtar. “Ertóstigim bir tóbe” demekshi, ózgelerdiń kókónis, baqsha ekken­digi bir tóbe de, jaıylma­lyq­tar­dyń egis egýi bir tóbe. О́ıtkeni, taý­dan qulap aqqan taý sýyna sýa­rylyp, ekologııalyq taza topy­raqqa túsken dán sapaly ónimniń kepili. Shirkin, Jaıylmanyń qarbyzyn aıtsańyzshy! Narttaı qyzaryp, dámi til úıiredi-aý. Búı­rek, baýyr aýrýlarynyń zardabyn jula ketetin qasıetine ne jetsin. Sonymen birge mol bolǵandyqtan baǵasy da barynsha arzan keledi. Mine, osynshama jaqsylyqqa ke­nelýge qolushyn bergen azamat­tar­ǵa myń alǵys arnasa arttyq­tyǵy joq. Istiń tetigin tapty degen osy. Bıylǵy jyly Jaıylma aýy­lyn­daǵy 9 sharýashylyq qyrýar jerge baqsha jáne kókónis ekti. Onyń 180 gektary taza kókónis. Ásirese, Álimbaı Shiderbaev bas­shylyq jasaıtyn “Shoqymazar” sharýa qojalyǵy, Baǵdat Musataev ıelik etetin “ Jıdeli” sharýa qo­jalyǵy, sondaı-aq, Ýbaıda Ábı­býl­laevtyń “Bektas” sharýa qoja­lyq­tary ónimdi eńbek etýde. Qa­zirgi kezde olardyń ónimderin Aqtóbe, Qaraǵandy, Almaty qala­synan kelgen kásipkerler talasa-tarmasa saýdalap, óz óńirlerine tasý ústinde. – О́nim jetedi, egý kestesin júıeli qalyptastyrǵandyqtan ónim satylap pisedi, – deıdi tóraǵanyń biri Baǵdat Musataev. Iá, sý júrgen jer ný eken ǵoı, shirkin! Jaıylmalyqtardyń jarqyn júzderindegi qýanysh adal beınettiń rahatyn kórsetkendeı Nurmahan ELTAI, Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany.