Aqıqattyń ańsary

Qazaq ádebıetin baıytqan «Aqqý sazy», «Qaıyrly tún», «Eki basqa dúnıe», «Tolqyn men aǵyn», «О́z júregińe úńil», «Tuman ishin­degi kósh» sııaqty áńgime, hıkaıat artyna qaldyrǵan shuraıly qazyna boldy. «Ǵumyrnamalar men ǵıbratnamalar» tanymdyq kitabynyń ǵylymı mańyzy zor. «Jazyqsyz tamǵan jas» atty pesasy respýblıka teatrlarynyń sahnasynda qoıyldy. Orys tilinde «Probnyı kamen» atty kitaby basyldy. 2001 jyly «Tu­­man ishindegi kósh» romany úshin halyqaralyq «Alash» áde­bı syılyǵyn aldy. 2003 jyly ja­ryq kórgen «Áıteke bı» ta­rıhı-fılosofııalyq dılogııa­sy jazýshy shyǵarmashylyǵynyń shyńy. Eger qazaq ádebıetiniń el­dik jyl­dardan bergi kezeńin – táý­elsizdik tusyndaǵy tabysy­myz dep daralaıtyn bolsaq, sóz joq M.Eslamǵalıulynyń shy­ǵar­mashylyǵynsyz elestetý múmkin emes sekildi. Osy bir etek-jeńimizdi jınap, bar-joǵymyzdy túgendegen kezde shuraıly dúnıe­lerimen qazaq ádebıetine Muqades te olja saldy. «Tuman ishindegi kósh» romanyn taǵy bir qaıtalaı oqyǵanda baıqaǵanymyz táýelsizdiktiń al­ǵashqy jyldaryndaǵy ólara kezeń, qoǵamdaǵy san qıly ózgeris jazýshynyń júrek súzgisinen ótip, sanasyn silkip, tánin titirkendirip jazbaýǵa múmkindik bolmaǵasyn jazǵanyn baıqaımyz. Qalamger «adam janynyń ınjeneri eken-aý» dep qol qoıamyz. Tuman ishindegi kóshtiń qata­rynda kim joq deısiń? О́zi týraly kitap jazdyrǵysy keletin Tóre­murat, sóz joq, búgingi Qazaq­stannyń adamy. Ol úshin dúnıede satylmaıtyn eshteńe joq. «... Myna keıýana tirlikte «sat» degen sózdiń jalǵyz syńary – satyp al! Onyń qıturqysyna bul sııaqtylar keshe. Oǵan suńǵylalar – álgi Tóremurat syqyldylar. Zamannyń qursaǵynda jaralyp, kindigin ýaqyttyń ózi keskender, áne, solar. Búgingi kúnniń myr­zalary da solar. Olardyń uǵy­mynda, Allanyń nur peıilinen jaralǵan pendesiniń eń asyly – jany men arynyń baǵasy da solardyń qaltasynda, solardyń quzyrynda...». Bul da naryqtyq qatynastarmen kirgen «aryńdy satsań da aqsha tap» deıtin sasyq pıǵyl, qorqaý kúnkóris. Bir redaksııada jumys isteıtin adamdar ártúrli. Isi men oıy qa­byspaıtyn Dalbaı, balasy shet­elge qashqan Qýangereı, tiliniń tikeni bar Esimhan – bir-birine qarama-qaıshy keıipkerler. She­neýnikter Tórejanov pen Kú­derbaev ómir boıy baqtalas, taq­talas, maqsatqa jetý úshin esh nárseden taıynbaı­tyn jandar. Táýelsiz gazet shyǵaryp, ártúrli kedergilerge tap bolyp júr­gen Igisin ishki qyryndysyn aqta­rady: «Áýelden de aýqatty men baı­dyń kóleńkesin saǵalaıtyn qazaqty úsh ǵasyrlyq otarlaýdyń qoqan­loqysy eńsesin ezip jibergen be dep qorqam. Rýhy ezilgen halyq – jaltaq. Jaltaq adam ózine berilgen erkindikke de erkin qojalyq ete almaıdy. Ol áli de kúshtini torıdy. Sonyń kóleńkesinen ketkisi kelmeıdi....». Bul da kókeıkesti tujyrym. Saıası táýelsizdikke jettik, endi rýhanı táýelsizdikke jeter me ekenbiz degen ańsar. Aýrýhana tóseginde tańylǵan Berekeniń sanasy sergek. «Py­shaqqa» týsýge daıyndalyp jatyr. Fánı men baqıdyń arasy jaqyn sııaqty. Qatyn-balasyna aqyl aıtýǵa qashqaqtaıdy. О́ziniń oıy: «Keshken ǵumyry ósıet pen ónegege jaramasa, jantásilim aldynda bir-er aýyz sóziń –kimge azyq, kimge mura?...». Bul da aıdaı aqıqat. Sanaly ǵumyr keshken Bereke tirlik degen jaryq sáýleni umy­typ qalmaıyn dep talpynady. Uıyqtatatyn dári qalyń uıqyǵa áketip barady. Túsi me, óńi me shu­balǵan kóshtiń ishinde júr. Kóshtiń armany, maqsaty Jer jánnatyn kórý. Kóshti tuman basty, kóshtiń ishi aıqaı-shý, dań-dama, alas-kúles. «Tuman ishindegi kósh» – psı­­hologııalyq ıirimderi mol shy­ǵarma. Qoǵamdaǵy ózgerister adam sanasyna da salmaq túsirip, ómir súrý sharttary ózgergendigin dáıekti kórsete bilgen. Kósh – adamzat kóshi, qazaqtyń kóshi. Tuman basqanmen, seıiledi. Kósh baǵdary Jeruıyq kókjıektiń astynda turǵan sııaqty. Jazýshynyń áli tolyq baǵasyn almaǵan shyǵarmasy «Áıteke bı» tarıhı-fılosofııalyq dılogııasy dep bilemiz. Professor Se­rikqalı Sharabasov: «Áıteke bı» romany – jazýshynyń emes, ǵasyrlarǵa salmaq, qazirgilerge qıyn jumbaq – ulan-ǵaıyr fenomen» dep tujyrym bildirgen edi. Shynynda da qazaq ádebıetinde buryn-sońdy bı-sheshen tulǵasy tolyq dál osy týyndydaǵydaı sýrettele qoımaǵan edi. Bıdiń qoǵamdaǵy orny tek sóz saptaý ǵana emes, el úshin ter tókken saıasatker, qoǵam qaırat­keri bolǵandyǵy. Bılik pen halyq arasyndaǵy elshi, qalyń buqa­ranyń muń-múddesin hanǵa tikeleı, qorǵalamaı óz aýzynan aıta alady. Han da Alash bıiniń kóregendigin, ádildigin baǵalap, onymen sanasyp otyrady. Bıdiń basty artyqshylyǵy artyna ergen halqy, aldyndaǵy sóz túsiner suńǵyla hany. Áıteke bı – el adamy, kórgen-bilgeni mol, zerdeli jan. Urysqa tússe – jaýjúrek batyr, daýǵa tússe – tili aldaspan. Burynǵy keńestik dáýirde «han degenimiz – halyqtyń qanyn sorýshy, bı degenimiz – han men baılardyń soıylyn soǵýshy» degen tujyrymǵa moıyn usynyp keldik. Al shyǵarmadan bilgenimiz: bı – aýzynan batasy túspeıtin, aýyl kúzetip, as baǵyp otyrǵan shal emes, únemi at ústinde júre­tin, daý kelse sheshetin, sonaý shy­ǵys ǵulamalarynyń biliminen sýsyndaǵan, qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn, salt-dástúr, dala zańyn tereń ıgergen, alys-jaqyn kórshi elderdiń maqsat-múddesin, pıǵylyn jetik biletin bilikti jan, jaý kelse atqa minip shabýylǵa shyǵatyn batyr, qazaq qaýymyn jan-jaqtan torlaǵan estek, túrkimenge, Hıýa, Buqara ámirlerine, ejelgi jaý qal­maqqa elshi bolyp bara alatyn, han atynan sóıleıtin saıası ókil. Qazaq «qol bastaý qıyn emes, kók naızaly eriń bolsa, kósh bastaý qıyn emes, artyńa erer eliń bolsa, bárinen sharshy topta sóz bastaý qıyn, taýyp aıtsań mereke qylady, tappaı aıtsań keleke qylady» deıdi. Sóz – qudiret. Sóz – quıyn úıiredi. Erdi ushpaqqa jetkizetin de sóz, basyn jerge túsiretin de – sóz. Sóz saptap atqa mingen bıdiń aýzyna han da qa­raıdy, halyq ta úmit kútedi, jaý da seskenedi, daýger de toqtaıdy. Áıteke bıdiń maqsaty bireýdi sózben toqtatyp, muqatý emes, el birligi, el qamyn oılaǵan hannyń amandyǵy, qarashanyń muń-muqtajy, qazaq jerine jaý atynyń tuıaǵyn tıgizbeý. Sondyqtan da ol erkin sóıleıdi: «Bıik tursyn desek Týymyz, О́rt shalmasyn desek nýymyz, Biz úsh júz kerispeıik, keliseıik, Keristiń arty qyzyl shoq. Kerise qalsaq úsheýmiz, Birlik te joq, eldik te joq. О́zgemenen teńdik te joq, Árkim bir saryp basyńa, Aıaq asty qalarmyz. Qatynnan ármen daýys qyp, Qaraly joqtaý salarmyz...». Shyǵarmadaǵy HVII-HVIII ǵa­syr­larda esimderi ańyzǵa aınalǵan Táýke han, Tóle bı, Qaz daýysty Qazybek bı, Ánet baba, Máti, Bol­pysh, bas keıipker Áıteke bıdiń kóregendigi, danalyǵy, sheshen­digi, suńǵylalyǵy kór­kem sózben ádemi órilgen. Al shyn­dyǵynda bul sóz kórkemdigi jazý­shynyń qoltańbasy ekeni anyq. Muqades te sol bılerdiń, danalardyń deńgeıinen, solar shyqqan bıikten turyp, sóz saptaıdy, tańdaıyńa bal salǵandaı dilmarlyqpen oqyrmandy káýsar tunyqqa jeteleıdi, shalqar aı­dynǵa shyǵarady. Han men bıdiń suhbatynda hannyń ótkir saýaldaryna tushymdy jaýap bergen bı sózi – jazýshynyń júreginen shyqqan sóz. Keıipker men avtor bir tulǵaǵa aınalǵan. Máselen, «Han: – Bı, el nege azady, er nege azady? – Er azsa, senimdi serigin tap­paǵan shyǵar, El azsa, bilikti basshysyn tappaǵan shyǵar. – ...birlik jóninde ne aıtar ediń? – Búkil túrki jurtyn eki týyp, bir qalǵandaı eter em. Sosyn arys­tan Reseı men aıý shúrshittiń ortasynda jonymyz kúdireıip, jolbarys bop biz jatpas pa ek... – Eldi qalaı basqarý kerek dep oılaısyń? – Raımen. Ymmen. Alysty kóre bilýmen. Sosyn burynǵylar eldi qorqytyp basqarma, oqytyp basqar degen tálim qaldyrypty...». «Atasy basqanyń arasynan daý shyqpasyn dep, aýyly basqanyń arasynan jaý shyqpasyn dep, aǵaıyn arasynan ádilet qashpasyn dep, aınalasyn ábilet baspasyn dep, jetimim eshqashan jylamasyn dep, jerimdi jaý jaǵalamasyn» dep ómir súrgen tarıhı tulǵalardyń ǵıbratyn bú­ginge jetkizgen «Áı­teke bı» dılogııasy tarıhı ta­nymdyq, et­nomádenı qundylyǵy asa zor dúnıe. Azat oımen, sergek sanamen, ulan-ǵaıyr izdenispen, ult­tyq óremen, eldik ustanymmen, ashy shyndyqpen, tarıhı derekter­men sáıkestirilip jazylǵan, táýel­sizdik jyldaryndaǵy qazaq áde­bıe­tiniń eń bir tamasha tumar ki­taby. Ǵumyr boıy qazaqtyń sóz jaýharyn terip, qos qanatyn (jýr­nalıstik jáne jazýshylyq) qulash­taı kerip, ardyń isi ádebıet­tiń joǵyn joqtaǵan, danalar, bıler, handar, sheshender ǵumyryn ǵylymı turǵydan zerttegen Mu­qades bir kezek ózi de bıge aınal­ǵandaı bolady. Bıler ótti, bı sózin tiriltken Muqades desek artyq bolmas. Áne bir jyldary Ábilqaıyr han týraly aıtyp shýlaǵan bir topqa «eldi adastyrmańdar, tarıhty burmalamańdar» dep tórelik aıtqan da Muqades ekeni este. «Ábilqaıyr han» eńbeginde onyń óz zamanynyń qaıratkeri, eldiń eri ekendigin, asa iri saıası tulǵa bolǵanyn bultartpas ýájdermen dáleldep, pátýaly tujyrym jazdy. Tarıhı tulǵalar jaıynda jazýda rýlyq, aımaqtyq turǵydan emes, eldik, ulttyq kózqaraspen kelip, yjdaǵatty zertteý kerek ekendigin kórsete bildi. Sonymen qatar, «Áıteke bı» romany qazaq ádebı tilin baıytatyn tyń turaqty tirkesterge, sheshendik, qanatty sózderge toly. El umytqan kóne sózder de kóptep ushyrasady. Máselen, «anjy-qosymsha aıyp aqy»; «sahary – aqqýdyń erkegi»; «alapaı-jaý­ger­shiliktegi olja», «lektir-Qy­taıdyń «dıvarhan» atty tas at­qysh quralynyń jeńil túri», «azyna kúni-jeksenbi»; «tórt tirek-ár rýdyń bıi, myrzasy, piri, batyry», t.b. Bolashaqta jazýshy shyǵarmalarynyń tilin zertteýdiń ózi suranyp-aq tur. Mine, Aq Jaıyqtan ushqan aq suńqar qalamger, Oraldan Alma­tyǵa arman qýyp, maqsat bekitip saparǵa shyqqan aq kóılek azamat, óz mindetin adal atqara bildi. Qazaq ádebıetiniń kóshinde Qyz Jibektiń kóshindeı syry tereń, syrly kósh Muqades kóshi de ketip barady. Kóshtiń mańdaıy ashyq, júzi jarqyn, baǵyty –Jeruıyq. «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi alsyn qaıdan ke­meń­­gerdi», – dep Ilııas Jansú­girov aqyn aıtqandaı, óz jaq­sy­myzdy qurmetteıik. Oral óńiri, Syrym aýdany Muqades Es­lamǵalıulynyń týǵan jeri, ushqan uıasy. Jazýshynyń atyn máńgi este qaldyrý úshin mektepke ne kitaphanaǵa atyn berý kún tártibinde turǵan másele. Osy usynys oryndalsa, urpaq aldynda, arýaq aldynda júzimiz jarqyn bolary haq.

Murat SABYR,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.

Oral qalasy.