Stalınniń qabyldaýynda bolǵan

Alash qaıratkerleri men  qazaq zııalylary týraly  ne bilemiz? Bul másele tóńireginde áńgime qozǵar bolsaq, M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ professory Zarqyn TAIShYBAIDYŃ aıtary kóp. Taıaýda biz ǵalymǵa jolyǵyp mynadaı suraqtar qoıǵan edik. – Zaqa, 6 monografııa, 7 oqýlyq pen oqý quraldarynyń avtorysyz. Olardyń ishinde «Abaı jáne baspasóz», «Abaıtaný arnasynda», «Maǵjannyń Qyzyljary», «Alash kósemsózi», «Qazaqtyń hany – Abylaı», «Baspasóz tarıhy» sekildi súbeli shyǵarmalaryńyzdyń orny bólek. Budan basqa eli qatty qadirlegen, halqynyń syı-sııapatyna erekshe bólengen jazýshy Sábıt Muqanovtyń kúreskerlik tulǵasy men shyǵarmashylyǵyna qatysty indete zerttep júrgen eńbekterińiz de bar. Sonyń bir parasy Sábeń I.Stalınniń qabyldaýynda boldy ma, joq pa degen dúdámal saýaldarǵa jaýap beretin sııaqty. – Álemdik tarıhta Stalınniń róli týraly tııanaqty kózqaras áli qalyptasyp bolǵan joq. Kórshi eldiń ózinde qoǵamdyq pikir árqıly. Bireýler ony mıllıondaǵan jazyqsyz adamdardy qyryp-joıǵan qanisher dese, endi bireýler jer-dúnıeni fashızmnen aman saqtap qalǵan tulǵa retinde dáripteıdi. «О́giz soqa jekken, aǵash shárkeıli Reseıdi 30 jyl qatań tártipke salyp, álem moıyndaǵan alyp derjavaǵa aınaldyrǵan teńdessiz bıleýshi», Lenın­niń «ulyderjavalyq shovınızmge» qarsy kúresin jaqtap,patshalyq Reseıdiń qulaqkesti quly bolǵan ulttarǵa, onyń ishinde qazaqtarǵa keńestik avtonomııa áperip, jer-sýyn túgendep bergen Ulttar isi jónindegi narkom ekeni tarıhı shyndyq. Solaı bola tura, Stalınniń aty atalǵanda titirkene qalatynymyz nelikten? Bálkim, mundaı kúıge túsýimiz saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, jalǵan jalamen atylyp, Sibirge aıdalyp ketken ondaǵan myń qandastarymyzdyń qıly taǵdyryna baılanysty bolar. Áńgimeni áriden oraǵytyp otyrǵanym, «proletarlyq jas qalamger» Sábıt Muqanovtyń «halyqtar kóseminiń» arnaıy qabyldaýynda bolǵanyn joqqa shyǵaryp, qııal-ǵajaıyp ertegige balaıtyndar aramyzda joq emes. Ol jóninde qalamgerdiń ózi «Eseıý jyldary» atty ómirbaıandyq kitabynda baıandaǵanymen, 25 jastaǵy qazaq jigitiniń Máskeýge aryp-ashyp jetip, Kompartııanyń Bas hatshysymen aýyzba-aýyz tildeskenine, óleńderi óz elinde kitap bolyp shyqpaı jatqany týraly shaǵymdanýyna shák keltirýshilerdiń kezdesetinin bylaı túsindirýge bolatyn sııaqty. Birinshiden, aıýdaı aqyryp, túkirigi jerge túspeı turǵan Stalınmen áńgimelespek túgil, syrttaı atyn ataýǵa ekiniń biri júreksinetin. Ekinshiden, ol kezdegi qalyptasqan uǵym boıynsha Stalınniń qabyldaýyna kirý úshin M.Gorkıı, M.Sholohov, D.Bednyı, A.Lahýtı sııaqty áıgili ádebıet ókilderi bolmasa respýblıkanyń birinshi basshysy, ne Keńes ókimetin qolymen ornatqan kúrestes serigi bolýy shart. Úshinshiden, aýyldan shyqqan batyraq balany qabyldaı qoıatyndaı ol kimniń shikirá edi? Onyń ústine, Sábeńniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler bul oqıǵa jóninde jaq ashpaýy kúmán-kúdikti qoıýlata túsken tárizdi. Onyń da mynadaı sebepteri bolýy múmkin: birinshiden, adal kommýnıst, sosıalızm isine shyn berilgen, el ishinde qadiri asqan Sábeńniń «qanisher, jaýyz» Stalınnen kómek surap barýy ári nanymsyz, ári súıkimsiz fakt, ıakı «uly kósemniń» qabyldaýynda boldym deýi – jalǵan. О́ıtkeni, Kreml qabyldaýynda bolǵandar tiziminde «Sábıt Muqanov» degen jazý joq. Biraq, sábıttanýshylar tarapynan «qaradyq, derek tabylmady» degen sóz de estilmegen. Osylaısha, jabýly qazan jabýymen qala bergen sııaqty. Jerles jazýshymyzdyń bul oqıǵany oıdan shyǵardy deýshilerdiń ýájine toqtalaıyn deseń, estelikterin elýinshi jyldardyń sońy, alpysynshy jyldardyń basynda, Kompartııanyń áıgili HH sezinen keıin, Stalınniń esimimen maqtaný abyroı ápermeıtin kezde qaǵazǵa túsirgenin eskersek, oıymyz onǵa, sanamyz sanǵa bólineri anyq. Endi, mine, Sábıt Muqanov ómirindegi tarıhı dep ataýǵa turarlyq osy faktiniń anyq-qanyǵyna jetip otyrmyz. Sábeńdi Iosıf Stalın Kremldegi kabınetinde 1925 jyly 7 qańtarda qabyldaǵany belgili boldy.  – Olaı bolsa, osy derektiń qalaı tabylǵan­dyǵy, mán-jaıy týraly gazet oqyrmandaryn qulaqtandyra ketseńiz? –2007 jyly Máskeýdegi «Novyı hronograf» baspasynan «Stalınniń qabyldaýynda bolǵandar» (Na prıe­me ý Stalına. Tetradı (jýrnaly) zapıseı lıs, prınıatyh I.V. Stalınym degen 1784 bettik jınaq bar-joǵy 350 danamen jaryq kórgen. Kitapqa berilgen ańdatpada: «1924-1953 jyldary Stalınniń qa­byldaý bólmesindegi hatshylardyń RF Prezıdentiniń muraǵatynda saqtalǵan jazbalary ja­rııalanyp otyrǵany, sol jyldary Stalınniń Kremldegi kabınetinde bolǵandardyń árqaısysy dáldikpen tirkelgeni» jazylǵan. Basy­lymǵa berilgen túsinikterde Stalın dáýirin sıpattaıtyn derekter molynan ushyrasady. Onda Keńes Odaǵyndaǵy eń bıik laýazym ıesiniń adamdardy qabyldaý tártibi, kelýshilerdi tirkeý júıesi kórsetilgen. Biz qazaq tarıhyna kerek bolady-aý degen oımen Stalınniń qabyldaýynda bolǵandardyń arasynan ózimizge kóztanys esimderdi iriktep aldyq. Álbette, izdegenimiz – Sábıt Muqanov edi! Stalınniń qabyldaý ból­mesinde otyrǵan hatshylar kelgenderdi áýelde atategimen ǵana tirkegen. Keıinirek qaıdan, ne sebeppen kelgenin jazatyn tártip ornyqqan. Tek atatek qana kórsetilgendikten, keıbirin ajyratý ońaı emes. Biz biletinderden Sanjar Asfendııarov, Álibı Jangeldın, Seıitqalı Meńdeshev, Smaǵul Sádýaqasov, Nyǵymet Nurmaqov, Jalaý Myńbaev, Jumabaı Shaıahmetov, taǵy basqalary qabyldanǵan. Memlekettik mańyzy bar máselege Molotov, Voroshılov, Kýıbyshev, Kaganovıch bastaǵan 26 adamnyń ishinde RSFSR Úkimeti Tóraǵasynyń orynbasary Turar Rysqulov ta qatysqan. Alaıda, 1925-1926 jyldardyń qujattaryn qansha muqııat qarasaq ta, úlken tizimnen Sábıt Muqanov degen jazýdy taba almadyq. Odan ári izdestirý ústinde «1925-1928 jyldary Stalınniń qabyldaýy týraly jıyntyq derekter» («Svodkı prıe­ma I.V.Stalınym posetıteleı za 1925-1928 gg.») degen basqa bir qorǵa kez boldyq. Túsinikte bul derekterdiń Reseı áleýmettik-saıası tarıhynyń muraǵatynda saqtalǵan «Stalınniń jeke qorynan» alynǵandyǵy jazylǵan. Jumbaqtyń jaýaby osy jerden tabyla ketkeni! Keńestik Reseı tarıhyn zertteý kezinde jazýshylar men óner qaıratkerlerinen óz atyna kelgen keıbir hattarǵa Stalın «meniń jeke arhıvime» dep belgi soqqanyn baıqaǵan edik. Máselen, D.Bednyıdyń, A.Panferovtiń, E.Peshkovanyń, A.Bar­bıýs­tiń hattary degendeı. Stalınniń bul hattardy arnaıy saqtaýyna qarap kompartııanyń ıdeologtary retinde óner adamdaryn, ásirese, jazýshylardy janyna jaqyn tartqan, keıbir «erkelikterin» keshirip, qolpashtap otyrǵan degen joramal jasaýǵa bolady. Sábıttanýshylar­dyń bul derekke kezdese almaı júrgen sebe­­bin osydan izdeý kerek sekildi. Aınalyp kelgende, Sábıt Muqanovqa qatysty derek Stalınniń qabyldaýynda bolǵandardy tirkeıtin negizgi jýrnaldar men dápterlerden bólek, «Stalınniń jeke arhıvinde» suryptalyp, tıisinshe, Reseı Prezıdentiniń muraǵatynda emes, Reseı áleýmettik-saıası tarıhynyń memlekettik muraǵatynda bólek qorda saqtalǵan. Ony qurastyrýshylar bylaı dep jazady: «Bálkim, bul derekterdi hatshylyqtyń nemese muraǵattyń qyzmetkerleri qabyldaý ústinde de, tipti, qabyldaý bitkennen keıin de jedel toltyryp otyrmaǵan. Demek, ýaqyt ótken soń, belgili bir qorytyndy jasaý qajet bolǵandyqtan, arnaıy zerttep, tolyq mándi saıası qujat túrinde daıyndaǵany baıqalady». «Svodkı» dep atalǵan derekter arnaıy tártippen júıelengen. Kelýshiler: «Jumysshylar men sharýalar», «Oqý oryndarynyń ókilderi», «Partııa qyzmetkerleri», «Keńes qyzmetkerleri», «Kásipodaq qyzmetkerleri», «Kom­somol uıymdarynyń ókilderi», «Áskerı qyzmetkerler», «Shet elder­degi kommýnıstik uıymdardan», «Bas­pa­sóz qyzmetkerleri»... dep, jeke-jeke toptastyrylǵan. Qabyldaýǵa kelýshilerdiń keıbireýleriniń aty-jóni, qaı jerden ekeni, qabyldaýǵa kelý sebebi atap kórsetilgen. Osy retpen «Prıem I.V. Stalınym rabotnıkov pechatı. 1925 god. 1. Dosov ı Lýkanov – Kırgızııa, o kırgızskoı pechatı 7 ıanvarıa» degen jazýǵa kez boldyq. Osy tusta Sábeń kitabynda basqasha sýrettegen keı jaıtty anyqtaýǵa týra keldi. Birinshiden, «Dosovtyń» Ábilqaıyr ekendigi, Maǵjan, Sáken, Nyǵymet, Hoshmuhammetpen birge qazaq jastarynyń «Birlik» uıymyn qurǵany, 1920 jyly Ombyda «Kedeı sózi» gazetin shyǵarysqany, Orynbordaǵy keńester sezine Sábeńmen birge qatysqany, Semeıde, Aqtóbede, Shymkentte basshy qyzmetter atqarǵany, Qazaqstannyń Máskeýdegi ókili, Ortalyq Komıtette nusqaýshy bolǵany belgili. Sondaı-aq, 1926 jylǵy 29 jeltoqsanda Stalınniń qabyldaýyna kirgeni týraly «Dosov Abel-Kaır» – predstavıtel Kazahskoı respýblıkı» degen derek toltyrylǵan. Sábeń 1933 jyly «Qyzyl professorlar» ınstıtýtynda júrgende RKP(b) Ortalyq Komıtetiniń nusqaýshysy Ábilqaıyr Dosovty «eń kóp biletinim de, eń jaqyn syrlasym da» (425-bet) dep jazady. Biraq, Stalınge barǵanda onyń esimin atamaıdy. – Sóz yńǵaıyńyzǵa qaraǵanda Lýkanov Muqanov demekshisiz ǵoı? – Shynynda da «Lýkanov» degen kim degen saýal óz-ózinen týyndaıdy. Kreml qyzmetkerleriniń orys emes násil ókilderiniń aty-jónin qaǵys estýi, aıtýǵa, jazýǵa kelgende qatelesýi ábden yqtımal. Mysaly, osy qujattardyń ózinde Nyǵymet Nurmaqovty birese «Novmet», birese «Nýrmanov», Álıhan Bókeıhandy «Alızan», Sultanbek Qo­janovty «Hodjanov», «Hadjanov», Jalaý Myńbaevty «Mýnbaev», Qara­tileýovty «Karatısaýv», Qozy­baǵarovty «Kazybagarov», Turar Rysqulovty «Ryskýnov» dep burmalap jazǵan. Olaı bolsa, «Lýkanov» dep otyrǵanymyz – «Mýkanov»! Dápterge durys jazylǵannyń ózinde qoltańbasy qısyqtaý bireý «M» árpin kallıgrafııa túrinde kóriksizdeý tańbalaýy múmkin. Qoldan jazylǵan túpnusqasy durys bolsa da, kóshirýshi qate jiberýi ǵajap emes. Sábeńniń jazǵandaryna qaraǵanda, 1924 jyldyń aıaǵynda, dálirek aıtqanda, 24-25 jeltoqsanda Máskeýge barǵan. On kúndeı kútip, Stalınniń qabyldaýyna kirgen. Ýaqyt jaǵynan sáıkes kelip tur. Árıne, dúdamalymyz da joq emes. Sábeń Orynbordan attanǵanda qasyna ózimen birge oqıtyn aýyldasy Úmitbaı Balqashevti ertip alǵan. Meı­manhanada ekeýi birge jatqan, Máskeýdi birge aralaǵan. Osynda oqýda júrgen Abdolla Asylbekovti taýyp alǵan. Biraq osy saparynda Ábilqaıyr Dosov týraly aýzyna almaıdy. Al Stalınniń qabyldaýyna Sábıt pen Ábilqaıyr óz betterimen jeke kirdi deýdiń esh qısyny kelmeıdi. Tirkeý qujatynda eki famılııa birge jazylǵan jáne ýaqyty da birdeı. Stalınniń qabyldaý tártibinde qosarlap jazýdyń mysaly kóp. 1925 jyly Mordovııany avtonomııa dárejesine kóterý jóninde usynyspen kirgen Dorofeev pen Dımanshteın, Túrikmenstan OAK tóraǵasy Aıtaqov, sovnarkom tóraǵasy Atabaev, partııa jetekshisi Mejlaýk toptasyp kirgen. Al, Stalınge kirmegen adamnyń tusyna «ne prınıat» degen belgi soǵylǵan. Sábeń osy sapary týraly óz aýzynan aıtty degen mynadaı derek bar. Biraq munda jazýshy oqıǵany basqasha baıandaıdy. 2010 jylǵy 5 qazanda «Iýrıdıcheskaıa gazeta» basylymynda jarııalanǵan «Dýh sılnyı ı nepodkýpnyı» atty maqalanyń avtory Alıpa Ýtesheva belgili jýrnalıst, jazýshy Kemel Toqaev týraly ádilet salasynyń ardageri, Uly Otan soǵysynyń múgedegi Izgilik Nurmaǵambetuly Dabaevtyń aýzynan jazyp alǵan estelikte Sábeń týraly derekter keltirgen. Áńgimeniń uzyn-yrǵasy mynadaı: Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń hatshysy Nurymbek Jandildın respýblıka Joǵarǵy Sovetiniń marapat bóliminiń meńgerýshisi Izgilik Dabaevpen syılas bolǵan. Sol kisini qonaqqa shaqyryp, Sábıt Muqanovty, Batys Qazaqstan obkomynyń hatshysy Bısen Jumaǵalıevty, Joǵarǵy Sovet vedomostarynyń bas redaktory Kemel Toqaevty qosady. Alǵashqy sóz Sábeńe berilip, áńgime qyzǵan tusta Jandildın: «Sábe, siz Stalınniń qabyldaýynda qashan bolyp edińiz?» dep suraıdy. Sábıt Muqanov: «Men ol kezde Qyzyl professorlar ınstıtýtynda oqýshy edim. Birde Stalınge jolyqqym keldi. Qabyldaý bólmesindegi hatshy: «Qandaı máselemen kiretinińizdi qaǵazǵa túsirip berińiz, keıinirek ózimiz shaqyramyz», dedi. Birneshe kúnnen keıin shaqyrtý alyp, Bas hatshyǵa kirdim. «Qandaı sharýamen keldińiz?» dedi. «Jazýshy bolǵym keledi, biraq Qazaqstanda jazǵandarymdy baspaıdy, demagogsyń, senen jazýshy shyqpaıdy», deıdi. Odan arǵy oqıǵa bylaı órbıdi. – Bizde, Ortalyq Komıtette Maǵjan Jumabaev degen qazaq jazýshysy bar. Ol bizge qazaqtyń barlyq jazýshylary týraly túsinik, maǵlumat berip otyrady. Soǵan tapsyryp, jazǵandaryńyzdy basyp shyǵaryp, Sizdi jazýshy etip shyǵaramyz. – Meni demagogsyń dep júrgen sol Jumabaevtyń ózi ǵoı. Ol maǵan qol ushyn bere qoıar ma eken? – Men odan suramaımyn. Buıyramyn, dedi kósem. Osylaısha Stalın meniń jazýshy bolýyma kómektesti, al qoljaz­balarymdy Jumabaevtyń ózi redaksııa­lady, – deıdi Sábeń sóziniń aıaǵynda. Bul jerde Stalınniń qabyldaýyna Máskeýde oqýda júrgende barǵanyn aıtyp, Maǵjan esimin qosqan. Bulardyń qaısysy durys, qaısysy burys ekenin qazir dáleldeý qıyn. Bir ǵana daýsyz shyndyq – 25 jastaǵy rabfak oqýshysy Sábıt Muqanovtyń úlken batyldyq jasap, Keńes memleketiniń birinshi basshysy Iosıf Stalınniń qabyldaýyna barǵany kózsiz erlikpen birdeı. Sábıt Muqanov merzimdi baspasózde jarııa­lanǵan, jarııalanbaǵan óleńderi men maqalalaryn jınaq etip bastyrý týraly talpynysy iske aspaǵan soń partııanyń Ortalyq Komıtetine shaǵym aıtqanyn baıandadyq. Sábeń artyna: «Kóshirmesi ózimde saqtalǵan bul aryzdyń tarıhtyq jáne ádebıettik máni bolǵandyqtan, qurmetti oqýshy joldastar, sizderdiń aldaryńyzǵa sol qalpynda tartqym kep otyr», degen jazba qaldyrǵan. Onda Orynbor qalasynda turǵany, memlekettik rabfak stýdenti bolǵany aıtylady. Baıandaý hattyń jazylý maqsaty – RKP(b) Ortalyq Komıtetine qyrǵyz halqynyń mádenı dárejesin ósirýge sebepker bolyp jatqan obektıvtik jáne sýbektıvtik jaǵdaılardy sıpattap berý. Odan ári balalyq shaqtan ádebıetke qumarlyǵyn aıta kelip, oı-pikiri jat adamdardyń óziniń óleńder jınaǵyn shyǵarmaı júrgenin, osy jaǵdaı RKP(b) Ortalyq Komıtetinen járdem suraýǵa, jınaǵyn «Shyǵys» baspasynan kitap etip bastyrýǵa járdemdesýin ótinýge májbúr bolǵanyn jazady. Jazýshynyń aıtýyna qaraǵanda, qujatqa Stalın qyzyl qaryndashpen: «Moskvadaǵy «Shyǵys» baspasyna! Joldas Sábıt Muqanovtyń bul jınaǵyndaǵy óleńderdiń jaqsylary tańdalyp, jınaq bolyp basylsyn. I.V. Stalın», dep buryshtama soqqan. Alaıda, Názir Tórequlov oǵan oń qabaǵyn bermeı: «Kórermiz, oqyrmyz, pikirimizdi aıtyp, hat jazarmyz», dep shyǵaryp salady. Avtordyń baıandaýynsha, biraz kúnderden keıin qoljazba poshtamen ózine qaıtyp keledi. Mine, Sábıt Muqanovtyń Máskeýge sapary osylaı aıaqtalǵan.  – Siz zertteý barysynda Stalınniń qabyl­daýynda bolǵan taǵy qandaı qazaq zııalylaryn anyqtadyńyz? – Sáken Seıfýllın 1925 jyldyń 25 mamyrynda Stalınniń qabyldaýynda bolǵan. Tirkeý tizimine « byv.pred. Sov­narkoma Kırgızıı» (Qazaq Respýblıkasy úkimetiniń burynǵy tóraǵasy) dep qaǵazǵa túsken. Ekeýara qandaı má­sele qozǵalǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. Sáýegeılik jasaý abyroı ápere qoımas. Degenmen, Sábıt Muqanovtyń: «Jýyq arada (1960-jyldary. – Z.T.), Moskvada marksızm-lenınızm ınstıtýtynan Sáken Seıfýllınniń 1925 jyly VKP(b) Ortalyq Komıtetine qazaq ultshyldarymen kúresi týraly jazǵan uzaq haty tabyldy», – dep kýálik etýi Sákenniń Stalınge jolyqqanyn dáleldeı túsedi.(«Eseıý jyldary», 1977). 1927 jylǵy 11 mamyrda Stalınniń aldynda bolǵan Álıhan Bókeıhan Sentrızdattyń ǵylymı qyzmetkeri retinde tirkelgen jáne «óz sharýasymen» dep belgi qoıylǵan. Bul arada Álekeń Stalınge ózi suranyp bardy ma, álde arnaıy shaqyrtyldy ma – belgisiz. Álıhantanýshy Sultan-Han Aqululynyń baıandaýynsha, Álıhan Bókeıhannyń Qazaqstanǵa issaparmen barý máselesi qozǵalyp, jumys ornynda ruqsat berilmegennen keıin Stalınge jolyǵyp, jaǵdaıdy túsindirmek bolǵan. Sodan keıin ǵana Stalın tarapynan Qazaqstanǵa suraý salynǵan. Dál osy arada Stalın Álekeńe jaýlyq oılady desek, kúpirlik bolar. Áıtpese, qabyldaı ma? Kerisinshe, Álekeńniń jeke basynyń erekshe qasıetterin syılap, baǵalap, pikirlesken. Jergilikti mańyzy bar máseleni basa-kóktep sheshpeı, Qazaqstan basshylaryna jedelhat soqtyryp, suraý salǵan. Al, Sultan-Han jazǵandaı, «Stalın Álekeńe jaýlyq oılap», qaıtsem, kózin joıam» dese, ýaqyt shyǵyndap ony qabyldaı ma, Qazaqstanǵa suraý salyp, áýre bola ma? Stalınniń jeke basyna kúdik keltirgennen góri naqty faktilerdiń arajigin salmaqtap kórgen artyq bolmas edi. Úshinshi bir derek, Goloshekınmen syıyspaı, Qazaqstandaǵy basshylyq qyzmetinen bosap, Kommýnıstik akademııa janyndaǵy marksızm kýrsyn­da oqyp júrgen jumyssyz Sultanbek Qojanovtyń Bas hatshynyń qabyldaýynda bolýy. Zamandastarynyń aıtýynsha, jıyn-toptarda Stalın Sultanbekke: «Eı, Shyńǵyshan!» dep onyń bettiligin, ótkirligin, alǵan betinen qaıta qoımaıtyn tabandylyǵyn esine salyp otyrady eken. Qoldaǵy qujattarǵa qaraǵanda ol Stalınniń aldynda birneshe márte bolyp, respýblıkanyń máselelerin sheshken. Dálirek aıtsaq, Stalın ony 5 ret qabyldaǵan, al Goloshekındi bir-aq ret, 1927 jyly ǵana shaqyrtqan. Sultanbekti 1927 jyly 23 aqpanda qabyldaǵanda: «Ne máselemen?» degen suraqtyń tusynda «Tov. Stalın znaet» degen belginiń qoıylýy jaqyn tanystyǵyn, tipti, syılastyq senimin kórsetse kerek. Gerývaıtıs-Stepýro degen adam kelgende «Tov. Stalın znaet po Týrýhanskoı ssylke, po lıchnomý voprosý» dep jazylǵan. Ýezdik partııa qyzmetkerleri kýrsynda tyńdaýshy Kırsanovany «Buryn kelisilgen», Nıkolaevanyń tusyna «Byv. zav. Jenotdelm SK» dese, Lengnık pen Sedoı-Lıtvınniń tusyna «Iz obshestva staryh bolshevıkov» degen jazýlar bar. Smaǵul Sádýaqasov 1928 jylǵy 21 naýryzda qabyldaýǵa kirgende «byv. Narkompros Kaz. Resp.» dep tirkelip, «V rasporıajenıe Kazkraıkoma» dep qosa jazylypty. Bul da Smaǵuldyń burynǵy narkomdyǵyn emes, óziniń aldynda birneshe ret bolǵan alǵyr qazaq jigitiniń qadirin baǵalaǵandyq. 1926 jylǵy 22 aqpanda Stalın Seıitqalı Meńdeshevti qabyldaǵan. Sonyń aldynda Qazaq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Meńdeshev tizimge «Qazaqstan tutynýshylar kooperasııasynyń tór­aǵasy» dep tirkelgen jáne VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń kadr bólý bóliminiń rezervinde turǵany kórsetilgen. Qazaq avtonomııasynyń negizin qalap, alǵashqy tóraǵasy bolǵan jasamys qaıratkerge osyndaı qurmet kórsetilgen. Sábıt Muqanovpen áńgime ústinde ózi maqtap, qoldaý bildirgen Álibı Jangeldındi Stalın bir jyldan keıin óz kabınetinde 1926 jylǵy 15 aqpanda qa­byldap, áńgimelesken. Álekeńniń kisiligin, ustamdylyǵyn, taza­lyǵyn baǵalap, átteń, bilimi jáne basqarýshylyq alymy jetispeıdi dep qynjylǵan. Memleket máselesin sheshýge shamasy kelmeıtinin bile tura, jeke basyn qatty syılaǵan. Demek, Stalınniń qabyldaýyna kim kóringender emes, kabınet ıesiniń nazaryna ilikkender ǵana kelgeni eshqandaı daý týdyrmaıdy.  – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken О́mir ESQALI,  «Egemen Qazaqstan».  Soltústik Qazaqstan oblysy. Sýrette: S.Muqanov 20-jyldardyń sońy.