Taǵdyrly tulǵa

Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qabdesh Jumadilov týraly syr-tolǵanys Qabdesh Jumadilov týraly sóz bolǵanda, onyń ózine tıesili tarıhı mindetin oryndaǵan ult azamaty, naǵyz halyqtyq jazýshy ekendigine eshkim kúmán keltirmeıdi. О́ıtkeni, qalamgerdiń jeke basynyń taǵdyry da, kórkemdik álemindegi keıipkerleriniń taǵdyry da uly atamekendegi qandastary úshin múldem tosyn qubylys edi. О́zine búkil kóshpeli qaýymnyń sońǵy bir kóshiniń rýhanı qýaty men baq-talaıyn, azattyqty ańsaǵan armany men azabyn, qýanyshy men qaıǵysynyń kóz jasyn amanat etip tapsyrǵan mindetti Qabdesh Jumadilov tabandylyqpen jáne qaısarlyqpen oryndap shyqty. Ol sol arman-múddeniń jyrshysy ǵana emes, sony júzege asyrǵan nysanaly tulǵa dárejesine kóterildi. Táýelsiz Qazaq memleketin qurýdy ańsaǵan, sol úshin kúresken jáne sondaı baqytqa jetip turyp, ımperııalardyń tálkegine ushyraǵan taǵdyrlardyń, «Elim!» dep eńiregen erlerdiń jan dúnıe­sin jeti birdeı romanyna arqaý etken Qabdesh Jumadilov, mine, budan sol ulttyń jeke memleket, onyń ishinde, táýelsiz memleket bolǵanyn kórip, kórip qana qoımaı, onyń rýhanı jyraýyna aınaldy. Zady, jazýshynyń eń úlken baqyty, oryndalǵan armany osy shyǵar. О́ıtkeni, dál osy Táýelsizdikke Qabdeshtiń jazýshy, azamat retindegi qosqan úlesi erekshe. Ony tulǵa dárejesine jetkizgen de sol maqsat. Taǵdyr talaıynsyz talant týmaıdy. «Aqyl men minezdiń saýytyna syıyp» (Abaı), aǵysqa qarsy júzbegen parasat-paıym ıesiniń tulǵa dárejesine kóte­rilýi de qıyn. Bul retten alǵanda Qabdeshtiń basyna túsken taǵdyr talqysy da taýqymetti. Biraq túbi qaıyrly, jubanyshy basym boldy. Eger de Qabdesh Jumadilovti qazaq qaýymynyń rýhanı sahnasyna dál osy zamanda shyǵarǵan uly ustaz – qazaqtyń tarıhy desek, araaǵaıyn muny asylyq demeıtin shyǵar. Sebebi, balapanyn bıik quzdyń basynan laqtyryp ji­berip, jerge taqaǵanda qaǵyp alyp, qaıtadan laqtyrǵan ana qyran sııaqty, Qabdeshti eki eldiń arasynda kezek shaıqap, shyńdaǵan da – sol qıly zamanǵa ushyraǵan ultymyzdyń taǵdyry. Elden eldiń bólingeni – qasi­ret. Alaıda, sol kóshke úıir qazaqtyń tapqan bir oljasy – ulttyq máıeginiń bir syǵymyn aman-esen saqtap qaldy. Qapaly árli qaýyrt kósh jolynda talaı-talaı tekti tuqymdar telimge ushyrady. Atamekennen bastap – Anadolyǵa deıingi Gımalaı men Gındýkýsh taýlarynyń arasynda talaı Qabdeshter men Ábishter qaldy ǵoı. Ábish Kekilbaevtyń úıi de úrke kóship, Iranǵa bet alyp bara jatqan jolynan kezdeısoq taǵdyrdyń sebebimen elge qaıtqanyn oqyǵanda, buǵan anyq kózim jetti. Sondyqtan da, Qabdeshtiń aramyzda tiri júrýiniń ózi sol kúnderdiń nysanalap jibergen bir sálemi sııaqty. Demek, Qabdesh – jaı talant emes, taǵdyrly, nysanaly talant. Bul sóz uzaq jyldar boıy «arǵy betten kelgen» degen kemsitken sózdi estip, betine shirkeý túskendeı bolyp kún keshken Qabdeshtiń júregin jubata qoımas, biraq aıtylýy jáne búgingi urpaqtardyń bilýi tıis shyndyqtyń biri. Áıtpese, ne ata teginde, ne bilim men tárbıesinde, ne ultjandylyǵynda ózgeler mıyǵynan kúletindeı esh kemistigi joq edi. О́ıtkeni, Qabdeshtiń boıyndaǵy azamattyq qasıetter de sonaý Álıhan men Ahmet sııaq­ty Alashtyń kósemderinen rýhanı kúsh alǵan edi. Saýatyn sol Ahańnyń «Álipbıimen» ashqan urpaqtyń ultynyń qamyn oılamaı ósýi de múmkin emes. Buǵan Qabdeshtiń týǵan ortasy da áser etti. Ortasyz ósken talant –japandaǵy jalǵyz aǵash sııaqty, daralanyp kóringenimen de saıasy az, keleshegi kelte. Al Qabdesh bolsa qazaqtyń úsh ǵasyrdan bergi tarıhynyń kindigi baılanǵan, jeńisiniń de, jeńilisiniń de, kúresiniń de kýási bolǵan Jońǵar qaqpasynyń qaptalynda týdy. Qasıetti Tarba­ǵataıdyń búıirindegi Sháýeshek atty osynaý shaǵyn qalada XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyr­dyń uzyna boıyndaǵy tarıhı qozǵalystardyń árqıly múdde­leriniń shytyrman kúresi júrip, taı qazandaı býyrqanyp jatty. О́zgelerdi bylaı qoıǵanda, jer sharyn bólip bıleýge umtylǵan úsh ımperııanyń – Reseıdiń, Qytaı­dyń, Ulybrıtanııanyń ózara pátýaǵa kelip, qol qoıysqan shahary da osy Sháýeshek edi. Mánjý ımperııasy men qytaı otar­shyldyǵyna qarsy ult-azat­tyq kóterilistiń, táýelsiz Shy­ǵys Túrkistan memleketin orna­tý jolyndaǵy kúrestiń, qazaq, uıǵyr, dúngen ulttarynyń azattyq qozǵalysynyń uıytqysy týra sol ara bolǵanyn eskersek mu­nyń ózi Sháýeshek qalasynyń tarıh­taǵy ornyn anyqtap beredi. 1950 jyly Shyǵys Túrkistan memle­keti qulatylǵansha Alash­tyń ulttyq ıdeologııasy Shyǵys Túrkistannyń resmı ıdeologııasy retinde ómir súrdi. Alashqa qatysty tarıhı kitaptar men qoljazbalardyń áli kúnge deıin saqtalyp qalýy sondyqtan. Al Qabdesh bolsa, Ahańnyń «Álipbıimen» saýatyn ashty, Álekeńniń saıası baǵdaryn ulttyq murat retinde jattap ósti, Jaqań sııaqty «jańqamnyń ózi alashtyń keregine jarasyn» dep maqsat qoıdy. Ult-azattyq ıdeıasyn boıyna sińirgen, Reseı men Qytaı ımperııasynyń otarshyldyq saıa­satyn búge-shigesine deıin taldaǵan, azat memlekettiń azamaty atanyp qalǵan kezinde eki basty alyp samuryq pen jeti basty aıdahardyń qaharyna ushyraǵan halqymen qosa Qabdesh te alpysynshy jyldardyń basynda taǵdyrdyń silikpesine ushyrady. Almatyda oqyp júrgen stýdentti keri shaqyrtyp alyp, «ońshyl ultshyl atandyryp», basyna «qalpaq kıgizip», kómir shahtasynan bir-aq shyǵardy. Zady, mundaı aıyp taǵylyp, ultshyldyǵy úshin túrmeniń dámin tatqan jazýshy da osy Qabdesh bolý kerek. Taǵdyr bul joly da Qabdeshti qamqorlyǵyna alyp, qazaqtyń «sońǵy kóshine» ilesip uly mekenine at basyn tireýge múmkindik berdi. Mine, sonda ǵana ómirdiń qaq­paqylynda júrgen Qabdesh aýyr tynys alyp, óziniń ómiriniń eń basty maqsatyn júzege asyrýǵa kiristi. Taǵdyrdyń oǵan tartqan sybaǵasy jetkilikti edi. Endi sony el múddesimen ushtastyryp, qalyń qazaqtyń rýhanı qajettiligine jaratý mindeti turdy. Jońǵar qaqpasyndaǵy «qus joly» – «qazaq joly» bolǵan ólkeniń tarı­hy men taǵdyryn jazý Qabdeshtiń peshenesine jazyldy. Buǵan ony boıǵa bitken talanty ǵana emes, ult aldyndaǵy perzenttik paryzy da májbúr etti. Qazaq ádebıetiniń alpysynshy jyldardyń ortasyndaǵy taǵdyry – baqytty taǵdyr. Ultymyzdyń bar múmkindigi ashylyp, qazaq ıdeıasynyń basy qaıta ulttyq nysana retinde qurala bastaǵan tusy da sol kez. Zaýalǵa ushyraǵan otyz jyldyń ishinde eldiń sanasyn tuman basyp, ótken umytylyp, jalań ıdeıa ǵana qalǵan edi. Tyń qýatpen kelgen jańa tolqyn da, aıtary mol aldyńǵy aǵalar da óz shyǵarmalary arqyly ultynyń múddesin jetkizýge bet burdy. Mine, sol qazaq ıdeıasynyń qalyp­tasýyna Qabdesh te batyl kirisip, tosyn taqyrybymen kúni keshe ǵana táýelsiz el bolǵan Qazaq mem­leketi bar ekenin qalyń qaý­ym­ǵa kórkem shyndyq arqy­ly baıandap berdi. «Sońǵy kósh» ro­many qolyna tıgenshe Shyǵys Túr­kistan memleketiniń ómir sú­r­­­­­­­genin shekara mańyndaǵy jurt­shy­­lyq bolmasa, jalpy qazaq­tyń maǵlumaty az edi. Osyndaǵy Ja­sybaı, Jaǵypar, Nurbek, Nartaı, Ospan, Dýbek, Tursyn, Sháken beıneleri arqyly aıtyl­ǵan qazaqtyń qazaqtyq qasıetin saqtap qalý ıdeıasy árkim­niń janyna oryndalmaıtyn armandaı bolyp uıalap qaldy. Jasy úlkender munyń astarynda Alash­ordanyń uly maqsaty jatqandyǵyn birden ańǵardy. Qabdesh tarıhı shyndyqty jazyp otyrsa da kórkem shyndyq arqyly ol armandy uly jurttaǵy qazaqtyń taǵdyrymen ushtastyra otyryp sýrettedi. Kóshpeli ómir­diń sońǵy kóshi-qonymen qosa qazaq degen ulttyń tarıhtan ysyrylyp bara jatqanyn barynsha qanyq ta anyq aıtty. Shyǵys Túrkis­tannyń qulaýyn qasiretti kórinistermen beıneleı otyryp, Qazaq­stannyń da murat-maqsatyn joqtady. Ataýy basqa bolǵanmen de ata­mekenniń de aryz-armany sonyń ishinde qumyǵa qaınap jatty. Ulttyq ıdeıa – saıası uǵym emes, úlken máni bar ǵylym. Ult­tyq ıdeıasyz eshqandaı halyq derbes ómir súre almaıdy. Qazaq ıdeıasy Alashordanyń tusynda óte bıik ǵylymı satyǵa kóterildi. Ol – ulttyq qurylym, tektilik sypat, dástúr, psıhologııa, sóıleý máneri, ekonomıkalyq kúnkóris tásili, oılaý júıesi, rásimdik salttar, ǵylymı ataýlar, onyń ishinde ulttyń ózine tikeleı qyz­met etetin ǵylym men bilim salasy, halyq sany, taǵy da basqa tolyp jatqan rýhanı sypattardy qamtıdy. Mine, osyndaı kúrdeli máselelerge biz áli de jete kóńil bólmeı kelemiz. Muny Qabdesh Juma­dilov «Sońǵy kósh» dılogııasynda kórkemdik sheshiminiń negizgi nysanasy etip aldy. Qazir de óziniń kósemsózderinde úzbeı qozǵap keledi. Qazaq ıdeıasy – Qabdesh Jumadilovtiń ómirlik maqsatynyń altyn dińgegine aınaldy. Táýelsizdik degen – tátti de, ashy da, qasıetti de sóz. Biraq bul sózdi qazaq zııalylarynyń eki birdeı tolqyny ashyq aıta almaı ketti. Dilimiz (mentalıtetimiz) ben sanamyzdyń jutań tartqany sondaı, derbes memlekettikke qol jetken búgingi baqytty kún­derimizdiń ózine narazy bolyp, Táýelsizdikti tábetine aıyrbas­tap júrgen qandastarymyz bar. Olardy betten tyrnaýǵa da bolmaıdy. О́ıtkeni, ımperııalyq ıdeo­logııadan basqa eshqandaı tosyn oı olardy mazalaǵan emes. О́zgeshe oılaýǵa múmkindikteri de, murshalary da kelmedi. Al Qabdesh Jumadilov «Sońǵy kósh» arqyly qazaqtyń demokratııalyq ulttyq memleketi degen uǵymdy adamdardyń taǵdyrlary arqyly beınelep berdi. Ult-azattyq kóterilistiń rýhy jalyndaǵan bul shyǵarmadaǵy ulyhandyq shovınızm men ımperııalyq otarlaýshylyqqa qarsy kúres, astaryn aýdaryp qarasańyz, uly­orystyq shovınızmdi de aıyptaý bolyp tabylatyn. Sol bir ıdeologııa qyspaǵynda jarııalanǵan romandy dál qazir oqyp otyryp, Qabdeshtiń qalaı ádibin jatqyza baıandaǵanyna tańǵalasyń. Zady, uly armannyń ózi ilgeri jetelep, jebep otyrǵan sııaqty. Al «Taǵdyr» romany arqyly eki ımperııanyń óz múddesi úshin jeri, tili, dini, órisi, qystaǵy birtutas ultty qalaı aıaýsyzdyqpen ekige ból­genin kósile sýrettedi. Jaı­laýy – jatqa, qystaýy – ózine qalyp, balasy – basqa memlekettiń qaraýyna ketip, ózi Otanynda qalǵan taǵdyrlardy qylyshtyń júzimen bólgen de – sol ımperııalyq qomaǵaı pıǵyl. Sosıalızmniń ózin sol uly­handyq jáne ulyorystyq múddege baǵyndyrǵan aıar saıa­satty barynsha áshkerelegen de Qabdesh Jumadilov edi. Iá, jalǵyz ol emes. Biraq, Muhtar Áýezovtiń «Qıly zamanynan» keıin máseleni búrkemelemeı, bolǵan tarıhı oqıǵany naqty jazǵan jazýshy osy Qabdesh. Sol úshin talaı sóz estip, ymmen shettetildi. Sonyń esesin seksen jas­qa kelgen, maqtanǵa elige qoı­maıtyndaı kemeldi tusynda qaıtaryp, baǵasyn berip jatsaq, ábden oryndy ǵoı dep esepteımin. Ár talanttyń ózegine bitken altyn júlgesi bar. Qabdesh úshin ol júlge – qazaqtyń eldiginiń taǵdyry. Kez kelgen jazýshynyń kemeline kelgendigin tanytatyn jáne shyǵarmashylyq shyńyna baǵalaıtyn bir týyndysy barlyǵy anyq. «Sońǵy kósh» pen «Taǵdyr» – sondaı shyǵarmalar. Qazaq eliniń eki ǵasyrlyq ómiri qamtylǵan, tarıhı oqıǵalar men birin-biri tolyqtyrǵan beıneler ádebıetimizdiń betterinen yqylym zamanǵa deıin óshe qoımaıtyn tulǵa retinde ómir súretinine senim mol. Soǵan «Dara­boz» dılogııasy kelip qosylǵaly da biraz boldy. Aldyńǵy kitap­tyń jaryqqa shyqqanyna qan­shama ýaqyt ótse de tym-tyrys jat­qan ádebı synnyń nazaryn túbinde bir aýdaratyn roman bul. Marqaıǵan, ábden aqyl-táji­rıbesi tolysqan tusta qalamyna arqaý bolǵan Qarakereı Qabanbaı batyr týraly bul shyǵarma, jurt kútkendeı, atys-shabystan, naıza men qylyshtyń jarqyl-jurqylynan, jońǵardy japyra qyrǵan batyrdy beınelegen bataldyq kórinisterden tur­maıdy. Qoldan batyr jasap, qolpashtap, teńeý taba almaı qı­nalyp júrgen Qabdesh joq. О́zge-ózge, Qabanbaıdyń ómiri nebir tańǵajaıyp oqıǵadan kende emes. Alaıda, Qabdesh Jumadilov «Daraboz» romanynda múldem basqasha ádebı tásil qoldanǵan. Ańyzdan batyrdyń beınesin arshyp ala otyryp, Qabanbaıdy alqyn-julqyn, retti-retsiz jekpe-jekterge qatystyrmaı, kádim­gi sabyrly aqyl ıesi retinde sýret­teıdi. Qabanbaıdyń bilek kúshinen góri aqyl qaıraty basym. Qalyń qaýymnyń mundaı ádebı ádisti jatyrqap qabyldaǵany baıqalǵandaı bolǵan sol kezderde. О́ıtkeni, oqyrmandarymyzdyń talǵamyn atys-shabysqa ábden kániktirip alǵan jaıymyz bar. Qabdesh odan bas tartqan. Ol jaýyn aqylymen jeńgen batyrdy beınelegen. Shyndyǵynda da, qansha erjúrek bolsa da, «batyr bir oqtyq». Al Qabanbaı – «aqtaban shubyryndy, alqa­kól sulamanyń» alǵashqy shaı­qasynan bastap atqa qonyp, elý jyl boıy aq týyn kóterip júrip, qazaqty qara qonysyna qondyryp baryp, Barlyq taýyn jastanǵan el tutqasy. Reseı men Qytaı ımperııasynyń áskerine tosqaýyl qoıý úshin, eń bastysy, aqyl-aıla kerek. Abylaıdyń bas qolbasshysynyń parasaty da hanǵa laıyq bolǵany lazym. Al retti tusynda jaıratatyn jaýdy aıamaı-aq jaıratyp beredi. Batyrdyń oıly beınesi arqyly Qabdesh Jumadilov qazaq tarıhyndaǵy kómeski jaılardyń kóleńkelerine oı sáýlesin jibe­rip, sony tolǵana otyryp, sanadan ótkizýdi, shyndyqty búrke­melemeı búginge jetkizýdi maqsat etken. Bul – tolǵan, tolysqan, ulttyq rýhanı tulǵaǵa aınalǵan Qabdesh Jumadilovtiń týǵan ulty týraly tolǵanysy. Oıly, paıymdy, eldigimizdi únemi eske túsirip otyratyn baısaldy shyǵarma. Qabdeshtiń atyn shyǵarǵan jáne qalyń qaýymǵa tanystyrǵan alǵashqy áńgimesi «Qazdar qaı­typ barady» dep atalady. Ashar­shylyq pen taptyq qýǵynǵa túsken qart bir kezde arǵy betke ótip ketedi. Sonda týǵan jeriniń bir ýys topyraǵyn belbeýiniń ishine túıip alǵan eken. Etikshi asýynyń qıyn-qyspaǵynan jantalasa júrip atamekenine qaıtyp oralady. Bul – sol jyldary qıyn-qyspaqty keship jatqan Shyǵys Túrkistandaǵy qandas­tarymyzdyń asyl armanynyń biri edi. Taǵdyrly talant keıingi jyldary romanǵa den qoıǵandyqtan da shaǵyn janrdan qol úzińkirep qaldy. Ol zańdy da. Áıtpese, ázildi astarǵa toly áńgimelerin súısine oqyǵan men sııaqty balapan talaptanýshylardyń talaıy­nyń betin kórkem ádebıet­ke burǵanyna, esh shúbám jok. Syrttaı qaraǵanda úlken shy­ǵar­malarynyń alymdy da aýyr taǵdyrlardy sýretteýge arnalǵanyna qarap, Qabdeshti tek qasiretti kórinisterdiń jazýshysy retinde baǵalaıdy. Bul – múldem teris uǵym. Ázil men ıýmorǵa, neshe túrli qııasbaılyq minezge, mahabbat mashaqattaryna qurylǵan áńgimeleri kezinde synshylardyń talaı maqalasyna arqaý bolǵan. Onyń qazirgi zamannyń kókeıkesti máselelerine arnalǵan, kishkentaı adamdardyń taǵdyry arqyly úlken qoǵamdyq oı qozǵaǵan «Sar­jaılaý», «Sáıgúlikter», «Qa­raýyl» atty povesteri men «Kókeıkesti», «Atameken» romandary – Qabdeshtiń izdenisteriniń jemisin tanytatyn shyǵarmalar. Bul týyndylarda qalamgerlik sheberliktiń túrli qyrlary barynsha erkin kórinedi. Bir ókinishtisi, osy ýaqytqa deıin san qyrly talantty tulǵanyń kórkemdik sheberligi men jazýshylyq laboratorııasy jóninde arnaıy zertteý júrgizilmeı keledi. Bizdiń oıymyzsha, Qabdeshtiń tildik naqyshtary, tarıhı shyndyq pen kórkemdik shyndyqty qatar tizgindeýdegi sheberligi kandaı da bolsyn synı júkti kótere alatyn zertteý taqyryby. Ultymyzdyń boıyndaǵy eń qasıetti uǵymnyń biri – paryz degen sóz. Meniń paıymdaýymsha, Qabdesh Jumadilov – óziniń ultynyń aldyndaǵy perzenttik, jazýshylyq paryzyn tolyq ótegen azamat. Eshqandaı talant óziniń eńbegin buldaǵan emes. Biraq, óner ıesi shabyttyń qanatynda ushyp júretinin eskersek, ár tulǵany ózine laıyq bıikke kótere bilýimiz qajet. Bul – eldigimizdiń belgisi, adamdy syı­laýdyń atamyzdan qalǵan joly. Sony umytpaǵanymyz abzal. Tursyn JURTBAI, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor ASTANA Sýrette: (soldan ońǵa qaraı) jazýshy Q.Jumadilov, synshy Z.Serikqalıev, qalamger Sh.Áldıbekov pen aqyn E.Ibitanov Almaty oblysynyń Narynqol óńirinde. 1994 jyl.