Syrbaz Syr sulýlanyp keledi

TOQSAN AÝYZ SО́Z: Sózi­niń astary tym tereń, óz za­manynan kósh ilgeri oı­laı­tyn, árbir áńgimesiniń tárbıe­lik máni zor Shákárim Qudaı­berdi­ulynan «Syr – Alashtyń ana­sy» degen ataly naqyl qal­ǵan. Qajy qate sóz aıtpa­ǵan. Dálel retinde Qunanbaı ne­me­re­si­niń «Ǵylymsyz adam – aıýan» óleńin alǵa tartsaq bola­dy. Onda ol: «Durys deme, qur oılap, Aqylǵa synat, sabyr qyl. Jyǵylmaıtyn dá­lel tap, Birezý bolma ózim­shil», deıdi. Iаǵnı, Shákárim sóziniń árbiri aqıqat. О́ıtkeni, ustaz «qur oılamaǵan», sózin «aqyl­ǵa synatqan», árbir oıyn sa­byr­men jazǵan hám «jyǵyl­maıtyn dálel» tapqan.

Áldebir alasapyran zamandarda, zulmatqa toly kúnderde, aq taban shubyryndy kezeńde, el ishin asharshylyq jaılaǵanda búkil qazaq balasy kósh-kerýe­ni­niń ba­syn Syrǵa burypty. «Ba­lyǵy taı­daı týlaǵan, baqasy qoı­daı shýlaǵan», «aqqý ushyp, qaz qon­ǵan», jaǵasy bereke men merekege, yrysqa toly Syr-ana jan-jaqtan jylap kelgen bala­lary­nyń mańdaıynan sıpap, ja­rasyn tańyp, kózindegi jasyn súrtip, áldárýan bop jetkenderge ár bergen. О́mirine nár bergen eken. Qys­qasy, qysastyq kórip, qysyl­taıańǵa tap bolǵan qazaq Syrdy anasyndaı emgen. Syr-ana bala­sy­na ıgen. Kári qulaq qarttardan bizge jetken áńgi­me­niń jelisi osyn­daı. Qudaıberdi­niń qajy ba­lasy da osyǵan súıe­nip aıtqandaı álgi sózin. Onyń ústine arǵy ata­sy Yrǵyzbaıdyń Aqtóbe jaqtan aýa kóshkeni jáne bar. Sondyqtan Alashqa ana bolǵan Syrdyń qazaq úshin orny da, jóni de bólek  desek te bolady. Qazaq tarıh-haty ejelgi Seı­hunmen etene aralasyp ketken. Orynbordan keıingi astana ata­ǵyn alýynyń ózi Aqmeshit aıma­ǵy­nyń Alash úshin ardaqty meken ekenin kórsetse kerek. Alǵashqy teatrdyń qadasy Syr boıynda qadalyp, memlekettiń bar mańyz­dy sharýasy osy aralyqtan bastaý alǵan. Astana ataǵynan aı­rylsa da, respýblıkany aýyl­sharýa­shylyq óndirisimen qamta­ma­syz etip, qambalardyń toq bolýyna qyzmet etti. Ári-beriden soń alǵash ret adamzat balasy­nyń ǵaryshqa Qyzylordadan ushýy­nyń ózi sanǵasyrlyq áńgi­meniń júgi bolsa kerek-ti. Qosh delik. Alashqa ana, joq-jitikke pana bolǵan Syr boıy­nyń búgini qandaı? Tótesinen qo­ıylǵ­an suraqqa tutyqpaı jaýap berýge bolady. О́ıtkeni, Qyzyl­orda óńirinde atqarylǵan sharýa da, jasalǵan jaqsylyq ta jeterlik. Byltyr Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev Táýelsizdik meıramy qarsańynda bylaı degen edi: «Keler jyly memleket táýelsizdi­gi­niń 20 jyldyǵy. Jıyr­ma jyl­dyq merekege daıyndyq osy kezden bastalýy kerek». Ult kósh­basshysynyń utymdy oıyn qy­zylordalyqtar birden ilip ketti. Sóıtip, «El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna – 20 áleýmettik ny­san» jobasyn bastap jiberdi. Áleýmettik má­se­lesi sheshilgen jurttyń áleýe­ti zor bolatyny beseneden belgili jáıt. Sol sebepti Syr jurt­shylyǵy bul máseleni birinshi orynǵa shy­ǵaryp, kezek kút­tir­mes sharýa­lardyń qataryna qos­ty. Solaısha, Qazaly aýdanyn­da úlken forým ótip, azattyqtyń jıyrma jyldyǵyna arnalǵan áleýmettik nysandar bir kúnde halyq ıgiligine berildi. Endi so­ny jik-jigimen taratyp aıt­aıyq. Ulttyń uıasy – mektep Qazaqtyń quryǵy qyzyldar­dyń qolynda bolǵanda ult talaı qysastyqty bastan ótkerdi. Qıyr­daǵy aýyldy aıtpaǵannyń ózin­de memlekettiń ortalyǵy bolǵan Al­matyda qazaq bala­lary qazaq tilinde bilimmen sýsyndap, tý­ǵan tilinde tár­bıe ala al­ma­dy. Shona Sma­hanuly sııaqty qaıratker-qa­lam­ger­ler­diń jankeshtiliginiń arqasynda ǵa­na Almatyda qazaq mektebi ashyl­dy. Qazaqylyqtyń qaımaǵy bu­zyl­­maǵan, ulttyń uıasyndaı bol­ǵan Qyzylorda oblysynda ana tilimizdegi mektepter bolmady dep aýzy­myz­dy qý shóppen súrtpeı-aq qoıa­lyq. Degenmen myna derekke nazar aýdarmaýǵa bolmaıdy. Keńes óki­meti saltanat qurǵan 70 jyldyń ishinde oblys boıynsha 191 mektep salynypty. Bir qara­ǵanda az emes sııaqty. Almaty tárizdi alyp qala bir qazaq mektebine zar bolyp júr­gende, Syr óńirinde munshama oqý oshaq­tary­nyń salyn­ǵany kóńilge medet beretin de sekildi. Biraq Táýelsizdik tusynda el ıgiligine berilgen mek­tepterdiń sa­nyn kór­gen­de, álgi oı­dan birden bas tarta­syz. Ekeýin salysty­ryp qara­ǵan­da kóz uıa­la­dy. Qa­zaqtyń óz qo­ly óz aýzyna jetkennen beri Qyzylorda obly­synda 88 mektep paıda­lanýǵa berilgen. Aıyrmasy aıt­pasa da túsinikti. Aınalasy 20 jyldyń ishinde Keńes ókimetiniń 70 jyl­da jasaǵan «jaqsyly­ǵy­nyń» jartysy salynyp, jetkinshekterge bilim bergen. «О́zińnen týmaı ul bolmas» degendi osy arada aıtsaq, jarasatyn tárizdi. Aqmeshit aımaǵynyń Aqtóbe oblysymen shekteser tusy Aral aýdany. Teńiz tartylyp, qaıyq­tar qaırańda qalǵan ýaqytta balyqshylar aýyn arqalap elden údere kóshken zaman da bol­ǵan. Elbasynyń arnaıy basta­ma­symen qurylǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral teńizin saqtaý» (SARATS) baǵdarlamasynyń arqasynda Kishi Aralǵa sý to­lyp, balyqshy aýyl­daryna jan bitti. Kóregen saıasat­kerdiń kó­rikti oıynan týǵan baǵ­darlama aýyldan kóshken aǵaıyn­dy tý­ǵan jerge qaıtardy. Dál qazir ba­lyq aýlaý kólemi 400 tonnadan 3600 tonnaǵa deıin artqan. Elge el qosylyp, adam qa­ra­sy artqannan keıin túrli áleý­mettik nysandardyń qajet bola­tyny shyǵar kúndeı aqıqat. Al halyq­tyń muqtajyn óteý jergilikti bıliktiń buljymas mindeti. Osydan bes jyl buryn El­ba­sy Nursultan Ábishuly Syr óńi­ri­ne sapary barysynda Aral aý­da­ny­nyń «Qosjar» aýylyna da at ba­syn buryp, eldiń tynys-tir­shili­gimen tanysyp, hal-ahýalyn kózben kórip qaıtqan. Sol sapar­dyń bary­synda qundaqtaǵy bala­syn qushaq­taǵan ana Elbasynyń aldyna keldi. Sóıtip, nárestege Prezıdenttiń atyn bergisi keletinin aıtyp, bata­syn surady. Az ǵana oılanǵan El­basy sharanany qo­lyna alyp, oǵan «Ersultan» dep at bergen. Sol Elbasy esimin qoıǵan Ersultan qazir mektepke bardy. Desek te, «Qosjar» aýy­lyn­daǵy mekteptiń jaıy máz emes bolatyn. Jaqynda osy eldi mekende 100 balaǵa la­ıyq­talyp salyn­ǵan oqý oshaǵy ashyldy. Eń­sesi bıik, ishi keń, zamanaýı qural-jab­dyqtarmen jasaq­tal­ǵan mektepte Ersultanmen qatar aýyl órenderi bilim alyp jatyr. Osy arada myna jaıtty aıtýǵa tıispiz: memlekettik baǵdar­lamanyń aıasyn­da byltyr 18 mek­teptiń qa­byrǵasy qalanǵan. Sonyń jar­ty­sy osy Aral aýda­nynda sa­lynyp ja­tyr. Bul halyq sanynyń ar­typ, bala týý kórset­kishiniń kó­le­mi kóbeı­genin bildiretin birden-bir dálel. Al Aral aýdany­nyń ortaly­ǵyn­da «Mereke» balabaqshasy ashylyp, ishi búldirshinderge tol­dy. Balabaqsha qurylysyna bıýdjetten ájeptáýir qarjy bólin­gen. Nátıjesinde 280 oryndyq mektepke deıingi ortalyq ıneden jańa shyqqandaı bolyp aýdan ortalyǵynda jarqyrap tur. Sosıalıstik Eńbek Eri kóptep shyqqan, kúrishtiń Ota­nyna aı­nal­ǵan Shıelide de jańa áleý­met­tik ny­san­dar­dyń tusaý­ke­seri ótti. Biz mo­ıyn­daıyq moıynda­maıyq, qa­zir dúnıe esigin ash­qan ná­res­te­lerdiń dimkástigi kó­be­ıip barady. Týǵan­nan den­saý­ly­ǵy nashar bo­lyp, álsiz jetilip kele jatqan balalar jetkilikti. Máń­gilik suraq: ne istemek kerek? Ata-ana balasy­nan esh nár­seni aıamaı­dy-aý. Deı turǵanmen Astana men Almatyǵa balasyn jetektep, qaı­ta-qaıta ba­rý­ǵa qarjy múmkin­dik bermeıdi. Ári-beriden soń ob­lys ortaly­ǵy­na baryp emdetý de qıyn­dyq týǵy­zady. Son­dyq­tan ınternat tıptes emdeý or­ta­lyq­taryn salý kún tártibine shyqty. Osyn­daı ıgilikti bastama­nyń arqa­synda Shıeli aý­danynda 50 oryn­dyq mú­gedek bala­larǵa arnalǵan ınternat qurylysy 2009 jyly bas­taldy. Ol osy jyldyń basyn­da paı­da­lanýǵa berildi. Internat­tyń qury­lysyna 496 mıllıon teń­ge jum­­salǵan. Al ishin jab­dyqtaý úshin 32 mıllıon teńge bó­lingen. Atalmysh nysan 3 bó­lik­ten turady. Birinshi bóliginde balalarǵa arnal­ǵan oıyn jáne demalys, medı­sınalyq ońal­tý bólmeleri ornalas­qan. Ekinshi bó­likte tirkeý, kıim iletin oryn, apteka, laboratorııa bó­lim­­deri oryn tepken. Úshinshi bólim tek medı­sı­nalyq bólmelerge ar­nal­­ǵan. Qys­qasy, balalar úshin barlyq jaǵ­daı jasalǵan. Osy kúni Shıeli kentiniń «Kók­shoqy» shaǵyn aýdanynyń bala­lary da qýanyshqa bólendi. Taqyr­da dop teýip, shańnyń ústinde kúre­sip júrgen shaǵyn aýdan balalary úshin 150 oryndyq stadıon paıda­lanýǵa berildi. О́tken jyldyń ta­myz aıyn­da alǵashqy kirpishi qa­lanǵan stadıon az ǵana ýaqyttyń ishinde el qa­jetine jarady. 101 mıllıon teń­ge jumsalǵan stadıonda jasan­dy fýtbol alańy, jeńil atletıkalyq sektor sekildi oryn­dar bar. Jańaqorǵan aýdany da jańa mek­teptermen jaraqtandy. «Sýnaq­ata» eldi mekenine qarasty «Eńbek» aýylynda 100 oryndyq sý jańa mekteptiń qurylysy aıaqtaldy. Negizi, «Eńbek» aýylynda alǵashqy mek­teptiń qurylysy 1989 jyly qalanǵan eken. Alǵashynda oqý osha­ǵynda tek bastaýysh synyptary ǵana bolǵan. Keıin el Táýelsizdigine qol jetkizgennen soń ortalaý mektep dárejesin alǵan. Biraq mektep ǵımaratynyń sapasy syn kóter­meı­tin. Apatty jaǵdaıdyń aldynda turǵan. «Kóp tilegi kól» demeı me?! Bıyl el tilegi qabyl bolyp, aýylda jańa mektep salyndy. Sondaı-aq mundaı baqyt «Qojakent» aýyly­nyń turǵyndaryna da buıyrdy. 140 oryndyq ortalaý mekteptiń qury­ly­sy 2009 jyly bastalǵan. Al­ǵashynda oblystyq bıýdjetten 60 mıllıon teńge bólingen. Byltyr 266 mıllıon teńge jáne berilgen. Sóıtip, mekteptiń qurylysy der shaǵynda aıaqtalǵan. Sonymen qatar Jańaqorǵan aý­danynyń ortalyǵynda 90 oryn­dyq «Alpamys» sanatorıılik ba­la­baq­shasy ashyldy. Al «Bes­aryq» aýy­lynda «Taldysý» balalar demalys lageri bıyldan bastap balalarǵa qyzmet jasaıdy. 350 oryndyq lagerde 4 jataq­hana, balalar shy­ǵar­mashylyǵyna arnalǵan 1 pavılon jumys isteıdi. Balalar densaýlyǵyn saýyq­tyrý­ǵa qatysty áreketter Jalaǵash aýdanynda da jasalyp jatyr. Ja­qynda atalǵan aýdanda №19 sanatorıılik balabaqshasy ashylyp, len­ta­sy qıyldy. Onyń qurylysy úshin oblystyq bıýdjetten 179,3 mıl­lıon teńge bólingen. Eki qabat­ty ásem ǵımarat alystan menmun­da­lap kózge túsedi. Balalardyń ıgiligi úshin oıyn, ja­tyn bólmeler keń ári jaryq etip salynǵan. Jetkinshekter jas erekshelikterine qaraı birneshe topqa bólinip, aptanyń bes kúnin baqshada ótkizip, em-domyn qabyl­daıdy. Memleket mańdaıynan sıpaǵan jurt Adam – memlekettiń baǵa jetpes kapıtaly. Al adam ómiri el­diń kóziniń qarashyǵyndaı saqtaı­tyn basty qundylyǵy. О́miri­mizge naryq enip qaryq bol­ǵan tusta, jurt ala dorba arqalap ketken ýaqytta adam ómiriniń de arzandaı bastaǵanyn baıqadyq. Desek te, damýdyń dańǵyl jolyn taýyp, áleýmettiń áleýetin art­tyrý­dyń kilti qolymyzǵa tıgende memleket adam ómirine arasha túsetin, denin saý etetin izgi isti qolǵa aldy. Sonyń arqasynda «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵ­dar­la­masy dúnıege keldi. Mektep – jetkinshekterdiń janyna jylý berip, bilim nárimen sýsyndatsa, aýrýhana – adam tánin emdeıdi. Eki tizgindi qatar ustap, birin-birinen ajyratpaı damytýdyń negizgi astary da osy bolsa kerek. Qyzylorda oblysynyń eko­lo­gııalyq ahýaly týraly aıt­qan­da etegiń jasqa tolady. Aral­dan ushqan tuz, Baıqońyr­dyń zardaby, bári aınalyp kelgende aımaqtyń ekologııasyn ál­siretip jatyr. Oǵan ýran óndiri­sin, munaı burǵy­larynan aýaǵa tarap jatqan gazdy qossańyz, tipti qıyn. Osy oraıda el den­saýlyǵyn jaqsartý, sala­mat­ty ómir saltyn qalyp­tastyrý, jańa aýrýhanalar ashý sekildi kezek kúttirmes másele­lerdiń qulaǵy qyltıyp kórindi qoǵamda. Memleket óz azamat­tary­nan nesin aıasyn? Bul iske bilek sybana kirisip ketti. Solaısha, jergilikti jerlerde aýrýhanalar kóptep salyna bastady. Jalpy, Qyzylorda oblysy­nyń basqa aımaqtardan bir ereksheligi bar. Ol – eldi mekender­diń shoıyn jol men tas joldyń aınalasyna ornalasýy. Qarmaq­shy aýdanynyń «Qyzyltam» aýy­ly da temir jol men tas jol­dyń qaq ortasyna ornalas­qan aýyl­dyń biri. Aýylda tórt júz­ge tarta turǵyn bar. Bul eldi me­kende sońǵy jyldary jol jóndelip, aýyzsýdyń kárizderi ja­ńar­tylyp, telefon jelileri tar­tyl­ǵan-tyn. Endi halyqqa medısı­nalyq qyz­met kórsetetin oryn kerek edi. Sol sebepti eldi mekende feldsherlik-akýsherlik beket salý josparǵa engen. Ony sońǵy úlgi­degi kerek-jaraqpen jasaqtaý da kózdelgen bolatyn. Osyndaı maq­sat­tar úshin oblys­tyq bıýdjetten 10 mıllıon 822 myń teńge bólindi. Qarjy bolsa qa­rap otyratyn zaman emes qoı. Qurylys qarqyndy júrdi. Ná­tı­jesinde aýyl halqyna alty aı­dyń ishinde medısınalyq or­ta­lyq paıdalanýǵa berildi. Solaısha, aýylda adam janynyń ara­shashysy bolǵan aq halatty abzal jandar paıda boldy. Bú­ginde atalǵan feldsherlik-akýsherlik ortalyqta úsh adam ju­mys jasap jatyr. Bıylǵy jyl qazalylyqtar úshin úlken qýanyshpen bastal­dy. Aýdannyń «Birlik» jáne «Aran­dy» atty eki aýylynda bir kúnde 2 medısınalyq beket ashyldy. Elbasy osydan birshama ýa­qyt buryn el halqyna naqty mindet qoıǵan bolatyn. «2020 jyly 20 mıllıonǵa jetý kerek». Atalǵan bastamanyń ult úshin de, memleket úshin de qan­shalyqty ma­ńyzdy ekenin bul arada tápt­ishtep aıtyp jatýdyń keregi joq shyǵar. Biraq mem­le­kettiń halyq sanymen qýat­ty ekenin eskerte ketkenimiz jón. Elbasy bas­ta­masyna Qa­za­ly aý­dany­nyń «Birlik» aýyly da ba­rynsha úles qosyp jatyr. Soń­ǵy jyl­dary aýylda bala týý kór­set­kishi artqan. Al bú­ginde «Birlik» aýylynda 730 adam kúneltip jatyr. Sondaı-aq aýyl hal­qynyń den­saý­lyq jaǵ­daıy da birshama jaqsar­ǵan. Buǵan deıin keń tarap ketken qurt aýrýy bá­seńdep, juqpaly kesel­der­diń sany sıregen. Al ana men bala ólimi múlde tirkelmegen. Degenmen aýyl hal­qynyń saý­lyǵy salamat, bala týý ósti, qalǵany Qudaıǵa amanat dep qarap oty­rýǵa bol­maıdy. Sony­men 11 mıllıon 500 myń teńgege medı­sı­nalyq beket salyndy. Al «Aranda» salynǵan medı­sı­nalyq bekettiń qurylysy bes aıda tolyǵymen aıaqtaldy. Bul bekettiń de salynýyna jo­ǵary­da aıtqan soma jumsalǵan. Onyń 888 myń teńgesine qajetti qural-jab­dyqtar alynǵan. «Birlik» pen «Arandydaǵy» qos beket te «Qo­ja­baqy» aýylynyń emhana­sy­na tikeleı baǵy­nysh­ty. Ondaǵy em­ha­nany «QR Den­saýlyq saqtaý sala­synyń úzdi­gi», bilikti dáriger Mıramhan Mahambetıar basqara­dy. Endi qa­za­lylyq aǵa­ıy­ndar basy aýy­ryp, baltyry syz­dasa úıdiń ja­nyndaǵy beketke baryp, qajet­ti em-domyn alatyn boldy. Almatyda júrgende Araldyń jaıyn oılaıtyn edik. Álem bo­lyp Aralǵa kómektesip jatyr. «Bi­raq nátıje qanshalyqty» deı­­tinbiz. Sóıtsek, joǵaryda aıt­qan «SARATS» baǵdarlama­synyń ózi teńizdi jaǵalaı ornalasqan jurt úshin úlken is bitiripti. Elge oral­ǵan halyqtan bólek, áleýmettik jaǵdaıdyń durystalyp, jańa ju­mys oryndarynyń ashylyp, jú­ıeli tirlik júrip jatqany jan­dy jadyratady. El Táýel­sizdi­giniń 20 jyldyǵy qarsańynda Aral­dyń «Erimbetjaǵa» eldi mekeni de shat-shadyman kúı keshti. О́ıtkeni, kóp­ten kútken medı­sınalyq beket ashyldy. Adamnyń densaýlyǵy at ba­syndaı altynǵa aıyrbastalmaı­dy. «Oralyńnyń barynda oına da kúl» deıdi halyq danalyǵy. On­daǵy «oral» bizdińshe densaý­lyq sııaqty. Qarǵa adym jerdi attaı almaı shermende bolyp, bal­ty­ryń men basyń qatar syzdas­a, oıyn da, kúlki de ádirem qalmaq. Al eldi alǵa súı­reıtin, áleýmet­tik, ekonomı­kalyq, saıası turǵyda serpin beretin ha­lyqtyń deni saý, jany taza, kóńili alań bolmasa, onda memlekettiń damý joly dańǵyl­dana túspek. Respýblıka basshy­lyǵy naqty tap­syrma berip, oblys atqa minerleri ony ómirge endirip jatqandaǵy maq­sat, ıaǵnı alys eldi mekenderde medısı­nalyq beketterdiń kóptep ashy­lýy memleket saıasatynyń durystyǵyn kórsetse kerek. TOBYQTAI TÚIIN: Memleketi mańdaıynan sıpaǵan jurt baqytty. Halqy qýatty eldiń tańy araılap atady. Kúni kúlip batady. Bolashaǵy da jaqutty. Syr – sulýlanyp keledi. Jurtynyń kózinen qýanysh kó­re­siz. Al osynyń bári, atyńnan aınalaıyn, Azattyqtyń arqasy! Erjan BAITILES, Qyzylorda oblysy.

Avtor týraly anyqtama

Jýrnalıst Erjan Baıtiles «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Qyzylorda oblysy boıynsha menshikti tilshisi bolyp qyzmetine kiristi. Ol 1981 jyly osy óńirdegi Shıeli aýdanynda dúnıege kelgen. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen soń birneshe respýblı­kalyq basylymda tilshilik qyzmet atqardy. 2008 jyl­dyń jeltoqsan aıynan bastap respýblıkalyq «Ana tili» gazeti bas redaktorynyń birinshi orynbasary bolyp eńbek etti. Áriptesimizdi oqyrmandarǵa joǵarydaǵy maqalasy arqyly tanys­tyra otyryp, oǵan jemisti jumys, shyǵarmashylyq tabys tileımiz.