Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Respýblıkanyń Ulttyq Banki aǵymdaǵy jylǵa arnalǵan aqsha-kredıt saıasatyn aıqyndady. AKS-nyń yqtımal mańyzdy sıpattarynyń biri – teńgeniń basqarylatyn aıyrbastaý baǵamy jóninde Ulttyq Bank Tóraǵasy Grıgorıı Marchenko jeltoqsandaǵy baspasóz konferensııasynda aıtty. Bul Ulttyq Banktiń Basqarmasy osyndaı sheshimdi qabyldaǵan jaǵdaıda ǵana múmkin bolatynyn atap ótti. Bul sheshim qabyldandy. 1999 jylǵy sáýirde engizilgen teńgeniń erkin ózgermeli aıyrbastaý baǵamy – EО́AB-dan aıyrmashylyǵy 21 naýryzdan bastap engiziletin baǵamdyq saıasattyń negizgi uǵymy «basqarylatyn» degen sóz bolady. Iаǵnı, Ulttyq Bank valıýta naryǵynda sál ǵana tolqý paıda bolsa, jaǵdaıdy turaqtandyrý maqsatynda oǵan aralasý quqyǵyn saqtap qalýda. Bıylǵy jyly óziniń jıyrma jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Ulttyq Banktiń aqsha-kredıt saıasatynyń taǵy da nemen sıpattalatyny jaıynda QR UB Tóraǵasy Grıgorıı MARChENKOMEN áńgimelesýdiń reti tústi.

Oń qorytyndy, turlaýly boljam – Grıgorıı Aleksandrovıch, aldymen qysqasha túr­de qorytyndylar jaıyn­da aıta ketseńiz. 2010 jyl aıaqtaldy, onyń mańyzdy oqıǵa­lary, qatelikteri men sabaq­tary qandaı?

– Meniń oıymsha, ótken jyldyń negizgi qo­rytyndysy – ekonomıka ósýiniń qolaıly qal­py­na keltirý qarqyny jáne qazaqstandyq úsh bankti –BTA Bankin, Alıans Bankin jáne Temirbankti qaıta qurylymdaý úderisiniń ta­bysty aıaqtalýy. Máselen, Statıstıka agentti­giniń resmı derekteri boıynsha eldiń IJО́-niń ósýi 2010 jyldyń toǵyz aıynda 7,5% boldy. Alaıda qolda bar aldyn ala baǵalaýlar boıyn­sha, IJО́-niń ósýi jyl qorytyn­dysy boıynsha 7% bolýy múmkin. Atap aıtqanda 2010 jyldyń 11 aıynda ónerkásip 10,5% ósti. Bul rette taý-ken óndirisi salasy 5,7%, óńdeý –18,8%, kólik – 12,6%, saýda –12,4%, baılanys –5%, syrt­qy saýda –19,2% ósti. Tipti qurylys ta 0,2% ósti. Tutastaı alǵanda, qolaısyz aýa raıy jaǵ­da­ıyna baılanysty astyqty tolyq jınap almaý­dyń sal­darynan tómendeýge jol berilgen aýyl sharýa­shylyǵyn qospaǵanda, ekonomıka­nyń bar­lyq sala­lary boıynsha ósý baıqalady. Eldiń eko­no­mıkalyq ósýindegi neǵurlym mańyz­­dysy árta­raptandyrylǵan ósý, ıaǵnı ekonomıkanyń ón­dirý ónerkásibimen baılanys­ty salasy ǵana emes, barlyq salalary ósýde. Áleýmettik úlken máni bar basqa da makro­eko­no­mıkalyq kórsetkish te asa mańyzdy, jumys­syzdyq deńgeıi 2010 jylǵy qańtardaǵy 6,3%-dan 2010 jylǵy qa­rashada 5,6%-ǵa deıin tómendedi. Qazaqstandyq ekonomıkanyń tabysyn  reıtıngilik agenttikter de atap ótti. О́tken jyldyń sońynda Fitch halyqaralyq reıtıngilik agenttigi Qazaqstannyń táýelsiz kredıttik reıtıngisiniń boljamyn «ońǵa» deıin kóterdi, al Standard&­Poor’s sheteldik jáne ulttyq valıýtadaǵy mindettemeler boıynsha uzaq merzimdi táýelsiz kredıttik reıtıngilerdi bir satyǵa kóterdi. S&P reıtıngileri boıynsha «turaqty» degen boljam belgilendi. Bank sektoryna keletin bolsaq, onda eń mańyzdy oqıǵa úsh bank boıynsha bereshekti ta­bys­ty qaıta qurylymdaý. Bul rette onyń qory­tyndylaryn álemdik qoǵamdastyq tany­dy. Ha­lyq­­tyń bank júıesine jáne ulttyq valıýtaǵa seni­miniń saqtalǵany asa mańyzdy. Munyń ózi bank júıesinde depozıtterdiń ósýi sııaqty kór­set­­kishten jaqsy kórinedi. 2010 jyly depozıttik uıymdardaǵy rezıdentterdiń depozıtte­riniń kólemi 12,5%-ǵa 7398 mlrd. teńgege deıin ósti. Bul rette shetel valıýta­syndaǵy depozıtter 8,1%-ǵa azaıdy, al ulttyq valıýtadaǵylary 30% ulǵaıdy. О́tken jyldyń basqa mańyzdy oqıǵalary tý­raly aıtatyn bolsaq, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs arasynda jasalǵan Keden odaǵynyń ju­mys isteı bastaǵanyn aıryqsha  atap ótken jón. О́tken jyly atap aıtarlyqtaı qatelik jiberilgen joq. Al sabaq she? Menińshe, bul –  teris saldaryn úsh jyl boıy eńsergen daǵdarys­tyń sabaqtary dep oılaımyn. Onyń ishinde eń basty­sy – ekonomıkadaǵy jáne qarjy sek­toryndaǵy týyndaıtyn táýekelderdi ýaqtyly jáne barabar baǵalaý qajettiligi, sondaı-aq ekonomıkanyń shıkizattyq táýeldiligin azaıtý maqsatynda ár­taraptandyrý úderisin jedelde­týdiń qajettiligi.

21 naýryzda teńge basqarylatyn ózgerýge ketedi – Jyl basyndaǵy eń shytyrman másele – jańa valıýta dálizi týraly. Qazirgi kezde jer­gilikti boljamdar negizinen, teńgeniń aıtar­lyq­taı nyǵaıýyn jaqtaıdy. Atap aıt­qanda, 25%-ǵa. Sizdiń boljamdarǵa kóz­qa­ra­syńyzdy bile tura, naryqqa qatysý­shy­lardyń dúrbe­leńdi kútýlerine qaramas­tan,  Ulttyq Banktiń ne sebepti eki jyl boıyna úırenip qalǵan dáliz shekarasyn emes, baǵamdyq saıa­satty aıqyn­daý­ǵa arnal­ǵan qaǵıdattar­dy, tásil­derdi ózger­tý­di oryn­dy dep sanaıtyny nelikten. Tásildi ózger­týdiń sebebi ne jáne tutastaı alǵanda, QR UB-niń baǵamdyq saıasaty qandaı bolmaq?

– Maǵan osy «dúrbeleńdi kútýler» túsinik­siz, sebebi ótken jyly ishki valıýta naryǵyn­daǵy ahýal óte turaqty boldy. Degenmen valıýta dáliziniń shekarasyn aıqyndaý máselesindegi Ulttyq Bank­tiń ustanymyn aıqyndaı keteıin. 2010 jyly qol­danysta bolǵan barynsha keń dálizge qara­mas­tan teńge nomınaldyq kórsetýde 0,6%-ǵa ǵana nyǵaı­dy. Bul rette Ulttyq Banktiń naryqqa qatysýy az ǵana boldy. 2011 jylǵy qańtarda da sol kórinis: teńge dollarǵa shaqqanda nyǵaıdy, al Ult­tyq Bank mıllıardtan astam dollardy satyp alyp ta qoıdy, sebebi nyǵaıý asa kúshti bolmaýy kerek. Osyǵan baılanysty biz baǵamnyń aýytqý dálizin odan ári belgileýdiń qajeti joq dep sanaı­myz. Teńgeniń aıyrbastaý baǵamynyń aýytqý dáliziniń qoldanylýy aıaqtalǵannan keıin, ıaǵnı 2011 jylǵy 21 naýryzdan bastap Ulttyq Bank bizde 2009 jylǵa deıin qoldanyl­ǵan basqaryla­tyn ózgermeli valıýtalyq baǵam rejımine qaıta oralady. Buǵan ulttyq valıýta­nyń turaqtylyǵy sebepshi bolyp otyr, munyń ózine qazaqstandyq eksporttyń álemdik naryq­tar­daǵy negizgi usta­nymyna qolaıly baǵa konıýnktýrasy jáne tó­lem balansynyń jaı-kúıi sebepshi. Ortasha merzimdi kezeńde teńgeniń qunsyzdanýyna túbegeıli al­ǵy­sharttar joq, oǵan qosa, shıkizattyń joǵary álem­dik baǵasy saqtalyp turǵan kezde ulttyq valıý­tanyń nyǵaıýynyń jalǵasý yqtımaldyǵy joǵary. Bul rette basqarylatyn valıýtalyq baǵam rejımine kóshý Ulttyq Bankti ulttyq valıýta­nyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jónindegi mindettemesinen bosatpaıdy. Ulttyq Banktiń baǵam­dyq saıasaty ulttyq valıýtanyń naqty baǵamy­nyń álemdik konıýnktýranyń turaqty ózgerýi jaǵdaıynda otandyq óndiristiń báse­kege qabilet­tiligine teris yqpal etýi yqtımal aı­tarlyqtaı aýytqýyn boldyrmaýǵa baǵyttalady.

Buljymaıtyn basty maqsat – baǵa turaqtylyǵy – Baǵamdyq saıasat – Ulttyq Banktiń  jalpy aqsha-kredıt saıasatynyń bir bóligi. AKS-tyń negizgi baǵyttarynyń qabyldan­ǵany belgili. Oǵan qandaı makroekonomı­kalyq ólshemder kiredi, QR UB-niń aǵymdaǵy jylǵa arnalǵan boljamdary qandaı, AKS-tyń jumsarýy kútile me álde kerisinshe qatańdatyla ma?

– Ulttyq Banktiń negizgi maqsaty 2011 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha jyldyq ınflıasııa­ny 6-8% sheginde ustap turý bolyp tabylady. Jáne oǵan qol jetkizý aqsha-kredıt saıasatynyń barlyq tıisti sharalarymen qam­tamasyz etiledi. Buǵan kúmán bolýy múmkin emes. Bul rette ınflıasııalyq qysym aıtarlyq­taı jáne kúrt ózgergen jaǵdaıda Ulttyq Bank­tiń aqsha-kredıt saıasatyn qatańdatý boıynsha  sharalar qabyldaý múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. Sonymen qatar Ulttyq Bank aqsha-kredıt saıasaty qalyptasyp otyrǵan makroekonomıka­lyq jaǵdaılarǵa barabar bolady jáne ol Qa­zaqstan Respýblıkasynyń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damý boljamdaryn oryndaýǵa yqpal etedi.

Teris kútýlerge sebep joq – Statıstıka agenttiginiń aqparatyna sáı­kes ınflıasııa bir jylda (2009 jylǵy jel­toqsanǵa) 7,8%, qańtar-jeltoqsanda ortasha alǵanda 7,1% quraǵan, bul Ulttyq Banktiń boljamdyq shekterine sáıkes keledi. Ulttyq Banktiń ınflıasııa boıynsha 2011 jylǵa ar­nal­ǵan boljamy qandaı? Qalyptasqan ahýal­dy eskersek, ınflıa­sııany basqarýdaǵy, maq­sat­ty kórsetkishterdi ustap turýdaǵy qıyndyq nede?

– Rasynda, 2010 jyldyń qorytyndysy boıyn­­sha jyldyq ınflıasııa (2009 jylǵy jel­toqsannan bastap 2010 jylǵy jeltoqsan araly­ǵynda) 7,8% deńgeıinde qalyptasty. Bul rette ınflıasııany 6-8% sheginde ustap turý aqsha-kredıt saıasatynyń negizgi maqsaty bolyp aıqyn­daldy. Iаǵnı naqty ınflıasııa Ulttyq Banktiń maqsatty dálizine sáıkes keledi. 2011 jylǵa keler bolsaq, baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jáne ınflıasııany 2011 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha, buryn aıtyp ketkendeı, 6-8% sheginde ustap turýǵa baǵyttalǵan aqsha-kredıt saıasatyn júrgizetin bolamyz. Ulttyq Banktiń Úkimetpen birlesip kórsetil­gen maqsatqa qol jetkizýge baǵyttalǵan barlyq qajetti sharalardy qoldanýdy jalǵastyra beretinin atap ótkim keledi. Bul rette qazirgi ýaqytta Qazaqstanda tutyný naryǵyndaǵy ahýal turaqty bolyp qalyp otyr, ınflıasııalyq qysymdy kú­sheıtýdiń qazirgi kezde eshbir sebebi joq. Syrtqy faktorlar tarapynan teris kúızelistik qubylys­tar bolmasa, belgilengen dáliz saqtalatyn bolady. – Osy jyldyń 1 qańtarynan bastap zeı­netaqy tólemderi 30%-ǵa kóterildi. Bul zeınetkerler úshin jaǵymdy jańalyq, al eko­nomıka turǵysynan alsaq, onyń ınflıasııaǵa áseri bola ma? – 2011 jyly bıýdjettik tólemderdiń kóteri­lýinen ınflıasııalyq qysymnyń aıtarlyqtaı kúsheıýin Ulttyq Bank boljap otyrǵan joq. Aqsha-kredıt saıasatyn ázirlegen kezde Ulttyq Bank zeınetaqynyń, járdemaqynyń, jalaqynyń jáne bıýdjetten tólenetin basqa da tólemderdiń 2011 jyly kóteriletinin eskerdi. Bul kóterýdiń ekonomıkadaǵy jıyntyq usy­nysty jıyntyq suranysqa sáıkes deńgeıde ustap turý bóliginde Úkimet pen Ulttyq Banktiń tarapynan tıisti sharalardy talap etetini sózsiz. Bul mindetti sheshý úshin Úkimettiń de, Ulttyq Banktiń de barlyq qajetti qarajaty jáne quraldary bar. Iаǵnı, taǵy da qaıtalaımyn, teris kútýlerge sebep joq.

BEK belgileıtin ólshemder qazaqstan úshin qolaıly – BEK-tiń makroekonomıkalyq saıasatyn qalyptastyrý týraly kelisimge sáıkes bir­yńǵaı ekonomıkalyq keńistik elderiniń memlekettik bıýdjettiń jyldyq tapshylyǵy­nyń, jyldyq ınflıasııanyń jáne memleket bory­shy­nyń kórsetkishterin kelisetindigi týraly BAQ-ta habarlandy. Atap aıtqanda, memlekettik boryshtyń kórsetkishi IJО́-niń 50%-nan aspaýy tıis, al ınflıasııa deńgeıi jylyna ortasha alǵanda baǵalarynyń ósýi eń tómen, BEK-ke múshe memlekettiń ınflıasııa deńgeıi­niń 5 paıyzdyq tarmaǵynan as­paýy tıis. Ekonomı­kalyq damýdyń turaqty­lyǵyn aı­qyn­daıtyn sandyq ólshemderdiń 2013 jylǵy 1 qańtardan bastap qoldanysqa engiziletinine qaramastan, olar AKS qalyp­tas­tyrýdyń tásilderin óz­gertýdi talap ete me jáne Qazaq­stan olardy qanshalyqty oryn­daı alady?

– Biryńǵaı Ekonomıkalyq Keńistiktiń quqyq­tyq bazasyn qalyptastyrý sheńberinde Kelisilgen makroekonomıkalyq saıasat týraly kelisim ázir­len­gen bolatyn. Bul Kelisimniń normalary ekonomıkalyq damýdyń turaqtylyǵyn aıqyn­daı­tyn, memlekettik bıýdjettiń jyldyq tapshy­lyǵynan, memlekettik boryshtan, sondaı-aq ınflıasııadan turatyn sandyq ólshemder sheńbe­rinde Qazaqstanda, Reseıde jáne Belarýste eko­no­mıkalyq saıasatty qalyptastyrýdy kózdeıdi. Inflıasııaǵa keler bolsaq, Kelisimge sáıkes onyń ortasha alǵandaǵy jyldyq deńgeıi baǵala­rynyń ósýi eń tómen, BEK-ke qatysýshy eldiń ınflıasııa deńgeıiniń 5 paıyzdyq tarmaǵynan aspaýy tıis. Qazaqstan úshin bul ólshemniń qo­laı­ly ekendigin atap ótken jón. Qazaqstandaǵy, Reseıdegi jáne Belarýstegi 2002-2009 jyldar aralyǵyn­daǵy ortasha jyldyq ınflıasııanyń tarıhı sta­tıstıkasyna qarasaq, bul talapty Qazaq­stannyń barlyq kezeń boıyna oryndaǵa­nyn, Belarýstiń 2002-2004 jáne 2009 jyldary, Reseıdiń 2002-2003 jyldary oryndamaǵanyn atap ótýge bolady. Bul talapty oryndaýda bolashaqta da qıyn­dyq bolmaıdy dep oılaımyn. Qazaqstandaǵy ınflıasııa deńgeıin árqashan da Reseıdegi jáne Belarýstegi ınflıasııamen salystyrýǵa bolady. Budan basqa Kelisim BEK-ke qatysýshy elderdegi kelisilgen makroekonomıkalyq saıasatty ázirleý­di jáne júrgizýdi boljaıdy, bul osy elderdiń ekonomı­kalarynyń ishki turaqtylyǵyn kóterý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa jáne teńdes­ti­rilgen makroekonomıkalyq kórsetkishterge, onyń ishinde memlekettik bıýdjettiń tapshyly­ǵy, memlekettik borysh jáne ınflıasııa boıynsha kór­setkishterge qol jetkizýge yqpal etetin bolady.

Naryqqa kiretin árbir ınvestor túsinýi tıis – Reıtıngilik agenttikter birinen soń biri elderdiń, bankterdiń jáne kompanııalardyń reıtıngilerin jaqsarý jaǵyna qaraı qaıta qaraýda. Reıtıngilik agenttikterge qatysty Sizdiń kózqarasyńyzdy bilemiz, degenmen bar­lyǵyna belgili qateler men qate esepteýlerge qaramastan, qazirgi kezde ınvestorlyq qo­ǵam­das­tyq ınvestısııalaý úshin elderdi, kompa­nııa­­lardy tańdaǵan kezde osy baǵa­larǵa súıe­nedi. Bul baǵalardy Siz qandaı jaǵdaıda na­zar­ǵa alarlyq dep sanar edińiz jáne Sizdiń ba­ǵa­laýyńyzsha, respýblıkaǵa sheteldik ınves­tısııalardyń ákelinýi 2011 jyly burynǵy deńgeıinde qala ma?

– S&P, Moody’s jáne Fitch halyqaralyq reıtıngilik agenttikterine qatysty ınvestorlar tarapynan aıtylyp júrgen synnyń negizi bar. Reıtıngilik baǵalardyń dálme-dál jáne ýaqty­ly berilmeýiniń álemdik daǵdarysty arandatqan faktorlardyń biri retinde aıtylǵan sońǵy jyldardaǵy oqıǵalarǵa baılanysty ınvestorlar mundaı qarjy ınstıtýttarynyń pikirine sózsiz senbeıtin boldy. Qazirgi ýaqytta reıtıngilerdi belgileý tetigin túbegeıli qaıta qaraý qajettiligi keńinen tal­qylanýda. Reıtıngilik agenttikterdiń ózderi­niń, sondaı-aq joǵary reıtıng alýǵa múddeli baǵaly qaǵazdy shyǵarýshylar men qarjy ıns­tı­týttarynyń múddeler qaqtyǵysyn boldyrmaý úshin mańyzdy tásil qajet. Soǵan baılanysty Fitch, Moody’s jáne Standard & Poor’s-ke balama retinde Qytaıda alǵashqy reıtıngilik agenttik quryldy, onyń qyzmetterin baǵaly qaǵazdardy shyǵarýshylar emes, ınvestorlardyń ózderi tó­leı­tin bolady. Eýroaımaqta da osyndaı agenttik qurý josparlanyp otyr. Reıtıngilik agent­tik­terdiń baǵalaryna degen senim týraly suraq­qa jaýap retinde olardyń pikirleriniń jáne baǵa­larynyń naryq úshin tek boljam jáne baǵdar ǵana ekendigin atap ótkim keledi. Tıisinshe, naryqqa kiretin árbir ınvestor óz táýekelin túsinip, óz betinshe baǵalaı bilýi tıis. Qazaqstanǵa keler bolsaq, 2010 jyldyń aıaǵynda S&P jáne Fitch-tiń elimizdiń táýelsiz reıtıngi boıynsha baǵasy jaqsartyldy. Agent­tikterdiń pikirleri qarjy naryǵynyń turaqty­lyǵyn, birqatar qazaqstandyq bankterdiń bank­rottyǵynan jáne 2008-2009 jyldardaǵy saýda­nyń kúrt nasharlaýynan keıin Qazaqstannyń tó­lem balansynyń turaqtylyǵyn, elimizdiń ótimdi aktıvteri kóleminiń ulǵaıǵanyn kórse­tedi. Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń ınvestısııalyq klı­ma­ty sheteldik ınvestorlar úshin aıtarlyqtaı tartym­dy bolǵandyqtan, bizdiń pikirimizshe, sheteldik ınvestısııalardyń ákelinýi 2011 jyly saq­talady. Sheteldik tikeleı ınvestısııalardyń Qazaqstanǵa jalpy ákelinýi Eldiń tólem balansynyń derekteri  boıyn­sha sońǵy  4 jyl ishinde sheteldik tikeleı ınves­tı­sııalardyń Qazaqstanǵa jalpy ákelinýi  óte joǵary deńgeıde saqtalyp  otyr – 2007-2009 jyl­dardaǵy  ortasha  jyldyq kórsetkish 19 mlrd. AQSh dollarynan asady jáne ótken jyldyń 9 aıynyń qorytyndylary  boıynsha 13,1 mlrd. AQSh dollaryn  quraıdy. Osyny eskere  oty­ryp, Qazaqstanǵa kelip túsetin tikeleı ınves­tısııalarǵa reıtıngilik agenttikterdiń baǵalary nashar áser etedi dep paıymdaýǵa  bolady, óıtkeni buryn jasalǵan  uzaq merzimdi kelisimsharttar boıynsha iri munaı-gaz jobalaryn qar­jylandyrý tikeleı ınvestısııalardyń  basym bóligin quraıdy. Osylaısha, 2011 jyly sheteldik tikeleı ınvestısııalardyń ákelinýi joǵary deńgeıde  saqtalady  dep kútýge  bolady. Oǵan qosa, Qazaqstan Respýblıkasyn údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik  baǵdarla­masyn iske asyrý sheńberinde  basqa  jobalar  boıynsha  sheteldik ınvestısııalardyń  anaǵur­lym kóp ákelinýi kútilýde. Sheteldik ınvestor­lardyń jobaǵa qatysýynyń nysanyna baıla­nys­ty (kapıtalǵa kirý nemese kirmeı) bul ınvestısııalar tikeleı de, portfeldik te  bolýy  múmkin.

Kredıttik portfel týraly is – Bank degen sózge sınonım retinde jıi paıdalanylatyn kredıttik mekeme sózi – búginde jumys istemeıtin termın retinde kó­rinip  otyr. О́ıtkeni kredıtteý is júzinde ósip otyrǵan joq. Siz  ekonomıkany kredıtteýge baılanysty jaǵdaıǵa osyǵan deıin túsinik­teme berdińiz, soǵan qaramastan Ult­tyq Bank osy jyly bankterdiń kredıttik belsendiligin yntalandyratyn sharalardy qabyldaı ma? Jáne bul sharalarǵa QRUB dástúrli on-lin pikirteriminiń  500-den astam respondenttiń (15 qarsy) bankterdi kredıtteý  talaptary­nyń  shaǵyn jáne orta  bıznes úshin  qolaıly emestigi kórsetilgen nátıjesi áser etedi  me?

– Shyn máninde kredıtteýge baılanysty jaǵ­daı 2010 jyly onsha  qolaıly  bola  qoıǵan  joq. 2010 jylǵy  11 aıdyń  derekteri  boıynsha bank­terdiń ekonomıkany kredıtteýi 2,0%-ǵa azaıyp,  7494,6 mlrd. teńgeni  qurady. Bul rette kredıt­teýdiń  tómendeýine  negizinen  valıýtalyq qaryz alý segmentindegi kredıttik belsendiliktiń quldy­raýy yqpal etti. О́tken jyldyń qańtar-qarasha­synda ulttyq valıýtadaǵy  kredıtterdiń kólemi 7,9%-ǵa kóterildi, al shetel valıýtasynda –12,5%-ǵa tómendedi. Nátıjesinde teńgemen beriletin kredıtterdiń úles salmaǵy ótken jyldyń qara­shasynda 2009 jyldyń jeltoqsan aıymen salys­tyrǵanda 51,6%-dan  56,8%-ǵa deıin kóterildi. Valıýtalyq kredıtteýdiń tómendeýine valıý­ta­lyq túsimi joq zaemshylarǵa kredıt beretin bankterge qoıylatyn talaptardy  qatańdatýǵa baǵyt­talǵan QQA yntalandyrmaý saıasaty yq­pal etedi. Sondaı-aq kórsetkishke osy zaemnyń  túrine  tu­ty­nýshylyq suranystyń tómendeýi jáne valıý­talardyń baǵamdyq aýytqýlaryna baılanysty týyndaıtyn táýekelderdiń  bolýy yqpal etedi. О́z tarapynan  Ulttyq Bank  óz qaraýyndaǵy aqsha-kredıt saıasaty quraldarynyń kómegimen bankterdiń kredıttik belsendiligin yntalandyrý boıynsha  barlyq  múmkindikterin is  júzinde paı­dalanyp  boldy. Qazir bizdiń bul baǵyttaǵy jumysymyz kóbinese basqa  aspektilerge negizdelip otyr. Másele mynada: kredıttik portfelder sapasynyń qanaǵattanarlyqsyz bolýy qazaqstan­dyq bankterdiń basty problemasy bolyp otyr. Portfelderdiń sapasy óz kezeginde  bankterdiń kredıttik saıasatyn belgileı otyryp olardy jańa táýekelderdi qabyldaý kezinde tejeıdi. Iаǵnı olardyń zaemshylarǵa  qoıylatyn  talaptaryn jumsartý saıasatyn tejeıdi. Al bul,  árıne jańa zaemdar berýdi  shekteıdi. Osyǵan qaramastan Ulttyq Bank ártúrli is-sharalardy  daıyndaý jáne  bankterdiń kredıttik portfeliniń sapasyn jaqsartýǵa jáne sapasyz aktıvtermen problemalardy sheshýge baǵyttalǵan zań­namaǵa ózgerister engizý úderisine belsendi qatysady. Atap aıtqanda, Úkimettiń ekinshi deń­geıdegi bank­terdiń aktıvteriniń sapasyn jaqsar­tý­dyń qadamdyq  josparyn ázirleý jónindegi bas­­tamasy  týraly sóz bolyp otyr. Bul  jospar bes jyldyq kezeńge eseptelgen. Bul jerde  sondaı-aq,  QQA men Ulttyq Banktiń bastamasy boıynsha Salyq kodeksine engiziletin ózgerister men  tolyq­tyrýlar týraly  sóz bolyp otyr. Atap aıtqanda,  biz Salyq kodeksiniń 90-babyn 2-1-tarmaqpen tolyqtyrý qajet dep sanaımyz, munda borysh­kerge qoıylatyn talap­tar­dyń mól­sherin azaıtý kezinde buryn shegerimge jat­qyzylǵan provızııalar (rezervter) somalaryn tómen­detý kiris dep tanylmaý úshin negizder  keńeıedi. Bul túzetý úmitsiz bereshek somalaryn esepten shyǵarý ne  qaıta  qurylymdaý  kezinde bankter úshin salyq shy­ǵyndaryn  tómendetedi jáne bankterdiń prob­le­maly kredıtterden tazarý úderisin  jyldamdatady. Ulttyq Banktiń saıtynda kredıtteý másele­leri  boıynsha júrgizilgen ınteraktıvti pikirteri­miniń nátıjelerine keletin bolsaq, mundaı  pikirterimder (olardy biz ártúrli taqyryptar boıyn­sha júrgizip otyramyz) ártúrli pikirlerge monıtorıng júrgizýge jáne saıtty paıdala­ný­shy­lardyń qandaı bolsyn máselege degen kóz­qarasyn jedel baıqaýǵa  múmkindik beredi. Bul aq­parat keıbir jaǵdaıda sýbektıvti bolýyna qaramastan nazarǵa alynady jáne Ulttyq Bank­tiń sheshimderin qabyldaǵan kezde  eskeriledi.

Ulttyq banktiń murajaıy barlyq kelem deýshilerge ashyq – Gazet poshtasynan kelip túsken suraq. Biz­diń oqyrmandar Ulttyq Banktiń  mura­jaıy qalaı jumys isteıdi jáne ol barlyq kelem deýshilerge nege ashyq emes degen suraq  qoıyp otyr?  Ulttyq Banktiń bıyl jıyrma jyldy­ǵyn atap ótetindigin jáne osy kezeńde jurt­shylyq úshin kóptegen qyzyqty artefaktiler­diń  jınaqtalǵandyǵyn eskere  otyryp, shyn máninde nege degen  suraq týyndaıdy?

– Shyn mánisinde,  Ulttyq Banktiń  murajaıy barlyq kelem deýshilerge ashyq jáne oǵan kelý úshin tek aldyn ala ótinim qajet. Oǵan qosa, qazir­gi kezde Murajaıdyń rólin kúsheıtý jóninde ju­mys júrgizilýde. Ulttyq Bank Murajaıdy damy­tý tu­jyrymdamasyn ázirlep jatyr, oǵan sáıkes aqparattyq-túsindirý qyzmetiniń birden bir qu­raly retinde onyń rólin arttyrý maqsatynda qol­ma-qol aqsha aınalysy tarıhy boıynsha eks­kýr­sııalardan basqa, sondaı-aq ekonomıka baǵytyn­daǵy joǵary jáne orta oqý  oryndarynyń oqytý­shylary men oqýshylary úshin fakýltatıvter, dárister, semınarlar uıymdastyrý josparlanyp otyr. – Egjeı-tegjeıli mazmundy áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Alevtına DONSKIH.