Keshe Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń konsert zalynda brıtanııalyq saıasatker, jazýshy Djonatan Aıtkenniń «Nazarbaev jáne Qazaqstannyń qaryshty qadamy» atty kitabynyń tusaýkeseri bolyp ótti.
Kitap avtory Djonatan Aıtken saıasatta kezdeısoq jan emes. 1942 jyly Irlandııanyń astanasy Dýblın qalasynda týǵan onyń atasy Ragbı men ákesi Aıtken de Brıtanııa parlamentinde konservatorlar partııasynyń múshesi bolǵan. О́zi de Brıtanııa úkimetiniń jáne parlamentiniń burynǵy múshesi. Úlken saıasattan ketkennen keıin ol álemdik tarıhtaǵy belgili tulǵalardyń ómirbaıanyn zertteýmen aınalysyp, onyń qalamynan 10-nan astam shyǵarma týǵan.
Tusaýkeserdi kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory Myrzataı Joldasbekov júrgizip otyrdy. Avtordyń Nazarbaev týraly kitabynyń tusaýkeseri buǵan deıin Anglııada, AQSh-ta, Túrkııada, Reseıde ótkendigin aıtyp, ári qaraı oıyn jalǵastyrǵan ol kitapta Elbasynyń búkil ómir joly óte jaqsy kórsetilgenin, qaıratkerlik jarqyn kelbetiniń de nanymdy sýrettelgenin, reformatorlyq keskini de, qazaq memleketin damytýdaǵy eren eńbegi de jaqsy aıtylǵanyn atap kórsetti.
Sondaı-aq M.Joldasbekov: «Avtordyń demokratııa týraly keı kózqarastarymen de kelise qoıý qıyn. Batys demokratııasy qazaqqa ólsheýsiz kıgize salatyn kóılek, ıa kostıým emes, kerek bolsa ol otbasynda tárbıelenetin bala da emes. Demokratııa – uzaq ýaqyt boıy qalyptasatyn, ár eldiń tarıhyna, ulttyq erekshelikterine, dástúrine yńǵaılanatyn qubylys. Demokratııany qoǵam qalyptastyrady, zaman qalyptastyrady. Ulybrıtanııada Azattyq hartııasynyń 1200-shi jyldary qabyldanǵanyn, aǵylshyn áıelderi ózderiniń saıası quqyǵyn sodan 700 jyl ótkennen keıin ǵana alǵanyn Aıtken myrza jaqsy biledi dep oılaımyn. Al, biz Táýelsizdigimizge 1991 jyldyń aıaǵynda ǵana qol jetkizdik», dedi.
M.Joldasbekov kelesi kezekte qazaqta demokratııa bolǵan joq dep eshkim aıta almasa kerek, degen paıymyn jetkizdi. Onyń pikirinshe, halqymyzdyń tabıǵatyndaǵy kisilik, ádeptilik, qaıyrymdylyq, parasattylyq, kishiniń úlkendi syılaýy deıtin minezi, tipti qazaq dalasynda túrmeniń bolmaýy da, esigine qulyp salmaǵan salty da demokratııanyń aıqyn belgisi bolyp tabylady. Demokratııa degenimiz – erkindik. Qazaq – basynan erkin halyq. Sondyqtan Eýropadaǵy, Batystaǵy dostarymyz demokratııa degen sózdi óte saqtyqpen, ádeppen paıdalanýy kerek. Kitaptyń aldaǵy basylymdarynda avtor osy aıtqandardy eskeredi dep senemin, dedi júrgizýshi.
M.Joldasbekov sóziniń sońynda Uly qazaq dalasynda buryn da árqalaı memlekettik qurylymdar bolǵanyn, biraq olardyń eshqaısysy dál búgingi qazaq memleketindeı tórt qubylasy túgel, derbes memleket bolmaǵanyn kóldeneń tartty. Buǵan deıin elimizde tutas memleket qurýdyń tájirıbesi de bolǵan emes, dedi júrgizýshi osy oraıda. Talaı kemeńgerler de, danalar da, sheshender de, kósemder de, batyrlar da, aqylmandar da ómir súrgen. Biraq Nazarbaevqa deıin jańa memleket ornatqan, ony baıandy etken, nyǵaıtqan, álemge tanytqan, moıyndatqan dál sol kisideı tarıhı tulǵa bolǵan joq. Tarıhtyń biz biletin shyndyǵy osy. Bul kitapta sol kezde árqalaı qyzmette bolǵan, Elbasyna qolǵabys tıgizgen kóptegen kisilerdiń keıbiriniń attary atalady. Olardyń birazy osy zalda otyr. Endi sol kisilerge sóz berýge ruqsat etińizder, dep sóz kezegin Parlament Senatynyń depýtaty О́mirbek Báıgeldıge usyndy.
– Byltyrǵy jyl qazaq úshin qýanyshty oqıǵalarmen aıaqtalyp, qazaqtyń aty álemge jaıylyp, abyroıy asyp edi, al bıylǵy jyl bizdiń Táýelsizdigimizge 20 jyl tolatyn, ótken ómirdiń qorytyndylaryn shyǵaratyn kezeń bolǵaly tur. Jyldyń basy jaqsy oqıǵalarmen bastaldy. Mine, sonyń biri – búgingi tusaýkeser, – dedi depýtat. – Shyn máninde bizdiń memleketimiz osy jyldar ishinde uly joldarmen júrip ótti. Sonyń basy-qasynda bizder de júrdik. Bizdiń Elbasymyz kezinde odaqtyq deńgeıdegi úlken laýazymdy qyzmetke shaqyrylǵany da esimizde, sonda ony qalamadyq, óıtkeni, elimiz basshysyz qala ma dep qınaldyq. Al 20 jylda elimiz kóptegen aýyrtpalyqty artqa tastap, óz damýynyń dańǵylyna tústi. Qazaq eliniń jańa tarıhynyń Elbasynyń eren eńbegi arqasynda jarqyn betteri jazylyp jatyr.
Munan soń minberge senator Qýanysh Sultanov kóterilgen. Kitapqa qatysty óz túıgenimdi aıtsam, birinshi – bul kitaptyń jańalyǵy – tarıhı saıası derektiligi, ekinshisi – Eýropa jurtshylyǵynda burynǵy Keńes Odaǵynan shyqqan elderge, tipti Azııa elderine qatysty qalyptasqan stereotıpti buzyp, avtordyń óziniń kózqarasyn usynýy, bar jaqsylyq pen órkenıettiń tek kári qurlyqta ǵana emes, ózge jurtta da bar ekenin aıtyp, qalyptasqan qaǵıdatty qaıta qaraý jón degeni. Úshinshisi – árıne, shúkirshilik, jalpy bul– tulǵatanýdaǵy erekshe eńbek, dedi senator.
«Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov: «Biz baǵalaý týraly kóp aıtamyz. Al ol salystyrmaly kategorııa. Bireýdiń «keremet» degeninen bireýdiń «jaman emes» degen baǵasynyń artyq bolýy múmkin. Bári de baǵany kimniń berýine baılanysty. Biz ózimiz qansha aıtsaq ta, biz týraly, el týraly, Elbasy týraly syrttan aıtylǵan sózdiń quny bólekshe. Endeshe, biz osy kitaptyń jazylý faktisiniń ózine erekshe nazar aýdarýymyz qajet. Avtor Nursultan Nazarbaevtyń qyzmet aıasy tek Qazaqstanmen shektelmeıtinin dáleldeıdi, onyń elimizdi damytýmen, kórkeıtýmen shektelip qalmaǵandyǵyn dáıekteıdi, Nursultan Nazarbaevtyń Keńes Odaǵynyń ydyraýy tusyndaǵy, GKChP búligi kezindegi, TMD-ny qurýdaǵy búkil álem taǵdyryna áser etken qadamdaryn naqty mysaldarmen kórsetedi», dedi. Sondaı-aq S.Abdrahmanov jınalǵandar nazaryn myna jaıǵa buryp ótti. Ol – kitapta ultymyzdyń abyz aqsaqaly Báıken Áshimovke qatysty derektiń burmalanýy: «Másele Djonatan Aıtkenniń Báıken Áshimovtiń úkimet basqarǵan 14 jylyn 20 jyl dep kórsetkeninde emes, sol jyldardy ol tek bılikke bas shulǵýmen ǵana ótkizdi deýinde. Al ol baǵa Báıken Áshimovtiń ómir sıpatyna dál úılespeıdi», dedi S.Abdrahmanov. Basylym basshysy budan keıin kitap avtoryna qundy eńbegi úshin rahmet aıta kelip, Nursultan Nazarbaevtyń álemdik deńgeıdegi sańlaq saıasatker retinde aıryqsha tanylǵan tusy elimizdi EQYU tórine alyp shyqqan, Uıym Sammıtin ótkizýge qol jetkizgen shaǵy ekendigin eske salyp, aldaǵy kezde osy kezeńderdi qamtıtyn eńbek jazýyn usyndy.
Tusaýkeserde ǵalymdar Maqsut Nárikbaev, Jabaıhan Ábdildın, stýdent Araılym Seıitjan óz oılarymen bólisti. Rásimniń sońynda ata ǵurpymen shapan jabylyp, qurmet kórsetilgen Djonatan Aıtken óziniń bizdiń elge degen júrekjardy lebizin jetkizdi. Bolashaqta Qazaqstannyń XXI ǵasyrdaǵy damýy jaıynda kitap jazatyn oıy barlyǵyn aıtyp, óz týyndysyna qatysty aıtylǵan jekelegen tilek-eskertpelerdiń durystyǵyn, endigi shyǵarmasynda olardy eskeretindigin málimdedi.
Anar TО́LEÝHANQYZY.
Kitap avtory Djonatan Aıtken saıasatta kezdeısoq jan emes. 1942 jyly Irlandııanyń astanasy Dýblın qalasynda týǵan onyń atasy Ragbı men ákesi Aıtken de Brıtanııa parlamentinde konservatorlar partııasynyń múshesi bolǵan. О́zi de Brıtanııa úkimetiniń jáne parlamentiniń burynǵy múshesi. Úlken saıasattan ketkennen keıin ol álemdik tarıhtaǵy belgili tulǵalardyń ómirbaıanyn zertteýmen aınalysyp, onyń qalamynan 10-nan astam shyǵarma týǵan.
Tusaýkeserdi kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory Myrzataı Joldasbekov júrgizip otyrdy. Avtordyń Nazarbaev týraly kitabynyń tusaýkeseri buǵan deıin Anglııada, AQSh-ta, Túrkııada, Reseıde ótkendigin aıtyp, ári qaraı oıyn jalǵastyrǵan ol kitapta Elbasynyń búkil ómir joly óte jaqsy kórsetilgenin, qaıratkerlik jarqyn kelbetiniń de nanymdy sýrettelgenin, reformatorlyq keskini de, qazaq memleketin damytýdaǵy eren eńbegi de jaqsy aıtylǵanyn atap kórsetti.
Sondaı-aq M.Joldasbekov: «Avtordyń demokratııa týraly keı kózqarastarymen de kelise qoıý qıyn. Batys demokratııasy qazaqqa ólsheýsiz kıgize salatyn kóılek, ıa kostıým emes, kerek bolsa ol otbasynda tárbıelenetin bala da emes. Demokratııa – uzaq ýaqyt boıy qalyptasatyn, ár eldiń tarıhyna, ulttyq erekshelikterine, dástúrine yńǵaılanatyn qubylys. Demokratııany qoǵam qalyptastyrady, zaman qalyptastyrady. Ulybrıtanııada Azattyq hartııasynyń 1200-shi jyldary qabyldanǵanyn, aǵylshyn áıelderi ózderiniń saıası quqyǵyn sodan 700 jyl ótkennen keıin ǵana alǵanyn Aıtken myrza jaqsy biledi dep oılaımyn. Al, biz Táýelsizdigimizge 1991 jyldyń aıaǵynda ǵana qol jetkizdik», dedi.
M.Joldasbekov kelesi kezekte qazaqta demokratııa bolǵan joq dep eshkim aıta almasa kerek, degen paıymyn jetkizdi. Onyń pikirinshe, halqymyzdyń tabıǵatyndaǵy kisilik, ádeptilik, qaıyrymdylyq, parasattylyq, kishiniń úlkendi syılaýy deıtin minezi, tipti qazaq dalasynda túrmeniń bolmaýy da, esigine qulyp salmaǵan salty da demokratııanyń aıqyn belgisi bolyp tabylady. Demokratııa degenimiz – erkindik. Qazaq – basynan erkin halyq. Sondyqtan Eýropadaǵy, Batystaǵy dostarymyz demokratııa degen sózdi óte saqtyqpen, ádeppen paıdalanýy kerek. Kitaptyń aldaǵy basylymdarynda avtor osy aıtqandardy eskeredi dep senemin, dedi júrgizýshi.
M.Joldasbekov sóziniń sońynda Uly qazaq dalasynda buryn da árqalaı memlekettik qurylymdar bolǵanyn, biraq olardyń eshqaısysy dál búgingi qazaq memleketindeı tórt qubylasy túgel, derbes memleket bolmaǵanyn kóldeneń tartty. Buǵan deıin elimizde tutas memleket qurýdyń tájirıbesi de bolǵan emes, dedi júrgizýshi osy oraıda. Talaı kemeńgerler de, danalar da, sheshender de, kósemder de, batyrlar da, aqylmandar da ómir súrgen. Biraq Nazarbaevqa deıin jańa memleket ornatqan, ony baıandy etken, nyǵaıtqan, álemge tanytqan, moıyndatqan dál sol kisideı tarıhı tulǵa bolǵan joq. Tarıhtyń biz biletin shyndyǵy osy. Bul kitapta sol kezde árqalaı qyzmette bolǵan, Elbasyna qolǵabys tıgizgen kóptegen kisilerdiń keıbiriniń attary atalady. Olardyń birazy osy zalda otyr. Endi sol kisilerge sóz berýge ruqsat etińizder, dep sóz kezegin Parlament Senatynyń depýtaty О́mirbek Báıgeldıge usyndy.
– Byltyrǵy jyl qazaq úshin qýanyshty oqıǵalarmen aıaqtalyp, qazaqtyń aty álemge jaıylyp, abyroıy asyp edi, al bıylǵy jyl bizdiń Táýelsizdigimizge 20 jyl tolatyn, ótken ómirdiń qorytyndylaryn shyǵaratyn kezeń bolǵaly tur. Jyldyń basy jaqsy oqıǵalarmen bastaldy. Mine, sonyń biri – búgingi tusaýkeser, – dedi depýtat. – Shyn máninde bizdiń memleketimiz osy jyldar ishinde uly joldarmen júrip ótti. Sonyń basy-qasynda bizder de júrdik. Bizdiń Elbasymyz kezinde odaqtyq deńgeıdegi úlken laýazymdy qyzmetke shaqyrylǵany da esimizde, sonda ony qalamadyq, óıtkeni, elimiz basshysyz qala ma dep qınaldyq. Al 20 jylda elimiz kóptegen aýyrtpalyqty artqa tastap, óz damýynyń dańǵylyna tústi. Qazaq eliniń jańa tarıhynyń Elbasynyń eren eńbegi arqasynda jarqyn betteri jazylyp jatyr.
Munan soń minberge senator Qýanysh Sultanov kóterilgen. Kitapqa qatysty óz túıgenimdi aıtsam, birinshi – bul kitaptyń jańalyǵy – tarıhı saıası derektiligi, ekinshisi – Eýropa jurtshylyǵynda burynǵy Keńes Odaǵynan shyqqan elderge, tipti Azııa elderine qatysty qalyptasqan stereotıpti buzyp, avtordyń óziniń kózqarasyn usynýy, bar jaqsylyq pen órkenıettiń tek kári qurlyqta ǵana emes, ózge jurtta da bar ekenin aıtyp, qalyptasqan qaǵıdatty qaıta qaraý jón degeni. Úshinshisi – árıne, shúkirshilik, jalpy bul– tulǵatanýdaǵy erekshe eńbek, dedi senator.
«Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov: «Biz baǵalaý týraly kóp aıtamyz. Al ol salystyrmaly kategorııa. Bireýdiń «keremet» degeninen bireýdiń «jaman emes» degen baǵasynyń artyq bolýy múmkin. Bári de baǵany kimniń berýine baılanysty. Biz ózimiz qansha aıtsaq ta, biz týraly, el týraly, Elbasy týraly syrttan aıtylǵan sózdiń quny bólekshe. Endeshe, biz osy kitaptyń jazylý faktisiniń ózine erekshe nazar aýdarýymyz qajet. Avtor Nursultan Nazarbaevtyń qyzmet aıasy tek Qazaqstanmen shektelmeıtinin dáleldeıdi, onyń elimizdi damytýmen, kórkeıtýmen shektelip qalmaǵandyǵyn dáıekteıdi, Nursultan Nazarbaevtyń Keńes Odaǵynyń ydyraýy tusyndaǵy, GKChP búligi kezindegi, TMD-ny qurýdaǵy búkil álem taǵdyryna áser etken qadamdaryn naqty mysaldarmen kórsetedi», dedi. Sondaı-aq S.Abdrahmanov jınalǵandar nazaryn myna jaıǵa buryp ótti. Ol – kitapta ultymyzdyń abyz aqsaqaly Báıken Áshimovke qatysty derektiń burmalanýy: «Másele Djonatan Aıtkenniń Báıken Áshimovtiń úkimet basqarǵan 14 jylyn 20 jyl dep kórsetkeninde emes, sol jyldardy ol tek bılikke bas shulǵýmen ǵana ótkizdi deýinde. Al ol baǵa Báıken Áshimovtiń ómir sıpatyna dál úılespeıdi», dedi S.Abdrahmanov. Basylym basshysy budan keıin kitap avtoryna qundy eńbegi úshin rahmet aıta kelip, Nursultan Nazarbaevtyń álemdik deńgeıdegi sańlaq saıasatker retinde aıryqsha tanylǵan tusy elimizdi EQYU tórine alyp shyqqan, Uıym Sammıtin ótkizýge qol jetkizgen shaǵy ekendigin eske salyp, aldaǵy kezde osy kezeńderdi qamtıtyn eńbek jazýyn usyndy.
Tusaýkeserde ǵalymdar Maqsut Nárikbaev, Jabaıhan Ábdildın, stýdent Araılym Seıitjan óz oılarymen bólisti. Rásimniń sońynda ata ǵurpymen shapan jabylyp, qurmet kórsetilgen Djonatan Aıtken óziniń bizdiń elge degen júrekjardy lebizin jetkizdi. Bolashaqta Qazaqstannyń XXI ǵasyrdaǵy damýy jaıynda kitap jazatyn oıy barlyǵyn aıtyp, óz týyndysyna qatysty aıtylǵan jekelegen tilek-eskertpelerdiń durystyǵyn, endigi shyǵarmasynda olardy eskeretindigin málimdedi.
Anar TО́LEÝHANQYZY.
