Dala kókjaly

Onyń esimi el jadynda jańǵyra beredi,–  deıdi batyr, aqyn, kompozıtor Imanjúsip Qutpanulynyń nemeresi Raýshan Imanjúsip Bıyl 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine 100 jyl tolady. Bul  táýelsizdikti ańsaǵan halyqtyń otarshyldyqqa qarsy ashý-yzasynyń kórinisi bolatyn. Keń-baıtaq qazaq jeriniń ár shalǵaıynda ol ártúrli kórinis tapty. Halqymyzdyń «noqtaǵa basy syımaǵan» uldary atqa minip, qylysh kóterdi, ishtegi muń men sherin áni men jyryna qosty. Azattyq úshin alysqan erlerdi qýǵyndaý keńestik qyzyl saıasat kezinde údeı tústi. Onyń sońy 30-jyldarǵy saıası qýǵyn-súrginge ulasyp, asyldarymyz súttiń betindegi qaımaqtaı sylynyp tastaldy.  Imanjúsip Qutpanulynyń ómiri men óneri sonyń aıqyn mysaly boldy. Táýelsizdikpen birge  esimi eline qaıtqan Imanjúsiptiń nemeresi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Raýshan IMANJÚSIPPEN bizdiń tilshimiz suhbattasqan edi. – Raýshan Nurhanqyzy, Imanjúsiptiń esimi Keńes Odaǵy jyldarynda-aq el aýzynda júrdi. Ol ańyz sekildi estiletin, biraq onyń naqty ómirbaıany, ómiriniń qalaı aıaqtalǵany, shyǵarmashylyǵy tolyq aıtylmaıtyn. Osynyń naqty sebebin óz aýzyńyzdan estisek deımiz. – Táýelsizdik jolyndaǵy halqymyzdyń kúresker uldarynyń esimin ataǵanda da, 30-jyldarǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aýyzǵa alǵanda da Imanjúsipti attap kete almaımyz. El jadynda bolsa da, iri tulǵanyń tereń zerttelmeýine onyń uzaq ýaqyt boıy resmı aqtalmaýy sebep boldy. Atam Táýelsizdigimizdi alǵannan keıin, 1992  jyldyń maýsym aıynda ǵana tolyq aqtaldy. Biraq Imanjúsip aqtalmaı turǵan kezde de, ǵalymdar tarapynan  naq­ty zerttelmese de, ol el jadynan shyq­qan joq. Oǵan atamnyń  ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýge bel býǵan kezimde kózim anyq jetti. Aqmola, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar, Qyzylorda oblystaryn aralaǵan kezderimde Imanjúsipke degen eldiń yntyzar kóńiline kýá boldym. 90-jyldary onyń kózin kórgen kisilerdiń birazy áli aramyzda júr edi.  Solardyń tańdy tańǵa uryp aıtqan áńgimelerin jazyp aldym. Atamnyń el jadynda jańǵyra beretinine onyń erekshe minezdiń, jigerdiń, júrektiń jáne óner­diń adamy bolǵandyǵynan dep oılaımyn. Azattyqty ańsaǵan halyqtyń birtýar uldarynyń barlyǵy birden kóteriliske shyqqan joq. Kóterilis – halyqtyń ashý-yzasy tarıhı pisip-jetilgende syzdaýyq jarasy sekildi jarylatyn qubylys. «Noqtaǵa basy syımaǵan» uldardyń otarshyldyqqa, zamannyń ádiletsizdikterine kórsetken qarsylyǵy ártúrli kórinis tapqan. Ol Imanjúsiptiń: «Týmaı jatyp ósh boldy maǵan bolys, Aýdaryldy sol úshin ta­laı qonys. Satyrlatyp sabaýshy em shetterinen, Mynaý oıaz demeýshi em, mynaý bolys!..» – degen óleńderinen de  baıqalady. Atam naǵyz dala rysary, dalanyń serisi, kókjaly bolǵan. Ol osyndaı jaratylysynan Qazan tóńkerisine deıin de, Keńes ókimeti ornaǵannan keıin de qýǵyndaldy. Onyń kózin kórgender 2 metr 10 santımetr boıy bar erekshe iri tulǵasyn, sándi kıim kıisin, ójet minezi men tamasha ánshiligin tamsana aıtatyn. Keńestik qyzyl ımperııanyń kezinde-aq qazaq qaıratkerleriniń, aqyn-kompozı­torlarynyń, ǵalymdarynyń qyzyl ıdeo­logııadan qaımyqpaı, Imanjúsip týraly jazyp, aıtyp ketkenderi de az emes. Olardyń qataryn Sáken Seıfýllın, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Sábıt Muqanov, Júsipbek Elebekov, Muhtar Áýezov, Ahmet Jubanov, Aleksandr Zatae­vıch, Ábdilda Tájibaev, Evgenıı Brýsılovskıı, Áýelbek Qońyratbaev, Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Qasym Amanjolov, Ǵabdol Slanov, Qalıjan Bekhojın, Oralhan Bókeev, Muzafar Álimbaev, Sherhan Murtaza, Tólen Ábdikov dep tize berýime bolady. – Jalpy, Imanjúsiptiń zerttelýi qalaı? Zertteýshilerdiń basynda ózińiz­diń turǵanyńyz aıan.  Qandaı tyń derekter tabyldy? – Negizi, Imanjúsiptiń zerttelýin men úsh kezeńge bólemin. Onyń alǵashqysy HH ǵasyrdyń basynan bastap, 60-jyldarǵa deıingi ýaqytty quraıdy. 60-jyldardan Táýelsizdik alǵanǵa deıingi ýaqytty ekinshi kezeńge jatqyzýǵa bolady. Táýelsizdik alǵan 90-jyldardan bastap búginge deıingi  jasalyp jatqan jumystardy úshinshi kezeńge jatqyzamyz. Imanjúsip pen onyń atasy, ákesi týraly alǵashqy derekti Áýelbek Qońyratbaev bergen bolatyn. Avtor onda Qoqan handyǵy tusyndaǵy Túrkistan bıleýshisi Turǵanbaı Sirgebaevtyń ata-tegin, onyń balasy, Kenesarynyń serigi bolǵan Qutpan Daırabaevtyń, nemeresi   Imanjúsiptiń tarıhyn baıan etedi. Keńirek aıtsaq, Imanjúsiptiń atasynan bastap, ákesi, ózi – úsh urpaq halqynyń azattyǵy úshin kókjaldaı kúresip ótken. Atasy Turǵanbaı datqa Qoqan handyǵyna qarsy azattyq qozǵalysyn bastap, Túrkistan shaharynda qazaǵa ushyraıdy. El aýzynan jetken áńgime­lerge qaraǵanda, Turǵanbaıǵa qarasty qypshaqtardy qoqandyqtar kógenge baılap baýyzdaǵan, datqanyń ústine ystyq sý quıyp óltirgen. Qoqan áskerleri Turǵanbaı aýylyn shapqanda, onyń áıeli Malbıke úsh jasar balasy Baımyrza men bes jasar qaınysy Basyǵarany alyp qashady. Ábden qaljyraǵan áıel qaınysyn jetektep, óziniń ulyn joldyń shetine otyrǵyzyp ketedi. Aýylǵa ázer jetken áıeldiń silteýimen izdegender  balany tappaı qalady. Bul kezde Arqaǵa bara jatqan kerýenshiler jol shetinde shyryldap jatqan balany alyp ketedi. Ony Daırabaı degen kisi asyrap alyp, atyn  Qutpan dep qoıady. Sol Qutpannan Imanjúsip týady. Meniń atam osyndaı taǵdyrly da jan bolǵan. Al ákesi Qutpan  Daırabaıuly – Kenesarynyń ult-azattyq soǵysyna bastan-aıaq qatysqan adam. Keńes dáýirinde Imanjúsip eldiń jadynan shyqqan joq dedik.  Biraq atamnyń taǵdyryn oılaǵanda, ákem Nurhannyń aýzynan jalyn atatyn. Ákesiniń súıeginiń qaıda qalǵanyn, sýretin tabýdy  balalarynyń arasynda maǵan qatty tapsyrdy. О́zi saýatty kisi bolsa da, qyzyl ımperııanyń kezinde aıaǵy tusaýly attaı eshteńe isteı almady. Meniń atamdy ǵylymı jumysyma arqaý etýime aldymen ákemniń amanaty sebep boldy, ekinshiden, Táýelsizdiktiń arqasy dep bilemin. Imanjúsiptiń jazyqsyz jalamen atylǵany arhıv qujattarymen anyqtaldy, súıeginiń qaıda jatqany da belgili boldy. Moıynqum dalasynda 1929-1930 jyldarda bolǵan sharýalar kóterilisinen keıin Imanjúsip qamaýǵa alynyp, 1931 jyldyń 2 naýryzynda OGPÝ janyndaǵy úshtiktiń sheshimimen atý jazasyna kesiledi. Batyrǵa «banda-shaıka basshylarynyń biri,  kóteriliske jan-jaqty málimetter jınady, shaıqastarǵa qatysty, banda-shaıkaǵa myltyǵyn satty» degen tórt túrli aıyp taǵylady. Atamdy zerttegendegi taǵy bir oljam – onyń sýretiniń tabylýy edi. Ony batyrdyń 100 jastan asyp qaıtqan qyzy Kúlánda apamnyń kózi tirisinde ol kisige kórsetip, anyqtap alýǵa úlgerdim. Atamnyń kózin kórgen jandardyń áńgimelerin jazyp alýym arqyly, Imanjúsiptiń tolyq sıpatyn, onyń portretiniń galereıasyn jasaǵandaı sezinemin. Imanjúsip týraly jazylǵan eńbekter búginde barshylyq, biraq olardyń arasynda týǵan jylyna, týǵan jerine baılanysty qate pikirler de oryn aldy, olardy naqty dáleldermen túzetip jazǵanbyz. – Imanjúsip batyrlyǵymen qatar, qazaqtyń án ónerinde úlken mura qal­dyrǵan tulǵa ǵoı. Qazir qansha áni ta­byldy? Olardyń oryndalýy, tyńdaý­shysyna jetýi kóńilińizden shyǵa ma?  –  Imanjúsip ánderi saǵynyshqa toly lırıkalyq  jáne ójettigi bilinip turatyn, elin, jerin súıgen patrıottyq sıpatymen, fılosofııalyq tereńdigimen de  erekshelenedi. Bizge jetken onyń ánderi negizinen 1895-1906 jyldar aralyǵynda Imanjúsip túrme men aıdaýda júrgen ýaqytta jazylǵan týyndylar dep bilemiz. Aleksandr Zataevıch Imanjúsiptiń kózi tiri kezinde 6 ánin notaǵa túsiredi.  «Sarymoıyn» áni  avtorynyń ózi aqtalmaı turyp, E.G.Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasyndaǵy Bekejannyń arııasyna aınalyp ketti. Kópke deıin bul arııanyń Imanjúsiptiń ataqty áni ekeninen keıingi urpaq beıhabar boldy. Keńes Odaǵy jyldary uıymdastyrylǵan folklorlyq ekspedısııalardyń da  kompozıtor ánderiniń ómirge oralýyna septigi tıdi. Imanjúsip ánderiniń  birneshe nusqasy qalyptasqan. Bul án avtory atynyń atalýyna kóp ýaqyt tyıym salynýy men ánderiniń qaǵazǵa túspeı, aýyzdan-aýyzǵa taralýynan, oryn­daýshylarynyń kóp bolǵandyǵynan bolar dep oılaımyn. Imanjúsip ánderiniń nasıhattalýy jaman emes. Qazaq radıosynyń «Altyn qo­­rynda» atamnyń 13 áni saqtalǵan. Ánderin elimizge belgili ánshiler oryndaıdy. О́kinishke qaraı, áli kúnge deıin Imanjúsip ánderiniń mátinine jeńil-jelpi qaraý úrdisi baıqalady. «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jınaǵynyń quras­tyrýshylary Imanjúsiptiń barlyq ánderin 31 shýmaqqa kirgizip, bir ǵana «Ereımentaý»  dep ataǵan da qoıǵan. Bul oryndaýshylardy shatastyrady. Búgin jáne bolashaqta Imanjúsiptiń ánderin oryndaýshylardan 2000 jyly «Qaınar» baspasynan jaryq kórgen «Imanjúsip» atty kitapqa engen án mátinderine ǵana júginýin men kompozıtordyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshi jáne onyń urpaǵy retinde ótiner edim. Sońǵy jyldary Imanjúsip Qutpanuly týraly birneshe derekti fılm túsirildi, «Ereımentaý» ánine jasalǵan klıp te óte senimdi, ádemi shyqqan. Osynyń barlyǵy  onyń shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa qyz­met etedi. Atamnyń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı Qyzylorda oblysyndaǵy Shıeli kentinde Imanjúsipke, Shiliktide atasy Turǵanbaı datqa, ákesi Qutpan jáne ózine eskertkish ornatyldy. – Degenmen, qazaqtyń osyndaı nar tulǵasynyń eline etken qyzmetin keıingi urpaqqa nasıhattaý jumysy munymen saıa­byrlap qalýy tıis emes ekenin bilemiz. О́zińiz atańyzdyń zertteýshisi retinde qazir ne bitirip júrsiz? –  Atam týraly derekterdi tam-tumdap jınaýdan sharshaǵan emespin. Zertteý jumystary toqtamaıdy. «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵyn shyǵarǵan Aleksandr Zataevıch qazaq tilin bilmegen ǵoı, sondyqtan  áýenin notaǵa túsirgen ánderdiń mátinin jazbaǵan.  Ol 1921 jyly Qostanaı gýbernııasy,  Fe­dorov oıazyndaǵy Shubarteńiz bolysy aýyl­darynan kelgen 15 jasar Qamqa Ernazarova men Záýre Baızaqova degen eki qyzdan Imanjúsiptiń «El qaıda?» degen ánin jazyp alady. Biraq ánniń osy kúnge deıin mátini belgisiz. Osy ánniń mátini men eki qyzdyń keıingi taǵdyryn anyqtaý da oqyr­man úshin óte taǵylymdy dúnıe bolar edi. Jaqynda men Qostanaıda Nurshat Jamal­­hankelini degen qarııany kezdestirdim. Ol kisi belgili Dosbol sheshenniń bel bala­sy Áýezdiń qyzy Kúnimhannyń kelini eken. Áýez aqyn – Mánsúr Bekejanovqa «Imanjúsipke hat» dastanyn jazýdy usynǵan,  Imanjúsiptiń 1913 jyly Syr bo­ıyna kelýin uıymdastyrǵan adam. Sol 1913-1914 jyldary Kúnimhannyń 13-14 jastaǵy jasóspirim kezi eken. Ákesi Áýez qonaq etken Imanjúsipti kıiz úı  týyrlyǵynyń jyrtyǵynan syǵalap kórgenin aıtyp otyrady eken. «Uzyn boıly, qapsaǵaı kisi, ústinde astary qyp-qyzyl maýyty shapany bar» deýshi edi», dep eske alady Nurshat apaı enesinen estigenin. Osy Nurshat qarııanyń aýzynan  «enem aıtyp otyrýshy edi» degen óleńniń eki jol jurnaǵyn estidim. «...El qaıda, Esil qaıda, Nura qaıda, ýa, darıǵa, bizge sizdeı aǵa qaıda?!» degen eki-aq jol. Biraq osy eki jol  maǵan Imanjúsiptiń bizge jetpegen ániniń joldaryndaı seziledi. Árıne, bul da zertteýdi qajet etedi. Men ǵylym adamy ǵana emes, eń aldymen ustazbyn.  Jas urpaqty qoldan kelgenshe bilim nárimen sýsyndatýǵa atsalysyp kelemin. Al Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna joldaıtyn dástúrli Joldaýlaryn muqııat oqyp, onyń mán-maǵynasyn stýdentterge jetkizgenshe asyǵamyn. Bul isimdi  maqtan tutatynymdy da jasyrmaımyn. «Máńgilik El» ıdeıasy búgingi jas urpaqtyń bolashaqqa bastar temirqazyǵy bolýy kerektigi aıtyldy. Qaıtkende Máńgilik El bolamyz? Ras, elimiz ekonomıkalyq-áleýmettik turǵydan damýy tıis. Biraq rýhanı kenjelesek, jas urpaqty tarıhı tulǵalar, qaharmandardyń úlgili isteri negizinde tárbıeleý múmkin bolmaıdy, úgilemiz, utylamyz. Búginniń  máni – keshegi, jańa­nyń ózi umytylǵan eski emes pe? Elbasy «Ulytaý tórindegi tolǵanysynda»: «Tarıhty bilmegen ulttyń bolashaǵy bulyń­ǵyr», degen bolatyn. Osynyń bar­lyǵy sóz júzinde qalmaýy úshin ár otandasym  isti ózinen bastaýy kerek dep oıladym da, men de soǵan bel býdym. Osydan 3 jyl buryn men atam Imanjúsiptiń qa­sıetti qonysy bolǵan Aqmola oblysynyń Arshaly aýdanyndaǵy Jibek joly aýylyna qonys aýdardym, qazir sol jerde turamyn. Qoıǵan maqsatyma oraı, búginde  osy aýyl mektebinde ımanjúsiptaný  fakýltatıvtik sabaǵyn júrgizemin,  atamnyń mýzeıin ashý jumysyn bas­tap kettim. Kóp jylǵy izdenis, zertteý eńbegimniń arqasynda atamnyń paı­da­lanǵan er-toqymyn, myltyǵyn taptym, Imanjúsip zamanynyń jádigerleri, tarıhı qujattar bar. 30-jyldardaǵy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni qarsańynda mýzeıdi el ıgiligine usynbaqpyz. 30 mamyr kúni Astanadaǵy Ortalyq konsert zalynda «Men bolam Imanjúsibiń!» atty kesh-konsert ótedi. – Igi is bolǵaly tur eken. Ulylar men jaqsylardyń rýhy urpaǵyna máńgi qyzmet etedi. Imanjúsip te solardyń qataryndaǵy tulǵa. Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan»  Qostanaı