Astanada aldaǵy maýsym aıynyń 2-si men 5-i aralyǵynda ótedi
«KADEX-2016» IV Halyqaralyq qarý-jaraq jáne áskerı tehnıkalyq múlik kórmesi álemdegi úzdik qorǵanys ónerkásibi bar kompanııalar úshin kásibı yntymaqtastyq alańyna aınalmaq. Qorǵanys ónerkásibi salasynda sarapshylar men mamandardyń pikir almasyp, tyń ıdeıalarmen bólisýine mol múmkindik beredi. Kórmeniń basty eksponattary – áskerı tehnıka men qarý-jaraq.
Jaqynda Astanada jahannyń Qytaı, Túrkııa, Germanııa, Kanada, Koreıa, Fransııa jáne Reseı syndy 35 memleketinen 300-ge jýyq kompanııa áskerı tehnıkanyń eń ozyq úlgilerin kópshilikke pash etpek. Sonymen, halyqaralyq kórmede 200-den asa sheteldik jáne 100-ge jýyq otandyq kásiporyndar áskerı tehnıkanyń qandaı túrin kórsetedi, sarapshylar men qonaqtardy, barsha elordalyq turǵyndardy qarýdyń qandaı túrimen qyzyqtyrady?!
«KADEX» – bul otandyq brendti ilgeriletý turǵysyndaǵy birden-bir nyq qadam. Qazaqstan áskerı tehnıkany sheteldik qarý-jaraq óndirisiniń iri magnattarynan satyp alyp qana qoımaı, óziniń de tól ónimin óndirýde. Sóıtip, naryqqa jol tartyp otyr. Bul – qorǵanys salasyndaǵy aıtýly jetistik, jaǵymdy jańalyq.
Kórmede ekspozısııanyń birshama bóligin joǵary tehnologııalyq tankke qarsy zymyran keshenderi men shabýyldaý qarý-jaraǵyn pash ete otyryp, Reseı Federasııasy usynady. «KBP» AQ zaýytynyń Reseıde qarý-jaraq pen oq-dáriler jasaýda 85 jyldyq tájirıbesi bar. «Vologda optıka-mehanıkalyq zaýyty» AQ jetekshi reseılik óndirýshilermen shyǵarylatyn (T-90, T-80Ý, BMP-3, BTR-80, MT-LBM) brondy tehnıkaǵa arnalǵan atysty basqarýdyń kóp arnaly turaqtandyrylǵan júıelerin kórsetedi. Zaýyt quraldar men keshenderge servıstik qyzmet kórsetýdi júzege asyrady. «Shvabe» ınnovasııalyq optıkalyq holdınginiń quramyna kiredi.
KADEH-te jalpy maqsattaǵy týrboburandaly ushaqtar shyǵarýdaǵy kóshbasshy sanalatyn kanadalyq kompanııa da joǵary ushý úlgilerin kórsetpek. Kórme sheńberinde «Viking Air Ltd» álemdik dárejedegi áýe-ǵaryshtyq kompanııasynyń óndirisi «Series-400» 19 oryndyq áýekemesiniń kórsetilimi ótedi. Zaýyt dástúrli áýe kemeleriniń álemdik parkine arnalǵan jabdyqtar shyǵarady.
Zymyran júıeleriniń álemdik óndirýshisi – Fransııa da qalys qalmaıdy. «MBDA» kompanııasy jerústi, teńiz jáne áýe júıesiniń talaptaryn qanaǵattandyrýǵa arnalǵan ónimniń túr-túrin usynady. Al Túrkııanyń jetekshi «ASELSAN» qorǵanys kompanııasy bolsa, áskerı baılanys salasynda radar jáne radıoelektrondyq joǵary tehnologııalyq júıelerdi usynatyn bolady.
Búginde qaı el úshin de basty maqsat – qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany shetelden satyp alýdan bas tartý. Iаǵnı, óz elinde óndirýge, kerek deseńiz, eksportqa shyǵaryp, qarjy kózine aınaldyrýǵa umtylady. Qazaqstan qorǵanys-óndiristik kesheni de osy baǵytta jumys jasaýda. «Qazaqstan ınjınırıng» ulttyq kompanııasy Qorǵanys mınıstrliginiń suranysyn qamtamasyz etip, otandyq áskerı óndiristiń sanyn da, sapasyn da arttyryp keledi.
Máselen, biz úshin qýantarlyq jańalyq mınaǵa qarsy qorǵanysy bar «Arlan» brondalǵan avtomobılin shyǵaratyn «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» JShS zaýytynyń iske qosylýy bolyp tabylady. О́nim óte jaqsy sıpattamalarǵa ıe. Synama barysynda «Arlan» brondy transporteri úzdik nátıjeler kórsetti. BKM «Arlan – bul arnaıy áskerlerge, arnaıy maqsattaǵy jaýyngerlerge, sondaı-aq, áskerı polısııaǵa arnalǵan brondalǵan dóńgelekti mashına.
Uzyndyǵy 6,5 m, bıiktigi 3 m, eń úlken jyldamdyǵy 120 km/saǵat bolatyn brondalǵan jol tańdamaıtyn kólik lańkestik aktilerde paıdalanylatyn qoldan jasalǵan bombalardan tolyq qorǵalǵan. Radıotolqyndardy «jutyp alatyn» qosymsha fýnksııasy bar. Dóńgelekterine oq tıgennen keıin de 50 shaqyrymdy júrip óte alady. Eń bir ereksheligi – óziniń salmaǵy 10-aq tonna bolǵanymen, qosymsha 18 tonnaǵa deıingi júk tasymaldaı alady. Mundaı áskerı tehnıka shyǵarý, álemde qarý-jaraq damýynyń zamanaýı úrdisin eskere kelgende, táýelsiz Qazaqstannyń qorǵanys-ónerkásibi keshenin qalyptastyrý úderisinde jańa kezeńge aınaldy deýge bolady.
Qazaqstan zaýyttarynda shyǵarylatyn ónimder zamanaýı taktıka-tehnıkalyq sıpattamalarǵa jaýap beredi jáne jekemenshik ázirlemeniń ınnovasııalyq tehnologııalaryn qamtıdy. Máselen, «Semeı ınjınırıng» zaýyty halyqaralyq naryqqa shyǵýdy josparlaýda. Bul baǵytta otandyq kásiporynnyń josparlaryna T-72, Jaıaý áskerdiń jaýyngerlik mashınasy (JÁJM-1) men BTR-7 brondy transporterlerin jasap shyǵarý kiredi.
Bul – brondy tehnıkany kúrdeli jóndeý men áskerı jáne áskerı-ınjenerlik tehnıkanyń bazasynda konversııalyq tehnıkany daıyndaýmen aınalysatyn – Qazaqstandaǵy birden-bir zaýyt.
Sondaı-aq, kórmede «Qazaqstan ınjınırıng» UK» AQ-tyń quramyna kiretin «S.M.Kırov atyndaǵy mashına jasaý zaýyty» AQ-ta shyǵarylatyn mamandandyrylǵan ónim usynylady. S.M.Kırov atyndaǵy zaýyt negizinen teńiz sýasty qarýyn, temirjoldyń qozǵalmaly quramyn jobalaý men ázirleýge, sondaı-aq, Qorǵanys mınıstrliginiń qajettiligi úshin azamattyq ónim men joǵary tehnıkalyq buıymdar shyǵarýǵa mamandandyrylǵan. Osy oraıda aıta ketetin bir jaıt – qurlyq áskerleri men Áskerı-teńiz kúshteriniń qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkasynyń áýe shabýylynan qorǵanys júıeleri men quraldarynyń, arnaıy maqsattaǵy quraldar men múlikterdiń, IT-tehnologııalardyń, baılanys júıeleri men quraldarynyń, tyldyq jáne tehnıkalyq múlikterdiń de kórsetilimi ótedi.
Qazaqstan zaýyttary úshin bul – óz ónimin kórsetý jáne ony álemdik deńgeıge shyǵarýdyń úlken múmkindigi. Jalpy alǵanda, bul Qazaqstan Qarýly Kúshteri qorǵanys áleýetiniń damýy men artýyna septigin tıgizedi. 2010 jylǵy kórmeniń qorytyndysy boıynsha 1,5 mlrd. AQSh dollary somasyna 10 uzaq merzimdi qujat jasalǵanyn aıta keteıik. Oǵan 156 kompanııa, onyń ishinde 86 otandyq kompanııa qatysty. Al 2014 jyly kórme barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyq negizinde 2,6 mlrd. AQSh dollary somasynda 31 uzaq merzimdi kelisimshart jasaldy. Qatysýshy kompanııalardyń sany 300-ge deıin, onyń ishinde otandyq kompanııalardyń sany 92-ge deıin ulǵaıdy.
Taǵy bir jańa ónimimen elimizdegi «Gıdroprıbor» ǴZI» AQ zaýyty qýantyp otyr. Ol – otandyq sý jańa «Qajymuqan» kateri. «KADEX-2016» kórmesi aıasynda kásiporyn «Qajymuqan» muz jaratyn tartqysh katerdiń syzbasyn usynady. Katerdiń jobalanýy men jasalýy 2014 jyly Qazaqstan UQK Shekara qyzmetiniń tapsyrysy boıynsha bastaldy. Ol ózenderde, sý qoımalarynda jáne Kaspıı teńiziniń soltústik bóliginde qalyńdyǵy 30 sm-lik muzda patrýldik qyzmet atqarýǵa arnalǵan. Ekıpajy 4 adamnan turýy múmkin. Júzýdiń avtonomdyǵy 5 táýlikke jetedi dep kútilýde.
Sonymen qatar, «Gıdroprıbor» ǴZI» AQ kórme kelýshileriniń nazaryna «KamAZ»-dyń bazasynda jasalǵan súńgýirlerdi avtonomdy qamtamasyz etetin jyljymaly stansany usynady. Stansa aılaqtan jáne júzý quraldarynan 40 metrge deıingi tereńdikte dıversııalyq kúshterge qarsy is-qımyl sharalaryn oryndaý kezinde jaýyngerlik júzýshilerdiń sýasty operasııalardy júzege asyrýyna jaǵdaı týǵyzady. «Gıdroprıbor» ǴZI» AQ «Qazaqstan ınjınırıng UK» AQ-tyń quramyna kiredi. Instıtýt keme qurastyrý, mobıldi robotty tehnıka, súńgýir tehnıkalar, navıgasııalyq jabdyq, munaı-gaz sektoryna arnalǵan jabdyq sııaqty baǵyttar boıynsha joǵary tehnologııaly tehnıkanyń úlgilerin zertteý men jobalaýǵa mamandandyrylǵan.
Sondaı-aq, kórmege qatysatyn qazaqstandyq kásiporyn qatarynda «Semeı ınjınırıng» AQ zaýyty, «Zenıt» Oral zaýyty» AQ, «Tynys» AQ, «S.M.Kırov atyndaǵy mashına qurastyrý zaýyty» AQ, «Qazaqstan Paramaýnt ınjınırıng» JShS, «Qazaqstan Aselsan ınjınırıng» JShS bar ekenin aıta keteıik. Olar eksportqa korablderge qajetti túrli torpedalardy, keme gıdravlıkasyn, avıasııalyq qajettilikterdi qazirgi zamanǵy jylý quraldaryn, kózdeý lınzalaryn, túngi kórý quraldaryn usynatyn bolady.
«KADEX-2016» kórmesi – áskerı mamandardyń konstrýktıvti jaǵdaıda pikir jáne tájirıbe almasatyn kásibı únqatysý alańy. Bul otandyq áskerı oıdyń damýyna, sondaı-aq, sheteldermen áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa kepildi túrde septigin tıgizedi. Joǵary tehnologııalyq ónimder shyǵarýǵa qabiletti bola otyryp, ǵylymdy az qajet etetin ónimderdiń órisin keńeıtedi. Sóz joq, dástúrli túrde mundaı kórmelerde áskerler men qarýdy basqarý keshenderi, joǵary dáldiktegi qarýdan qorǵanys júıeleri, avıasııalyq tehnıka, áýe shabýylynan qorǵanys quraldary men júıeleri, optıkalyq-elektrondy qurylǵylar úlken suranysqa ıe bolady. Sondyqtan, elektrondy jáne elektrondy-optıkalyq júıeler, baılanys jáne basqarý júıeleri, jelilik sheshimder salasyn damytýǵa erekshe kóńil bólinedi.
Búgingi tańda Astananyń halyqaralyq áýejaıynyń áskerı sektorynda «KADEX-2016» kórmesine daıyndyq qarqyn alǵan. Pavılondardyń qurylysy da qarqyndy júrýde. Endi kórmede kórsetiletin áskerı tehnıkalar kele bastaıdy. Elordanyń barsha turǵyndary men qonaqtaryn KADEX-ti tamashalaýǵa shaqyramyz.
Sáýlebek BIRJAN
