О́z elim – órkenıetim

Qurlyqtardyń ózine ǵana tán rýhanı qundylyqtary birtutastanyp, jahandyq materıaldyq jańalyqtar legi ańqasy kepken Afrıkaǵa da, aıbyny asqan Amerıkaǵa da, aq qurtyn qaınatqan qazaqy aýylǵa da tańsyq bolmaı qalǵan búgingi zamanda óneboıyńyzdaǵy órkenıettik ólshemderdi nemen tarazylar edińiz? Qolyńyzdaǵy uıaly telefonyńyzdyń sońǵy modelimen be, joq, álde ústińizdegi brendtik kostıýmińizdiń jyltyr túımesimen túgender me edińiz? Materıaldyq ıgilikterge maldanyp, «men órkenıetti adammyn» dep órkeýdeni alaqanyńyzben qansha jerden soqsańyz da órkenıettiń óri, taǵylymnyń tóri, mádenıettiń móri naq mundaı dúnıeáýı jetistiktermen  eshqashan bezbendelmek emes. Sondyqtan taqyrypty  túbirimen túsinip, sanaǵa sińirip alý úshin sýdyń tereńine jol tilgen súńgýirdeı bul má­seleniń mánine de tereńdeýge týra keledi. Áleýmettik evolıýsııa taqyrybyn tamyrlata zerttegen belgili amerıkalyq ǵalym Lıýıs Genrı Morgan óziniń teo­rııalyq jikteliminde tarıhtyń damý satylaryn «taǵylyq», «jabaıylyq», «órkenıettik» kezeńderimen kesteleıtini belgili. Sonyń ishinde «órkenıet» atalatyn úshinshi kezeńniń sıpattamalaryna jazba mádenıettiń qalyptasýyn, qalalyq qurylystyń qalyptasýyn jáne memlekettik qurylymdardyń irge qalaýyn negizge alady. Aıtsa-aıtqandaı, órkenıet (sıvılızasııa) sóziniń túpki tórkinine nazar aýdarsaq, ol latyn tilinen aýdarǵanda (civilis) «memlekettik» nemese «azamattyq» degen maǵynany beredi. Morgan teorııa­syn túbirlete tússek, bútin dúnıede órke­nıettiń búrshik atýy uzaq ári kúrdeli proseske aınalyp, barlyq halyqtar óziniń qalyptasý men damý satylarynan ótken. Sondyqtan onyń hronologııalyq satylaryn tek shartty túrde ǵana sanamalap berýge bolady. Máselen, Jer betindegi baıyrǵy órkenıetterdiń besigi retinde osydan shamamen 5 myń jyl burynǵy Tıgr men Efrat ózenderiniń jazyǵyndaǵy Mesopatamıdi, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi II-III ǵasyrlar toǵysyndaǵy Úndi men Qytaı ór­kenıetterin ataıdy. Bul jerde bes myń jyl degen san bekerge aıtylmaǵan tárizdi. Qazaqtyń birtýar qalamgeri Ábish Kekilbaev óziniń «Talaı­ǵy Taraz» týyndysynda geologııanyń aıt­qanyna den qoısaq, tirshiliktiń paıda bolýy mıllıardtaǵan jyldardy qajet etipti. Al adam sońǵy 2,5 mıllıon jyldy qamtıtyn kezeńge ǵana tán qubylys kórinedi. Ol arheologııadaǵy tas dáýiri dep atalatyn kezeńmen sáıkes keledi. Jer sharynda eń ejelgi tas dáýiri (paleolıt) tómengi qabaty budan 100 myń, orta qabaty 45-40 myń, joǵarǵy qabaty 12-10 myń, aralyq tas dáýiri 8 myń, keıingi tas dáýiri, 5 myń jyldaı buryn qalyptasyp bitkenge uqsaıdy, degen pikirin túıindeıdi. Qazirgi uǵymmen salystyrǵanda qaı­shylyq týdyratyn, tipti ezýge kúlki sha­qy­ratyn «órkenıetti adamnyń» alǵash dúnıeniń qaı buryshynda kindigi kesilip, temir etigi tebendeı bolǵansha jahannyń qaı tarabyna taraldy degen másele bo­ıynsha pikirtalas az emes. Aıtalyq, 1856 jyly Germanııadaǵy Dıýsseldorfqa taıaý Neandertal eldi mekeniniń janynan tabylǵan adam qańqasyn órkenıetke bet túzegen adamdardyń arǵy babalarynyń bas súıegine balaıdy. Sodan beri kóne qańqalar álemniń árbir núktesinen taby­lyp otyrsa da, ǵylymda qalyptasqan dástúr boıynsha olardy «neandertal adamy» dep atap keledi. Túgel sózdiń túbi bir tárizdi, adamzattyń da atasy ortaq ekenin keńestik belgili antropolog Iа.Rogınskıı rastaı túsedi. Ol órkenıetti adamdar kóp jerden emes, Jerorta teńizin mekendegen Neandertal adamynan shyǵyp, sol aradan qurlyqtarǵa taraǵan dep topshylaıdy. Álbette, bul kózqaras qasıetti kitaptar – Taýrat, Injil, Quranda búkil adamzat balasy Adamata men Haýaanadan taraǵan degen belgili qaǵıdanyń shegesin qaǵa túsedi. О́tken ǵasyr sońyndaǵy amerıkalyq gene­tıkterdiń júrgizgen laboratorııalyq zertteýleriniń nátıjesi de adam balasy áýelgi zamandarda uly sózde uıattyq joq degendeı, bir erkek, bir urǵashy – eki jynys ókiliniń juptasýynan, ıakı bir ana, bir atadan taraǵanyn ǵylymı turǵyda dáleldeıdi. Endi órkenıet órken jaıǵan ólkelerge taǵy oralar bolsaq, tabıǵatynyń jaıly­lyǵyna baılanysty ejelgi Egıpette nemese Ońtústik Amerıkada órkenıetterdiń syldyrap jatqan jylǵasy tez arada órekpigen ózenge aınalyp úlgirse, ózge óńirlerde túrli tabıǵı apattar men so­ǵys­tardyń saldarynan órkenıet kóshi kesheýildep jetkenin baǵamdaımyz. О́zen demekshi, barsha bastapqy órkenıetterdiń ózegi Tıgr, Efrat, Nil, Ind, Gang, Iаnszy sııaqty iri ózenderdiń boıynda bastaý alǵan bolatyn. Aýqymdy ırrıgasııalyq júıeniń qalyptasýy iri qurylystarǵa súrleý salǵandyqtan da adamzattyń mundaı damý joldaryn «ózendik órkenıetter» dep te ataý dástúrge aınalǵan. Sóıtip, álem­degi iri órkenıetter tizbesin túzip bergen brıtandyq kýltýrolog Arnold Toınbı de, tuńǵysh ret passıonarlyq termınin ómirge ákelgen áıgili Lev Gýmılev te ór­kenıetti materıaldyq ıgilikterdiń kó­lemi­men ólshemeıdi. Gýmılevshe aıtqanda órleýge serpilis týǵyzatyn kúsh-qýattyń artyp ketýi órkenıetterdiń órken jaıýyna, etnostardyń damýyna dańǵyl jol salyp kelgen. Endeshe, sol órkenıet janartaýy Uly Dala tósinde qaı zamanda jaryǵyn shashyp, jalaýyn kóterdi? Buǵan deıin de bul saýalǵa talaı tushymdy jaýap­tar jazylǵany aqıqat. Desek te, búginde kóp aıtylyp júrgen ǵylymdaǵy eýrosentrıstik aǵym kóshpendige óziniń óshpendi tujyrymyn tańyp kele jatqany qashan. Mysaly, nemis fılosofııasy­nyń kórnekti ókilderiniń biri I.Kant kósh­pen­dilerdiń memlekettiliginiń bas­ta­ýy kóshpendiler men (nomades) jer ıelenýshi otyryqshy jurttar arasyndaǵy qaıshylyqtar dep esepteıdi. Nemis fılo­sofııasynyń kelesi bir ókili Gegel kósh­pendilerdi adamzat órkenıetiniń tarıhqa deıingi ekinshi kezeńine jatqyzady da, olar áli memlekettik deńgeıge kóterile qoımaǵan jurt dep qarastyrady. Toınbı ımperııalyq sıpattaǵy ýnıversıaldyq memleketti «eý­ro­palyq demokratııalyq» jáne «azııalyq qatygez» (despotes) memleketter dep eki jikke bóledi de, «azııalyq kóshpendi ımperııalar tek kúsh kórsetý negizinde qurylǵan ótkinshi qubylys, óıtkeni, olar, Ibn Haldýn aıtqandaı, úsh urpaqtan árige ómir súre almaǵan» degen tujyrym jasaıdy. Birazdan beri birqatar jergilikti tarıhshylar ǵylymı aınalymǵa «Qazaq órkenıeti» degen termındi engizýge talpynys bildirip keledi. Máselen, zertteýshi Erenǵaıyp Omarov qazaq órkenıeti bar, onyń jasy 3000 jyldan artyq, bul aksıoma sııaqty dáleldi qajet etpeıdi. Kósh­pendilik órkenıeti óziniń kemi 3000 jyldyq ǵumyrynda Jerorta teńizi men Qıyr Shyǵys elderine qaraǵanda, úlken shyǵarmashylyq evolıýsııany bastan ótkerdi, degen pikir bildiredi. Tolymdy jaýapty Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Tarıh tolqynynda» ki­tabynan izdeısiń. Bul dala qanshama mádenı yqpaldy qorytyp, ózi de qanshama qundylyqtardy dúnıege keltirdi eken – bul jańalyq pen jańǵyrtýǵa den qoı­dyrtatyn suraq. Degenmen, basy ashyq bir shyndyq – qazaq dalasynyń mádenıeti meılinshe tereń dástúri bar asa kúrdeli jáne kópqyrtysty qubylys. Tek osy tásilmen ǵana mádenıet salasynda «qazaqtyq» degendi tap basyp tanýǵa bolady. Munyń ózi ulttyq qam-qarekettiń asa mándi óristeriniń biri bolýǵa tıis, deıdi Memleket basshysy. Sondaı-aq, ulttyń bolashaǵyna, onyń ózindik «MEN» degizerlik qasıetterin saqtaý múmkindikterine senimmen qaraý – jaı ánsheıin kezekti qııaldyń jemisi emes. Mundaı senimniń bizde ornyqty negizi bar. Beınelep aıtqanda, biz ózimizdiń tarıhı túpki birtektestigimizdi bylaıǵy jurt­­tar sııaqty shashyp-tókkenimiz joq. Qazaqtar basqa ulttarmen keń kólemde aralasqa túsken joq. Qazaqstan jerinde assımılıasııalyq úlgi qazaqtar úshin esh­qashan etek alǵan úrdis bolǵan emes. Qa­zaqtardyń etnogenetıkalyq jastyǵyna jáne jastardyń demografııalyq qury­lymyna baılanysty «etnostyq ener­gııa­nyń» aıtarlyqtaı qory shoǵyr­landy. Eń sońynda búgingi dúnıede tolyqqandy ult sanatynda bolý úshin jáne sátimen tirshilik qurý úshin qazaqtardyń «syn kóteretin sany» jetkilikti mólsherde, dep shegelep beredi Elbasy. Budan shyǵatyn qorytyndy, órkenıet uǵymy adamnyń syrtqy kelbeti men júris-turysynan nemese jeke ómir súrý saltynan góri, onyń ishki tanymynyń keńdigimen, tarıhı jadynyń beriktigimen, memlekettik sanasynyń bıiktigimen ól­shenbek. Bul másele ótken ǵasyrdyń basynda da ózekti kúıinde turǵany anyq. Ult qaıratkeri Álıhan Bókeıhanovtyń biz shyǵystyń sáldesimen, sarttyń ala shapanymen, moldanyń másisimen órkenıettiń tabaldyryǵyn attaı almaımyz, degen sózderi ózimizdiń eldik kelbetimizden, ulttyq órkenıetimizden aıyrylyp qalmaıyq degen alańdaýshylyǵyn ańǵartady dep oılaımyz. Bul oraıda, fılosoftar ulttyq kelbetti saqtaýdaǵy eń basty rýhanı qun­­dy­­lyqtardyń biri tarıhı ja­dy ekenin eskertedi. Tarıhı jadyny ult qaýymdastyǵynyń jáne ulttyq jaýapkershiliktiń qaınar kózi dep bel­gileıdi. О́ıtkeni, ótken ómir sabaqtaryn jadyda jattaý, ata-babalar rýhyna qurmet kórsetý, kesheginiń keleńsiz oqıǵalarynan boıdy aýlaq ustap, odan sabaq alý jáne urpaqtar aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný arqyly ultty uıystyrýǵa bolady. Reseı etnology M.Gýboglo qazirgi zamanǵy jastar máselesin zerdeleı kele, «búginde ózin senimdi sezinýi jáne bolashaǵyn qurýy úshin ótken dáýirde qurylǵan mádenı negizge súıenýi qajet. О́zindik uqsastyqtyń, biregeıliktiń bolýynda jáne tereń dástúrdi qalyptastyrýda urpaqtar sabaqtastyǵynyń joǵary mádenıeti qajet» dep atap aıtty. Álbette, táýelsizdiktiń shırek ǵa­sy­rynda ótkenimizdi túgendep, órkenıetimizdi bútindeýdiń talaı ıgilikti isteri júzege asqany málim.  Egemendiktiń eleń-ala­ńynda, 1995 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen «Qazaq­­­standa tarıhı sanany qalyptastyrý tujy­rymdamasy» ázirlense, sodan keıin on jyl­daı kezeń-kezeńimen «Mádenı mura» baǵdarlamasy iske asyryldy, endigi kezekte «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıa­syn óskeleń jastyń sanasyna sińirý mindeti tur. Zadynda, ulttyq ıdeıa uǵymymen ulttyq murat uǵymy tyǵyz baılanysty ekeni málim. Adamnyń óziniń ómirlik strategııasyn qurýdaǵy negizgi mindet retinde ulttyq murat uǵymyn belgileýdi kezinde I.Kant jazǵan edi. Ol «ıdeıa ere­jelerdi beredi de, murat oǵan jappaı elik­teýlerdiń bastapqy beınesi retinde qyzmet etedi», dep naqtylaǵan-tyn. Sol sebepti, ulttyq murat memlekettiliktiń jan-jaqty ny­ǵaıyp, ulttyń sátti damýyna yqpal etedi jáne qazirgi zamanǵy damýdyń shyn mánindegi negizgi tendensııa­laryn ne nárse quraıtynyn aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Sóz retine qaraı, mynadaı derekke toqtalsaq. Sońǵy jyldary Japonııada «nıho-sınrom» dep atalatyn ózgesheleý ǵylym óris alyp keledi. Tikeleı tárjimalaǵanda «japon bolý ǵylymy» degen maǵyna beredi. Búginge deıin bul taqyrypta júzdegen maqalalar men ocherk­ter jazylyp, ondaǵan semınarlar men konferensııalar ótkizilýde. Myńnan astam kitap jaryqqa shyǵyp, japondyqtarǵa ózderiniń kim ekenin uǵyndyratyn bestsellerler kúnshyǵystyqtardyń kún­delikti oqıtyn shyǵarmalaryna aınalýda. «Japon bolý» uǵymy óziniń san qyrlylyǵymen kórinis taýyp, «japonsha oılaýdan», «japonsha kúlýge» deıingi adamı prosesterdi qamtýda. Tipti «japon murynyna» arnalǵan tutas kitap ta kópshiliktiń rýhanı suranysynyń údesinen shyqqan. Álbette, biz ezýiniń jymıysyn ǵy­ly­­mı ekshep, murnynyń jaratylysyn muqııat zertteıtin japondyqtar emes eke­nimiz anyq. Biraq bizdiń budan úırenetin tustarymyz bar. Qazaq halqynyń áleý­mettik jáne mádenı evolıýsııasy kúrdeli, kóp satyly, óte baı ekeni, onyń tarıhy Shyǵys pen Batys, Azııa men Eý­ro­pa órkenıetiniń toǵysynda, dala men qala keńistiginde, túrki dástúrleri men ıslamnyń rýhanı qundylyqtary aıasynda birtindep qalyptasqanyn keıingi urpaq tereń bilýi tıis. Elbasy atap kórsetkendeı, «Eger ult óziniń mádenı kodyn joǵaltsa, onda ol ulttyń ózi de joıylady».  Bul rette, otandyq ǵalymdar birazdan aıtyp kele jatqan qazaqtaný ǵylymyn júıelep, túbirli zertteý nysanyna aınaldyrýdy ýaqyt talap etip otyr. Iаǵnı, qazaqtaný – qazaqtyń tól tarıhymen, ana tilimen, dińgekti dilimen tabysý ıdeıasy, halyqtyń danalyǵy jáne ómirlik fılosofııasy arqyly ózin taný joly. Qazaqtaný ózgermeli álemde óz elimizdiń ulttyq-mádenı tutastyǵy men beıbit tirlikti ornyqtyrý qaǵıdasy retinde qarastyrylǵany durys. Mundaı dúnıetanymdyq jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq izdenister urpaqtardyń ózara jaqyndastyǵyn jańǵyrtýǵa, olardyń ózara baılanysyn júıelep tolyqtyrýǵa, qazaq halqynyń dúnıetanymdyq qundy­lyq­taryn biriktirýge jol ashady. Bylaı­sha aıtqanda, qazaqtaný, ózińniń ishki álemiń­­­niń órkenıetin ósirýdiń, jartas-ýaqytty sabalaǵan jahan­danýdyń jaldy tolqyndaryna qarsy tura bilýdiń, ulttyq «Men» ımmýnıtetin nyǵaıtýdyń rýhanı ádistemesi bolmaq. Jahandanýdy sóz etkende, baıaǵy ba­ba­larymyzdyń «barar jeriń Balqan taý, ol da bizdiń barǵan taý»  degen sózi eske túsedi. Álem tutastanyp, Balqan taý emes, Amerıkadaǵy Akonkagýa da alys bolmaı qalǵan qazirgi jańa zamanda óz diliń men tilińdi, dinińdi, mádenıetiń men órkenıetińdi óshirmeı ustap otyrý, múldem joǵaltyp almaýdyń amalyn tabý arıfmetıkanyń sheshimi kúrdeli esebi tárizdi. Endigi elý jylda eldik kelbet, ózindik órkenıet qandaı deńgeıde bolar eken degen suraqtyń jaýaby da beımaǵlum. Jaqynda mynadaı bir qyzyq áńgime estidik. Astanadaǵy bir qazaq kásipker jigittiń AQSh-ta oqıtyn qyzy amerıkalyq jigitke turmysqa shyǵypty.  Qansha salty basqa bolsa da, qaı jerde de eki jastyń úılenýi otbasylyq mereke ekeni aıan. Amerıkalyq kúıeý bala úılený toılaryn atap ótemiz dep Qazaqstandaǵy qaıyn jurtyna shaqyrtý jibertipti. Quda túsip, kıit kıgizisip jatatyn qazaqy qudalyq bolmaǵan soń jáne bıznestiń bitip bolmaıtyn qyrýar tirliginen shyǵa almaǵan áke-sheshesi qyzdyń óz ájesi men naǵashy ájesin Amerıkaǵa attandyrypty-mys.  Ájeler muhıt asyp, amerıkalyq ólshemdegi toıǵa qatysypty. Biraq bir aýyz aǵylshynsha sóz bilmeıtin ekeýine qudalarmen ájik-kújik áńgime aıtý qıyndaý soǵypty. Keńese kele eki kempir «quda, quda degizgen, quıryq-baýyr jegizgen»  dep qosylyp án shyrqaı jónelipti. Qos keıýananyń dalalyq ánmen jetkizgen izgi nıetterine  amerıkalyq aǵa­ıyndar rıza bolypty desedi. Áı, dúnıe-aı deısiń, endigi elý jylda Amerıkada otyryp qazaqsha «qudalyq» ótkizetin ájeler tabyla qoıar ma eken? Áıgili Móńke bıdiń «ishine shyntaq aınalmaıtyn Ejireı degen ulyń bolady, Aqyl aıtsań aýyryp qalatyn Bedireı degen qyzyń bolady. Aldyńnan kes-kestep ótetin, Kekireı degen keliniń bolady» degen boljamdaryn oqyp bolashaqqa alańdaısyń. Nemese álemge tanymal qarjyger Jak Attalıdiń 2050 jyly Jer betindegi adamdardyń sany 9,5 mıllıardqa jetip, kedeılengen ınfrakóshpendiler toby qalyptasyp, kez kelgen shekaralardan tasqyndaı jaryp ótip, jappaı talǵajaý izdep ketedi degen sáýegeıligin estigende qyr arqańda qumyrsqa jorǵalaǵandaı jaǵymsyz áserde bolasyń. Buǵan jaýapty taǵy da Elbasynyń «Tarıh tolqynynda» kitabynan izdeısiń. Memleket basshysy: «Qazaqtyń sana-sezimi ótkendegi, qazirgi jáne bolashaqtaǵy – tarıhtyń tolqynynda óziniń ulttyq «MEN» degizerlik qasıetin túsinýge tuńǵysh ret endi ǵana múmkindik alyp otyr... Biraq bul múmkindik qana; ol shyn­dyqqa, tek qazaqtardyń ǵana emes, bar­lyq qazaqstandyqtardyń jappaı sanasyna ornyqqan faktige aınalýy qajet. Al osy mindet bizdiń aldymyzǵa tek qana, bir ǵana uly múmkindik túrinde emes, qatal da qajettilik túrinde de qoıylyp otyr. Ony sheshsek, biz tarıhtyń ózimizge shaqtalǵan mezgiline sáıkes bolamyz, tarıhı bolymsyzdyqtyń bos qýysynda bosqa qarmanyp júrmeımiz», dep atap kórsetedi. Laıym, solaı bolǵaı. Qýat BORASh, jýrnalıst