Daǵdarystan keıingi damýdyń tuǵyryna aınalǵan jyl

2010 jyldyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary oǵan dálel bola alady

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń reformatorlyq bastamalarynyń nátıjesinde jahandyq qarjy daǵdarysynan qı­nalyssyz shyqqan Qazaqstan ekonomıkasy qarqyndy damý bas­palda­q­taryna qadam basty. Halyqaralyq bedeldi reıtıngtik agent­tikterdiń jáne dýaly aýyz sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstan ekonomıkasy utymdy da sheber jasalynǵan baǵdarlamalardyń nátıjesinde daǵdarystan tabyspen shyǵyp, ekonomıkalyq damý­dyń jańa úlgilerin ómirge ákele bastady. Kárim Másimovtiń tór­aǵa­lyǵymen ótken keshegi Úkimet otyrysynda naq osy másele erekshe atap kórsetildi. Úkimet otyrysynda elimizdiń 2010 jylǵy ekono­mıkalyq-áleýmettik damý qorytyndysy jáne 2010 jylǵy memlekettik bıýdjettiń atqarylý máseleleri talqylandy. Úkimet bas­shysy Kárim Másimov atap kórsetkendeı, el ekonomıkasynyń bar­lyq salasynda 2010 jylǵa belgilengen barlyq keshendi baǵdarla­malar júzege asyrylyp, Úkimet aldyna Elbasy qoıǵan mindetter tolyǵymen oryndaldy. О́tken jyldyń qorytyndysy jan-jaqty talqylanǵan otyrysta Ekono­mıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova, Qarjy mınıstri Bolat Jámishev, Ulttyq bank tór­aǵasy Grıgorıı Marchenko, Indýs­trııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Dúısenbaı Turǵanov, «Qaz­Agro» ulttyq basqarý holdıngi» aksıonerlik qoǵamynyń basshysy As­yl­jan Mamytbekov jáne basqalar kún tár­tibindegi máseleler boı­ynsha baıandamalar ja­, 2010sady. Jalpy aıt­qanda, 2010 jy­ly elimizdiń ekonomı­ka­sy­nyń bar­lyq sa­lasynda ósý deńgeıi turaqty túrde saq­talǵan. El ekonomıkasy ót­ken jyly daǵdarysqa deıingi damý deńgeıin qa­l­pyna keltirip qana qoı­maı, aldaǵy ýaqytta odan ári turaqty damý tuǵyryn qam­tamasyz etti. Bú­gingi kúnge deıingi derekter boıynsha 2010 jylǵy memleketi­miz­diń ishki jal­py óniminiń ósimi 2009 jylmen salys­tyr­ǵanda 7 paıyzǵa artty. О́nerkásip óndirisiniń órleýi kóńildegideı 2010 jyly ónerkásip óndirisiniń kólemi 10 paıyzǵa ósti. О́ńdeý óner­kásibiniń ósý qarqyny 18,4 paıyzdy qurap, alǵash ret ken óndirý sala­synyń ósý qarqynynan (5,3 paıyz) 3 ese asyp tústi. Osynyń nátıjesinde, ótken jyldyń qorytyndysy boı­yn­sha ishki jalpy ónimdegi óńdeý óner­kásibiniń úle­si 11,5 paıyzdy qurap, 2009 jylǵy kórsetkishpen salys­tyr­ǵanda 1,9 paı­yzǵa artty. О́tken jyly máshıne jasaý salasy qarqyndy da­myp, onyń óndiris óniminiń kólemi 1,6 esege, sý­syndar óndirisi 1,3 esege, azyq-túlik ónimderiniń óndirisi 1,1 paıyzǵa ósti. Hımııa ónerkásibi sala­synda óndiris ósimi 37,1 paıyzdy qurady. Ken ón­dirý salasynda temir rýdasyn shyǵa­rý 10,9 paıyzǵa, shıki munaı óndirý 5,6 paıyzǵa, tabıǵı gaz óndirý 3,5 paıyzǵa artty. Elimizdiń óńirleri boıynsha óner­kásip óndirisi kólemin saralaıtyn bol­saq, óndiris kóleminiń qarqyndy ósýi Aqmola oblysynda (31,6 paıyz), Qostanaı oblysynda (15,6 paıyz), Pav­lodar (12,1 paıyz), Ońtústik Qa­zaqstan (13,3 paıyz), Jambyl (14 paıyz), Atyraý oblystarynda (13,8 paıyz) jáne Almaty qalasynda (27 paıyz) baıqaldy. О́ńirlerdegi eń qar­qyndy damyǵan óndiris salalaryna naqty toqtalar bolsaq, Atyraý ob­ly­synda shıki munaı óndirý 13,1 paı­yzǵa ulǵaıdy. Aqtóbe oblysynda temir rýdasyn óndirý 3,7 esege artty. Et ónimderin qaıta óńdeý Aqmola oblysynda 25,4 paıyzǵa, Qostanaı ob­lysynda 24,2 paıyzǵa jáne Alma­ty qalasynda 3,3 esege ulǵaıdy. Pavlodar oblysynda tas kómir jáne koks óndirisi 2,3 esege, al ferroqo­ryt­palar shyǵarý 21,8 paıyzǵa artty. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý kórsetkishteri joǵary О́nerkásip óndirisi salasynyń tu­raqty damýyna negizinen ótken jyly bastalǵan 2015 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy erekshe ıgi yqpalyn tıgizdi. Jalpy, bul baǵdarlama sheń­berinde quny 801,8 mıllıard teńge­den astam bolatyn 152 ındýstrııalyq joba iske asyryldy. Naqty esepteýler kórsetip otyrǵanyndaı, osy ǵasyrlyq jobalardyń iske qosylýy ishki jalpy ónimniń ósýine 2,2 paıyz kóleminde úles qosqan. Elbasy alǵa qoıǵan ekonomı­ka­myz­dyń básekege qabilettiligin art­tyrý maqsatyndaǵy bastama negizinde júzege asyryla bastaǵan 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasy tarıh tolqynyndaǵy erekshe qubylys bolǵandyǵy daýsyz. Osy baǵdarlama sheńberindegi jobalardy is júzine asyrýǵa ótken jyly ǵana respýblıkalyq bıýdjetten 921,5 mıllıard teńge qarjy bólindi. О́tken jyly osy baǵdarlama sheń­berinde elimiz úshin ınfraqury­lym­dyq jáne strategııalyq zor mańyzy bar Balqash JES, «Shar-О́skemen», «Qorǵas-Jetigen» jáne «О́zen-Túr­ki­menstan memlekettik shekarasy» temir jol toraptary, «Beıneý-Shym­kent» gaz taratý qubyry jáne basqa iri jobalar júzege asyryla bastady. Memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheń­berinde elimizdiń shıkizat qoryn tolyqtyrý maqsatynda birqatar geo­lo­gııalyq zertteý jumystary júzege asyryldy. Osynyń nátıjesinde, eli­mizdiń altyn, qorǵasyn, sınk, kómir, ýran, munaı jáne gaz kenishteriniń jańa oryndary anyqtaldy. Indýstrııalandyrý kartasy sheń­be­rinde 2010 jyly elimizde 23 myń­nan astam jańa jumys orny ashyldy. Osy baǵdarlamalar sheńberinde ozyq tehnologııalardy óndiriske engizý maqsatynda keshendi sharalar júzege asyryldy. Tájirıbelik-konstrýk­tor­lyq sheshimderdi, shet elderde otan­dyq ǵylymı jobalardy patentteý boı­ynsha 1,697 mıllıard teńge soma­syndaǵy 38 joba qoldaý tapty. Má­shıne jasaý, taý-ken metallýrgııa, mu­naı-gaz jabdyqtarynyń jobalaryn jasaý jónindegi konstrýktorlyq bıýrolar quryldy. Júk vagondarynyń hopperlerin, perforatorlaryn shyǵa­ratyn alǵashqy óndirister iske qo­syldy. Salaaralyq ǵylymı-tehnıka­lyq jobalar qabyldanyp, onda jańa óndiristerdi, tehnologııalardy ıgerý, otandyq ǵylymǵa naqty baǵyt-baǵdar beretin zertteý ortalyqtaryn qurý jónindegi tehnologııalyq baǵdarla­ma­lar aıqyndaldy. Qurylys salasynda qarqyn bar Erekshe atap kórsetetin jaı, 2010 jyl elimizdiń qurylys salasyn qa­ı­ta­dan qalpyna keltirgen jyl bolyp tabylady. О́tken jyldyń qorytyn­dysy boıynsha qurylys jumysta­ry­nyń kólemi 1 paıyzǵa ósip, 1,9 trıllıon teńgeni qurady. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıdiń jalpy kólemi 6,4 mıllıon sharshy metrdi qurap, 2009 jylǵy deńgeımen teńesti. Negizinen ótken jyly elimizdiń 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qurylysyn damytý jónindegi memlekettik baǵdarlama tolyǵymen aıaq­tal­dy. Osy merzim ishinde elimizde 19,6 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, onyń ishinde paıda­lanýǵa berilgen 6,4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı 2010 jyldyń úlesine tıedi. Qurylys ındýstrııasynda jáne qu­rylys materıaldary óndirisinde 2010 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha rezeńke jáne plastmassa buıym­daryn shyǵarý óndirisiniń kólemi ós­ip, jyl ishinde 70,8 mıllıard teń­ge­niń jańa ónimderi óndirildi. О́ńirler boıynsha turǵyn úı qu­rylysy salasynyń daǵdarystan keıin taǵy da qarqyn alǵan sıpatyn baı­qaýǵa bolady. Máselen, Ońtústik Qa­zaqstan oblysynda ótken jyly paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kó­lemi 27,1 paıyzǵa, Almaty oblysyn­da 10,7 paıyzǵa, al Astana qalasynda 9,7 paıyzǵa ulǵaıdy. Qurylys-jón­deý jumystary kóleminiń ósý qar­qyny, eń aldymen, turǵyn úı ryno­gyn­daǵy jańa obektilerdiń paıdala­nýǵa berilýi jáne turǵyn úı qury­lysy salasyn daǵdarysqa qarsy is-qımyl sharalary sheńberinde memleket tarapynan qarjylandyrýdyń ese­binen bolǵandyǵyn dáleldeýdiń qa­jeti joq. О́tken jyly elimizdiń qu­rylys salasyn, onyń ishinde, úles­kerlerdiń qatysýymen salynyp jat­qan turǵyn úı keshenderin paıda­la­nýǵa berý jóninde memleket tarapy­nan teńdessiz qoldaý kórsetildi. Aqı­qatyn aıtar bolsaq, óz erkimen qu­rylys salýshyǵa aqshasyn bergen úleskerdi memleket tarapynan qoldaý tájirıbesi eshqashan bolyp kórgen emes. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń tikeleı tapsyrmasymen Úkimet aldanyp qalǵan úleskerleriniń múd­de­sin qorǵaý maqsatynda mol qarjy­lyq qoldaý kórsetip, shynaıy jana­shyr­lyq jasady. Qurylys-jóndeý ju­mystarynyń kóleminiń artýyna, sonymen qatar, elimizde qolǵa al­ynǵan iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý, onyń ishinde «Batys Eý­ropa-Batys Qytaı» tranzıttik kólik dálizin salý sharalarynyń aıtar­lyqtaı yqpal etkendigi daýsyz. Investısııalar – el ıgiligine Álemniń iri kompanııalary men bilikti sarapshylarynyń málimdeýin­she, jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystyń qıyndyqtaryna qara­mas­tan Qazaqstan ekonomıkasy óziniń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn saq­tap qaldy. 2009 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda azdaǵan tómendeýge qaramastan (0,5 paıyzǵa), 2010 jyl­dyń sońynda negizgi kapıtalǵa sa­lynǵan ınvestısııalar kóleminde ósý úrdisi baıqaldy. Jyl qorytyn­dysy boıynsha negizgi kapıtalǵa 4,7 trıllıon teńge ınvestısııa salyndy. Bul jerde atap ótetin bir jáıt, ınvestısııalar qurylymyndaǵy kásiporyn­dar men halyqtyń qarajaty 2009 jyly 32,6 paıyz bolsa, esepti ke­zeń­de 45,9 paıyzǵa ósti. 2010 jyldyń qorytyndysynda shı­­kizattyq emes sektorǵa tartylǵan tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 1,7 mıllıard dollar bolsa, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salys­tyr­ǵanda 25 paıyzǵa artyq. Qazaq­stan­nyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn art­tyrý maqsatynda ótken jyly Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mı­nıstrligi 28 mańyzdy is-shara ót­kizdi. Osynyń nátıjesinde, ártúrli shet el kompanııalarymen 150-ge jý­yq yn­ty­maqtastyq týraly ekijaqty kelisimder aıasynda 9,6 mıllıard AQSh dol­lary shamasyndaǵy ınves­tısııa­lar­ǵa negiz qalandy. О́ńirler boı­yn­sha derekterge júginsek, negizgi kapı­talǵa salynǵan ınvestısııalar kóle­miniń eń joǵary ósimi Qyzyl­orda oblysynda (40,6 paıyz), Aqtóbe ob­lysynda (12,1 paıyz) jáne Mań­ǵys­taý oblysynda (11,4 paıyz) baı­qa­lyp otyr. Aýyl sharýashylyǵynda alynǵan asýlar aıtarlyqtaı Memleket basshysynyń tikeleı tap­syrmasymen álemdik daǵdarys jaǵ­daıynda elimizdiń aýyl sharýa­shylyǵy salasyn qarjylyq qoldaý maqsatynda Úkimet tarapynan keshendi sharalar júzege asyryldy. О́t­ken jyly ǵana aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyn damytý maqsatynda memleket tarapynan 3,9 mıllıard teńge qarjy bólindi. Mine, osyndaı ıgi sharalardyń nátıjesinde ótken jyl­ǵy aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qa­ramastan elimizde bitik egin ósirilip, memlekettiń ishki qajetine jáne syrt­qy eksportyna jetetin mol kólemdegi astyq memlekettik qambaǵa quıyldy. Mal sharýashylyǵyn damytý maqsa­ty­­nda da turaqtylyq saqtaldy. Jal­py alǵanda, barlyq mal basy orta eseppen 2-3 paıyzǵa ósti. Sonymen birge mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeý ón­dirisi de birshama damydy. Mal sha­rýa­shylyǵy ónimderin qaıta óńdeý sa­la­synda 13 paıyz ósimge qol jetkizildi. О́tken jyly 2004-2010 jyldar aralyǵynda elimizdiń aýyldyq aı­maq­ta­ryn damytý jónindegi memlekettik baǵdarlama negizinen aıaqtaldy. Joǵary áleýetti damý múmkindigi bar aýyldyq eldi mekender sany 1548 birlikke deıin ósti. Osy eldi mekenderde turatyn halyq sany 22 paı­yz­dan 52 paıyzǵa deıin artty. 2002 jy­ly qabyldanǵan «Aýyz sý» baǵdar­lamasy aıaqtaldy. Osy baǵdarlama aıasynda 3417 aýyldyq eldi meken sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etildi. Aýyz sýdy tasyp ishetin aýyl tur­ǵyndary osy merzim ishinde 445 myń adamnan 83 myń adamǵa deıin azaı­tyldy. 2010 jyly 22 gıdrotehnı­ka­lyq qondyrǵylar qaıta jabdyq­ta­lyp, qalypty jaǵdaıda jumys isteı bastady. Osynyń nátıjesinde, apat­ty jaǵdaılardyń aldyn alý sharalary qamtamasyz etildi. «QazAgro» ulttyq basqarý hol­dın­gi» aksıonerlik qoǵamynyń bas­shy­sy Asyljan Mamytbekovtiń aı­tý­ynsha, ótken jyly agroónerkásiptik keshendi qoldaýǵa ulttyq holdıng ta­ra­py­nan 151,5 mıllıard teńge kóle­minde qarajat bólingen. Onyń 103 mıllıard teńgesi agrobıznes sýbek­tilerin nesıeleýge jumsalǵan. 2010 jyly «QazAgro» aksıonerlik qoǵa­myna bó­lingen bıýdjettik qara­jat­tyń ústimiz­degi jylǵy 1 qańtardaǵy derek boı­ynsha 34,4 mıllıard teńgesi nemese jospardyń 97,1 paıyzy ıgerilgen. О́tken jyly holdıng jalpy quny 94,3 mıllıard teńgeniń 86 ınvestı­sııalyq jobasyn qarjylan­dyrǵan. 2010 jyldyń qorytyndy­syn­da jal­py quny 43,1 mıllıard teńgeniń 46 iri jobasy iske qosylǵan. Qazaq­stannyń ındýstrııalandyrý kar­­tasy sheńberinde holdıng óz qar­jysy esebinen jalpy quny 23,3 mıllıard teńge bolatyn 9 iri jobany qarjylandyrǵan. Indýstrııalyq-ın­no­vasııalyq jobalardy is júzine asyrý nátıjesinde 2000 jańa jumys orny ashylyp, shaǵyn nesıe berý baǵdarlamasy boıynsha 6,8 myń adam jumyspen qamtylǵan. Lızıng jáne nesıeleý baǵdarlamasy boıynsha aý­yl­sharýashylyq sýbektilerine 26,3 mıllıard teńge mólsherinde nesıe bólinip, oǵan 1264 jańa aýylsharýa­shy­lyq tehnıkalary satyp alynǵan. Memleket basshysynyń aýyl sha­rýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasyn damytý jóninde bergen tap­syrmalary negizinde «QazAgro» hol­dınginiń tarapynan jalpy quny 5 mıllıard teńge bolatyn 4 joba júze­ge asyrylǵan. Un, nan jáne makaron buıymdarynyń baǵasyn turaq­tan­dyrý maqsatynda negizinen egin egýmen aınalysatyn óńirlerden Qazaq­stannyń ońtústik jáne batys óńir­lerine memlekettik qor esebinen as­tyq jóneltý tájirıbesi turaqtandy. Azyq-túlik kelisim-shart korpora­sııa­sy ishki ry­nok­taǵy memlekettik qor astyǵyn qosqanda ótken jyly 1,8 mıllıon tonna kóleminde astyq sa­typ aldy. О́ńirlerdi azyq-túliktik bıdaıymen qamtamasyz etý jóninde oblys ákim­dikterimen memorandýmdar jasaldy. Qazirdiń ózinde osy qor esebinen un jáne nan baǵasyn turaq­tandyrý úshin óńirlerge 556 myń tonna sapaly bıdaı jóneltildi. Úkimet tapsyrmasy negizinde ótken jylǵy qurǵaqshylyqtan kóp zardap shekken Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Qos­tanaı oblystaryna jalpy kólemi 4,5 mıllıard teńge kómek kórsetildi. 2011 jyldyń birinshi jartyjyl­dyǵynda etti iri qara maldyń áleýe­tin damytý sharalary sheńberinde sha­ǵyn jáne orta fermerlik sharýa­shylyq­tardy nesıeleý, asyl tu­qym­dy mal ósiretin sharýashylyqtardy kóbeıtý jobalary júzege asyrylýda. Sonymen birge holdıng tarapynan 2011 jylǵy kóktemgi egis naýqanyn ótkizý úshin 78 mıllıard teńge kóleminde bıýdjettik qarjy bólingen. Kólik jáne saýda salasyndaǵy tabystar nazar aýdartady О́tken jyly kóliktiń barlyq tú­rimen júk tasymaldaý kólemi 15,5 paı­yzǵa ulǵaıdy. Al baılanys qyz­metiniń kólemi 5 paıyzǵa artty. 2009 jyly 3,9 paıyzǵa tómendegen saýda kólemi 2010 jyly 12,3 paıyzǵa deıin ósti. Saýda kóleminiń ósimi barlyq óńirlerde baıqalyp otyr. Atap aıt­qanda, Aqtóbe oblysynda saýda ósimi 19,6 paıyzdy, Qaraǵandy oblysynda 18,1 paıyzdy jáne Qyzylorda oblysynda 17,9 paıyzdy qurady. Syrtqy saýdanyń damýy qandaı? Ekonomıkanyń naqty sektoryn­daǵy ósimniń joǵary qarqyny jáne rynoktaǵy baǵa konıýnktýrasynyń joǵary bolýy elimizdiń syrtqy saýda aınalymynyń 24,3 paıyzǵa artýyna jaǵdaı jasady. 2010 jyly jalpy taýar eksporty 2009 jylmen salys­tyrǵanda 37,1 paıyzǵa ósip, 59,2 mıllıard AQSh dollaryn qurady.  Eks­port qurylymyndaǵy eń joǵary úl­eske, ıaǵnı 71,7 paıyzǵa artqan otyn-energetıka salasynyń taýarla­ry, 12,6 paıyzǵa artqan metall jáne metall ónimderi ıe bolyp otyr. Osy merzimde munaı jáne gaz kondensa­tynyń eksporty 67,5 mıllıon ton­nany qurap, jalpy eksporttyq túsim­derdiń 64 paıyzdan astamyn qamt­a­masyz etti. Import kólemi 29,7 mıllıard dol­lardy qurap, 4,8 paıyzǵa artty. Import qurylymynda azyq-túlik taýar­larynyń úles salmaǵynyń artqandy­ǵy baıqalady. Máselen, et jáne et ónimderiniń ımporty 16 paıyzǵa, qant ımportynyń kólemi 13,6 paı­yzǵa artty. Kerisinshe, máshıne men qural-jabdyqtardyń ımporty 14 paıyzǵa azaıyp, jalpy ımport kóle­mindegi úlesi 43,2 paıyzdy qurady. Saýda balansynyń saldosy 29,5 mıllıard dollarǵa teń boldy. Syrtqy saýda salasyndaǵy kórset­kish­terdiń aıtarlyqtaı ósýine Qa­zaq­stan, Reseı jáne Belarýs memleketteri arasynda 2010 jylǵy 1 qań­tardan bastap jumys isteı bastaǵan Keden odaǵy erekshe ıgi yqpal etkendigin atap kórsetý kerek. Keden oda­ǵynyń alǵashqy qorytyndylary kór­setip otyrǵanyndaı, 2010 jyly Reseıge shyǵarylǵan qazaqstandyq taý­ar­lardyń eksporty 35,9 paıyzǵa, Belarýske shyǵarylǵan ónimder 1,6 esege artqan. Reseıden ákelingen ımport kólemi 23,7 paıyz, al Belarýs ımportynyń kólemi 24,5 paıyzǵa artty. Keden odaǵyna múshe memlekettermen taýar aınalymynyń kóle­mi 2010 jyly 16,5 mıllıard AQSh dollaryn qurap, 28,1 paıyzǵa ósti. Keden odaǵy memleketterimen syrtqy saýda aınalymy Qazaqstannyń jal­py syrtqy saýda aınalymynyń 18,5 paıyzyna teń boldy. Kásipkerlikti damytý óz deńgeıinde 2010 jyly kásiporyndar qurý rá­simin jeńildetý, memlekettik organdar tarapynan ruqsat berý qujat­ta­ryn alý men ákimshilik qysymdy azaı­tý sııaqty zańnamaǵa ózgertýler engizý nátıjesinde elimizdegi bıznesti júrgizýge aıtarlyqtaı jeńildikter jasaldy. Dúnıejúzilik bank ókili Akkaıa hanymnyń atap kórsetke­nin­deı, 2010 jyly Qazaqstannyń «Do­ing Business» reıtıngindegi dárejesi 15 tarmaqqa jaqsardy. Qazaqstan qazir bul reıtıng boıynsha dúnıe jú­zinde 59-shy oryndy ıelenip otyr. Sonymen birge búginde Qazaqstan bız­nes ahýaldy jaqsartý maqsa­tyn­daǵy sátti reformalardy júzege as­yr­ǵan eń ozyq 10 memlekettiń tizimine enip otyrǵanyn erekshe qanaǵat­tan­ǵandyq sezimmen atap ótken jón. Kásipkerlikti, onyń ishinde, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý maqsa­tyn­da, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy bastaldy. Baǵdarlama kásipkerlik salasyn saýyqtyrýǵa, at­ap aıtqanda, alynǵan kredıtter boı­ynsha paıyzdyq stavkalardy sýbsı­dııalaýǵa baǵyttalǵan. Bul baǵdar­la­ma sheńbe­rinde kredıtteriniń jalpy kólemi 101,2 mıllıard teńgeni quraı­tyn 225 joba qabyldandy. Kásip­kerlikti qol­daý sharalary shaǵyn já­ne orta bıznes shyǵaratyn ónimder­diń 1,9 paı­yzǵa ósýin qamtamasyz etýge múmkin­dik berdi. Kásipkerliktiń damý kór­set­kishiniń eleýli jaqsarýy ónim óndirisi 4,8 paıyzǵa ósken Almaty qalasynda jáne ónim óndirisi 4,7 paıyzǵa ósken Aqtóbe oblysynda baıqalýda. El qýaty áleýmettik áleýetten kórinedi Qazaqstannyń daǵdarystan keıingi ekonomıkalyq damý úrdisi elimizdiń áleýmettik salasyn barynsha qoldaý­dan da kórinis taýyp keledi. Jahan­dyq daǵdarystan keıin resessııaǵa ush­yraǵan damýshy elderdiń ózi ále­ý­mettik baǵdarlamalaryn keıinge qal­dyryp jatqanda, memleketimiz Elba­synyń tapsyrmasymen belgilengen áleýmettik baǵdarlamalardyń bir de birine nuqsan keltirgen joq. О́tken jyly halyqtyń tabys deńgeıin art­tyrý, jumyssyzdyqty azaıtý jáne memlekettiń áleýmettik saladaǵy mindettemelerin tolyqtaı qamtamasyz etý maqsatyndaǵy sharalar tolyq jú­zege asyryldy. Jumyssyzdyq deńge­ıi ótken jyly 5,5 paıyzdy qurap, 2009 jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy kórsetkishten 1,1 paıyzǵa tómendedi. 2010 jyly halqymyzdyń naqty aq­sha­laı tabystary 6,3 paıyzǵa artty. Atap aıtqanda, qarastyrylyp otyr­ǵan kezeńde turǵyndardyń alatyn naq­ty eńbekaqysynyń kólemi 7 paı­yz­ǵa ósip otyr. Erekshe atap kórsetetin bir máse­le, 2010 jyly Memleket basshysy Úkimettiń aldyna qoıǵan áleýmettik máseleler jónindegi mindetteme­leri­niń bári oryndaldy. Bıýdjet tur­ǵy­synan keletin bolsaq, ótken jylǵy bıýdjetti áleýmettik sıpattaǵy bıýd­jet dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bilim, densaýlyq saqtaý jáne halyqty áleýmettik qamtamasyz etý maqsatyna bólingen qarjy sońǵy 5 jyl ishinde eki ese ósip otyr. 2010 jyly onyń kólemi elimizdiń ishki jalpy ónimi kóleminiń 10,4 paıyzyn qurady. Bárimizge belgili, 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap negizgi zeınetaqy tólemderi 30 paıyzǵa artty. Memleket tarapynan beriletin áleýmettik járdemaqy jáne arnaıy memlekettik kómekter 9 paıyzǵa arttyryldy. So­nymen birge bala kútimine arnalǵan aı saıynǵy járdemaqy, tórtinshi jáne odan da kóp bala týǵandarǵa beriletin bir jolǵy járdemaqy kólemi 30 aılyq eseptik kórsetkishten 50 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ósti. Múgedek bala tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa tólenetin járdemaqy mól­sheri aılyq tómengi jalaqy (14952 teńge) kólemine deıin te­ńestirildi. Uly Otan so­ǵysyndaǵy jeńiske 65 jyl tolýyna baılanysty bar­lyq maı­dangerlerge bir mez­gildik mate­rı­al­dyq kó­mek kórsetilip, barlyq ardagerler men soǵys mú­ge­dekteri je­ńildetilgen jo­la­qy múmkindikterimen qamta­masyz etildi. Osy maqsatqa respýblıkalyq bıýdjetten 4,2 mıllıard teńge qarjy jumsaldy. Shalǵaı eldi mekenderde turatyn halyqty medı­sı­nalyq kómekpen qam­tama­syz etý maq­satynda telemedısına ádisi ómirge engizilip, alys qa­shyq­tyqtan joǵary deńgeıdegi medısına­lyq kómek kór­setildi. Zamanaýı me­dısınalyq tehnıkalarmen jabdyq­tal­ǵan jyljy­maly emhana keshenderi satyp aly­nyp, jumys isteı bas­tady. Elba­sy­nyń tapsyrmasymen jú­zege asyry­lyp jatqan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy sheń­berinde 50 den­saýlyq mekemesi iske qosyldy. Onyń ishinde, jalpy qu­ny 79 mıllıard teńge turatyn 33 medısınalyq mekeme 2010 jyly iske qosyldy. Memleket basshysynyń «Balapan» baǵdarlamasynyń sheńberinde esepti kezeńde respýblıkalyq bıýdjet esebinen júzege asyrylǵan memlekettik tapsyrys barysynda 90 myń búl­dirshinge arnalǵan balabaqshalar paı­dalanýǵa berildi. «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy sheńberinde elimiz boıynsha jalpy quny 104,3 mıllıard teńge bolatyn 103 mektep paıdalanýǵa berilse, onyń ishinde, jalpy quny 6,4 mıllıard teńge tu­ratyn 24 mektep 2010 jyly paıda­lanýǵa berildi. 2010 jyly elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń kóshbas­shy­sy bolatyn «Nazarbaev Ýnıversıteti» jumys isteı bastady. Elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń kóshbas­shy­sy bolatyn bul ýnıversıtet bú­gingi bilim júıesindegi halyqaralyq standarttarǵa saı jumys isteıdi. Osy ýnıversıtetti damytýǵa 2010 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 16,1 mıllıard teńge qarjy jumsaldy. 2010 jylǵy memlekettik bıýdjettiń atqarylýy kútkendegideı Atalǵan merzimde memlekettik bıýd­jetke 4 388,8 mıllıard teńge, ıaǵnı 2009 jylmen salystyrǵanda 878,5 mıllıard teńgege artyq qarjy tústi. Memlekettik bıýdjettiń tabysy osy merzimde 4 299,1 mıllıard teńge boldy. Onyń ishinde, salyq túsimi 2 934,1 mıllıard teńgeni qurady. 2010 jyly memlekettik bıýdjet­tiń shyǵyndary 2009 jylmen salys­tyrǵanda 913,1 mıllıard teńgege kó­beıip, 4 916,1 mıllıard teńgeni qura­dy. Respýblıkalyq bıýdjet 2010 jy­ly 4 284 mıllıard teńgege nemese jos­pardyń 99,1 paıyzyna atqaryl­dy. О́tken jyldyń bıýdjeti shyn ma­ǵynasynda áleýmettik salaǵa ba­ǵyttalǵan bıýdjet boldy. Ulttyq bank  tóraǵasy Grıgorıı Mar­chenkonyń málimdeýinshe, elimiz­diń jıyntyq halyqaralyq altyn-valıýta qory búgingi kúni 64 mıllıard AQSh dollarynan asyp otyr. Al bul kórsetkish 2010 jyldyń so­ńynda 59 mıllıard teńgeni quraǵan bola­tyn. Elimizdiń halyqaralyq al­tyn-valıýta qory 64 mıllıard bolsa, on­yń ishinde Ulttyq banktiń al­tyn-va­lıýta qory 32 mıllıard AQSh dolla­ryn, Ulttyq qordaǵy va­lıýta 32 mıllıard AQSh dolla­ryn qurap otyr. Úkimet basshysy Kárim Másimov atap kórsetkendeı, elimizdiń ekono­mı­kasy úshin 2010 jyl daǵdarystan keıingi damý kezeńiniń tuǵyrly jy­ly­na aınaldy. Elimiz alda turǵan as­qaraly damý asýlaryn alý úshin 2010 jyly tirek bolatyn barlyq tetikterdi ja­sady. Qazaqstandyq damý úrdisi taǵy da joǵary qarqyn aldy. Jylqybaı JAǴYPARULY.