Muraty – eliniń qýaty

Otannyń, onyń árbir azamatynyń belgili bir zańdar men erejeler aıasynda, obek­tıvti qajettilik pen suranysqa saı, tabıǵı-júıeli yrǵaqpen ómir súrýin, jetilýin, osylaısha adamzat órkenıetine olja salýyn qamtamasyz etetin eń baǵaly memlekettik – quqyqtyq qundylyq.  1711 jyly dúnıege kelgen Abylaıdyń bir múshelge tolar-tolmas shaǵynda Qazaq eline apat qaýpi tónedi, derbestigin saqtaý ómir men ólim máselesine aınalady. Demek,  Abylaı  Otan, memleket, táýelsizdik tárizdi qundylyqtardyń parqy men narqyn bala kezinen bilip eseıdi, jastaı kózge tústi. Keıinde keńesshisi Buqar jyraýdyń: «Sen jıyrma jasqa jetken soń, Altyn tuǵyr ústinde Aqsuńqar qustaı túlediń», degen sózderdi aıtýy beker emes. Abylaıdyń batyrlyq, qolbasshylyq, saıası qaıratkerligi erte ashylǵanyn Shoqan da qýattaıdy. Abylaıdyń memlekettik isterdi sheshýge tikeleı aralasqanyn 1740 jylǵy Orynbor kelissózderi kýálandyrady. Sol jylǵy 28 tamyz  ben 1 qyrkúıek araly­ǵynda Ábilmámbet han bas­qarǵan orta júz delegasııasy general-leıtenant V.­Ýrý­sov­pen kelissóz júrgizip, Re­seıdiń bodandyǵyn qa­byl­daıdy. Orys sheneý­nik­teriniń qolynan shyqqan qujatta mynadaı joldar bar: «Abylaı sultan hannan góri sózsheń eken jáne shapshań jaýap beredi eken: bizdiń is-qylyqtarymyzǵa tań qalmańyzdar, orystar­men qarym-qatynasqa úı­renemiz, birte-birte jaqyn­da­samyz, dep qaldy da, taǵy: úı ishinde bas kıimsheń otyrǵanymyzdy da túsi­nińizder, bizdiń qalyptasqan daǵdymyz osylaı dedi. Han da muny quptady». Dastarhan basyndaǵy rásim de nazar aýdararlyq: patsha aǵzamnyń densaýlyǵy úshin tost aıtylǵanda, han men sultan buryn ádetinde bolmaǵan nárseden sharshap qalǵandyǵyn aıtyp, patsha aǵzamnyń meıirin sezip, sharapsyz da kóńilimiz kóterilip otyr dep, sharap ishýden bas tartypty. Sol joly orta júz bolashaǵy jaıly kelissózder ortasynda  júrgen Abylaı bar bolǵany 29 jasta edi. Budan keıingi oqıǵalar barysy da sy­naqqa toly. 1741-1743 jyldarǵy Jońǵarııa tutqynynan bosanýy, oǵan qazaq elıtasy­nyń belsene aralasýy, Reseı saıasatker­leriniń óz turǵysynan múddelilik tanytýy, jońǵar bıleýshisi Qaldan Serenniń sheshimi Abylaıdyń halyqaralyq deńgeıdegi qaı­ratker bıigine kóterilgenin aıǵaqtaı túsedi. XVIII ǵasyrdyń 50-shi jyldary ortasynan aýa Qytaı bıleýshileri Abylaımen tikeleı qarym-qatynas jasap, eki eldiń arasyndaǵy, óńirdegi  beıbitshilik pen tynyshtyq má­selesi kún tártibine qoıylady. Qýlyǵyna quryq baılamaıtyn Qytaı saıasaty, birinshiden, Qazaq elin qaramaǵyna alý nıetin jasyrmady. Ekinshiden, jońǵarlar ýaqytsha jaýlap alǵan qazaq jeriniń qaıtaryl­maıtynyn eskertti. Úshinshiden, kez kelgen syltaýmen qazaqtarǵa qarsy qarýly kúsh qoldaný quqyǵyn ózderinde qaldyratynyn aldyn-ala pash etti. Tórtinshiden, Abylaı fenomenin, Qazaq elindegi bıik bedelin moıyndady. Qazaq handyǵynyń táýelsizdigin saqtaý muratyn kózdegen Abylaıdyń san alýan qyzmetinde halyqaralyq qatynastar men syrtqy saıasat strategııalyq basymdyqqa ıe ekenin aıtýymyz qajet. Qytaımen saýda-sattyqty nyǵaıtý, Reseıden qarý-jaraqty, óndiris qural-jab­dyqtaryn alýdy jolǵa qoıý, Ortalyq Azııa memleketterimen taýar aınalymyn turaqtan­dyrý, túrli kásip ıelerimen jáne áleýmettik qaýymmen – dıplomattarmen, saýdagerlermen, mamandarmen kezdesýler, kelissózder barysynda, hat almasý, arnaıy elshilik arqyly  árdaıym talqylanyp jatatyn. Abylaıdyń tapsyrysy boıynsha qurylǵan delegasııalar Pekınge, Peterborǵa, basqa da iri qalalarǵa baryp, Qazaq eliniń syrtqy baılanystaryn baıyta aldy. Abylaı kerek kezinde kórshi memleketter arasyndaǵy qaıshylyqty, daýly másele-lerdi óz paıdasyna jarata da bildi. Birde qarsylasyna qatal, tik minez tanytsa, keleside jaý jaǵynan da odaqtas taýyp, ony mol syı-syıapatpen baýyryna tarta aldy. Halqynyń bolashaǵy úshin Jońǵarııany aıtpaǵanda, Qytaımen qarýly qaqtyǵys­tarǵa, soǵys áreketterine deıin barǵany, Reseıge de aıbar kórsetip, shekaradaǵy orys áskerin ábigerge túsirgeni uly tulǵanyń saıasattaǵy suńǵylalyǵyn bildiredi. Áıt­pese, Abylaı                Reseıdiń, Qytaıdyń áskerı áleýetin, óndiristik-tehnıkalyq basymdy­ǵyn, ot qarýymen jaraqtanǵanyn bilgen joq emes, bildi. 1760-1770 jyldarda Qyrǵyz eline, qoqandyqtarǵa joryǵy, Edil qalmaq­taryn talqandaýy qazaqtyń etnıkalyq aýmaǵyn bekemdeýimen qatar, Qazaq eliniń Eýrazııa keńistigindegi, Ortalyq Azııadaǵy bedeli men egemendigin tamasha nátıje­lermen kómkerýge qol jetkizdi. Abylaı hannyń bıligi sharyqtaý shyńyna jetken, táýelsizdik muraty qazaqtyń sanasy men júregin bılegen XVIII ǵasyrdyń 70-shi jyldary aıaǵyn Shoqan bylaısha sýretteıdi: «Vlast Ablaıa v orde byla ýprochena nakrepko, ı Bolshaıa orda (v nashıh býmagah ýsýnskıe volostı) prıznala takje ego vlast. Djýngary bylı ýnıchtojeny kıtaısamı; torgoýty, razgrablennye kırgızamı, osobenno samım Ablaem, koe-kak dotashılıs do Ilı, gde ı popalıs v hıtrye setı kıtaıskoı polıtıkı. Iаıskıe kazakı, obessılennye pýgachevskım býntom ı prınıatye v rýkı pravıtelstva, ne moglı delat samovlastnyh vtorjenıı; ostavalıs vragamı kırgızov tolko hıtrye býrýty ı otchastı sredneazıatskıe vladelsy, stremıvshıesıa k ottorjenııý ot kırgızskıh sýltanov Týrkestana, Sýzaka, Saırama ı drýgıh gorodov mejdý Chý ı Tashkentom. Vera ı ýbejdenıe v sverhestestvenýıý sılý, kotoraıa rýkovodıla Ablaem, dala kırgızskomý narodý nebyvalýıý otvajnost». Degenmen, memlekettiń halyqaralyq are­nadaǵy qarymy elishilik ahýalmen anyqta­latynyn joqqa shyǵarý múmkin emes. Abylaı tarıh sahnasyna kóterilgen tustaǵy Qazaq handyǵy, birinshiden, burynǵydaı ortalyq­tanǵan memleket emes edi, ekinshiden, resmı dáıektelgen bılik vertıkaly men ákim­shilik-aýmaqtyq júıesi bolǵan joq, úshin­shiden, jalpyǵa birdeı mindetti zań shyǵarý­shy, atqarýshy, sot bılikteri álsirep, olardyń fýnksııasyn han, hanǵa jaqyn jekelegen adamdar atqardy, ıaǵnı bılik ókilettigi  men quqyq pármendiligi bir izge túsirilmegendikten qoǵam­nyń uıysýy, básekege qabilettiligi qıynshy­lyqtarǵa tap boldy. Tórtinshiden, 1723-1726 jyldarǵy apat zardabynan mem­lekettiń saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı ómirin ýaqyt údesine saı jańǵyrtý múmkinshiligi taryldy. Zań kúshimen bekitilgen ákimshilik-aımaqtyq birlestikter túzilmegendikten jergilikti ózin-ózi basqarý men ortalyq memlekettik bılik arasyndaǵy baılanys tanymal jandar ar­qyly kóbinese rýlyq-taıpalyq qatynastar sıpatynda órbidi. Nátıjesinde halyqtyń negizgi deni resmı bılikten jazbasha pármen kútkennen góri aýyldaǵy sultanǵa, bıge, batyrǵa, tarhanǵa, qojaǵa, rýbasy men aqsaqalǵa júginýmen ómirlik qajettilikterin sheshe berdi. Tikeleı halyqtyq demokratııa ustanymy men qundylyqtary XVIII ǵasyrda Qazaq handyǵyndaǵy bıliktiń pishinin, maz­munyn osylaısha anyqtap jatty. Eń bastysy – Kereı men Jánibekten beride, Táýke han dúnıeden ozǵansha ult memlekettiligi men bılik júıesine tán erekshelikter qalyptasqan edi. Birnesheýin atap ótsek, olar: birinshiden, teńizdeı týlaǵan tarıh tolqynynda dúnıege kelgen Qazaq handyǵy memleket retinde alǵashqy kúnnen ishteı jetile tústi, kórshi eldermen básekege tótep berdi. Ol ekonomıkalyq qýatynyń artýymen, halyq sanynyń ulǵaıýymen, aýmaqtyq keńeıýimen kómkerildi. XVI ǵasyrdyń jazba deregi «Badaı al-Vakaı» handyqty «Qazaqstan» dep ataǵany memlekettiń burynǵydan nyǵaıǵanyn ári etnıkalyq sıpatyn kórsetse kerek. Irgeles jońǵar men qytaı da, qyrǵyz ben ózbek te, noǵaı men orys ta qazaq handyǵynyń kú­sheıýine qarsylaspasa, septesken emes. Qaıta biren-saran moǵoldar men noǵaılar Qazaq memleketimen básekelesýge shydamaı, qonys aýdarýǵa májbúr boldy. Demek, XV-XVII ǵasyrlar aıasyndaǵy qazaq bıleýshileri halyq múddesinen, ýaqyt údesinen shyqqany tarıhı aqıqat. Ekinshiden, memleketti, táýelsizdikti ny­ǵaı­týda qazaq halqynyń birligi sheshýshi ról atqardy. Tarıhı tamyry Saq dáýirinde jatqan memleket quraýshy ulttyń tutastyǵy, sandyq jáne sapalyq ósýi men joǵary qasıetteri qıly taǵdyrmen qazaqtar quramyna kirgen túrkilik, túrkilik emes etnostardy – moǵol­dardy, noǵaılardy, arabtardy, t.b. tegis qazaqtandyryp jiberdi. Memlekettiń basqarý júıesi qarymsyz, bıleýshileri qaýqarsyz bolsa, halyqtyń tutasýy, basqalardan daralanýy júzege aspas edi. Úshinshiden, Qazaq handyǵy Eýropa memleketteri kúrt kóterilgen, kúsh alǵan, Amerıka men Afrıka qurlyqtaryn otarlaýǵa kirisken, Uly  Jibek joly quldyraýǵa bet alǵan tusta dúnıege kelip, álemdik synaqqa birden kılikti. Bul da ulttyq memlekettigimizdiń shyńdala túsýine tikeleı áser etti. Tórtinshiden, XV-XVII ǵasyrlarda bılik júıesi tarmaqtalyp, zań shyǵarý, atqarý jáne sot salalary ornyqty. Basqaǵa uqsamaıtyn ózindik erekshelikteri de bar edi. Ol – adam bostandyǵy men ómiriniń meılinshe joǵary baǵalanýy. Bılik júıesi birinshi kezekte baılyq pen menshikke emes, rýlyq, qaýymdyq ómir saltyna, jeti ata ıdeologııasyn ustanǵan adam múddesine qyzmet etti, al árbir qazaq ózin rýynan joǵary da, rýynan tys ta qoıýdan aýlaq turdy. Áleýmettik uıymdasýdyń taptyq, antagonıstik negizden góri rýlyq-taıpalyq qatynastarǵa qurylýy jáne tarmaqtalǵan bılik júıesiniń qyzmeti bir-birimen úndesip jatty. Besinshiden, bılik, adam, quqyq qarym-qatynasy alǵashqyda salt-dástúrmen rettelip, keıinde «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», áz-Táýkeniń «Jeti jarǵysy», ıslam dininiń, táńirilik dúnıeta­nym­nyń qaǵıdalary aıasynda órbip, demo­kratııanyń ulttyq modelin qalyptastyrdy. Adamnyń ómiri, bostandyǵy men bas erki dala demokratııasynyń ózegin qurady. Bıler ınstıtýty sheshiminiń han jarlyǵymen birdeı dárejede atqarylǵany, sheshendik ónerdiń bıik mártebesi, sózge toqtaý osyǵan aıǵaq. Árıne, bul ýtopıster men marksıster ornatýdy arman­daǵan­daı áleýmettik birtekti, qaýymdar men azamattar arasynda syı­lastyq pen úılesim tolyq saltanat qurǵan, materıaldyq ıgilikti «árkimge eńbegine qa­raı, árkimnen qabile­tine qaraı» teńdeı bólgen qoǵam emes-tin. Qaıshylyǵy da, qaq­ty­ǵysy da bir ózine jetip jatty. Ol qazaq memleketin klassıka­lyq dárejege kótergen Táýke hanǵa deıin de, Táýke hannan keıin de baıqalǵan edi. Aıta­lyq, Buryndyq han taqta otyrǵan kezdiń ózinde-aq Qasym sul­tannyń ataq-abyroıy erekshe artyp, túptiń túbinde Buryndyqtyń elden ketýine ákeldi (XVI ǵ.). Memleket bıleýshileri arasynda taqqa talas bolmasa, Marǵasqa jyraýdan (XVII ǵ.) qalǵan: «Eı, Qataǵannyń han Tursyn, Kim aramdy ant ursyn, Eńsegeı boıly Er Esim Esigińde kelip tur: Alǵaly tur janyńdy, Shashqaly tur qanyńdy!» –  degen joldar búgingi kúnge jeter me edi? Aýyz ádebıetinde saqtalyp qalǵan osynaý qaqtyǵys tarıhy jazbasha derektermen dáleldenip otyr: 1628 jyly Esim han Tashkentti bılep turǵan Tursyn hannyń basyn alady. Biraq, tutastaı shol­ǵanda, qazaq memlekettiligi «Aqtaban shuby­ryndy, alqakól sulama» zamanǵa deıin syrtqy jaýlaryna des bermegeni, el ishinde qoǵamdyq kelisimdi, halyqtyń egemendigin, bıliktiń tepe-teńdigin saqtaı alǵany aqıqat. Altynshydan, bılik, quqyq jáne azamattar arasynda ornyqqan aqnıet izgilik pen dala demokratııasy qoǵamnyń turaqty da kúsh jınaı damýyna septesti. О́ıtkeni, adam erkin­diginiń shamadan tys shektelmeýi, qaýymdyq jaýapkershiliktiń jeke adam taǵdyryn anyq­taýdaǵy sheshýshi róli, basqarý appara­tynyń yqshamdyǵy, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń qaýymdyq múddege jegilýi qaıshylyqtardy asqyndyrmaı, halyqty ashyndyrmaı, memle­kettiń turaqtylyǵyn arttyrdy. «Aqtaban shubyryndydan» soń osylardyń bári syr berdi, daǵdarysqa tústi. Alǵashqyda daǵdarysqa negiz joqtaı kórindi. 1716 jyly orta júzdiń hany bolyp Qaıyp saılandy, 1718 jyly Ábilqaıyr kishi júzge han boldy. Bul Qazaq handyǵynyń ydyraýy emes edi. Abaı aıtqandaı, «ár júzdiń halqy óz ynty­maǵymenen bir týysqanǵa esep bolypty». Tipti keńestik tarıhnama dáleldeýge tyrysqan­daı, qoǵamdaǵy daǵdarystyń, separatıstik qozǵalystyń, kórshi memleketter arandatýy­nyń da nátıjesi emes, tarıhı damýyndaǵy ózindik bıik satysyna kóterilgen ulttyq mem­leketimizdiń sharýashylyq, saıası, aımaqtyq qajettiginen týǵan obektıvti qubylys bolatyn. Bul jerde damý tezısin beker alǵa tartyp otyrǵan joqpyz. Etnıkalyq, saıası, sharýashylyq-mádenı turǵydan kelsek, tarıhı damý degenimiz, bizdiń oıymyzsha, shyqqan teginen, bastaý bulaǵynan, arnasynan sabaq­tastyǵyn úzbegen, mándi baılanysy men qaty­nasyn saqtaǵan qoǵam qurylymy, fýnksııasy, áleýeti ózgeshe jańa qubylystardyń tabıǵı-yrǵaqty túrde dúnıege kelip ornyǵýy. Sabaqtastyq pen jańa qubylystar tabıǵı-yrǵaqty negizde jáne ýaqyt pen keńistiktegi qajettilikke saı zańdylyqtar aıasynda óril­gende tarıhtaǵy, etnos bolmysyndaǵy, ásirese rýhanı álemindegi tutastyqty bir dáýirden ekinshi dáýirge jalǵaıdy. Ár dáýirdiń ózine laıyq ishteı jetilýi, jańa qubylystardyń tereńdeı túsýi, qurylymdyq, óńirlik erek­shelikterdiń bederlenýi bolatyny túsinikti jaıt. Endeshe, XVII–XVIII ǵasyrlar mejesinde handyqtyń ishki, syrtqy ómiri meılinshe kúrdelilengendikten, budan buryn da el basqarý júıesin shekten tys ortalyqtan­dyrýdan bas tartqan dala demokratııasy qoǵamnyń ózin-ózi basqarýyn jańa bıikke kóterdi. Eger úsh júzge bóliný qazaq qoǵamynyń shyn maǵynasyndaǵy álsizdigin, ishteı ydyraýyn bildirse, ol 1723 jylǵy kenetten kelgen apatqa tótep bere almas edi, qaterli dushpanǵa birlese toıtarys berý ıdeıasy tóńireginde toptala qoımas edi. Alaıda, memleket taǵdyry men memlekettik bıliktiń tıimdiligi ishki faktorlarmen ǵana anyqtala bermeıdi ǵoı. Tutas Qazaq handyǵy úshke bólinip jatqan XVIII ǵasyr basynda Reseı memleketi I Petr patshanyń refor­malarymen ilgerileı alǵa basyp,  Eýropadaǵy pozısııalaryn nyǵaıtqanyna qosa Shyǵysqa da kóz sala bastady. 1722-1723 jyldary Persııaǵa qarsy soǵysyp, Kaspıı teńiziniń batys jáne ońtústik jaǵalaýlaryna ıeligin ornatty. XVIII ǵasyr qarsańynda batys Mońǵo­lııany ózine qaratqan Qytaı 1715 jyly Shyǵys Túrkistandy jaýlap aldy. Eki búıirden qysqan alpaýyt ımperııalar Uly dalaǵa jaqyndap qalǵanda Qazaq handyǵynyń ishki faktorlarǵa basymdyq bere damýy, árıne, bolashaqtaǵy strategııalyq utylystyń alǵysharttaryn qalap berdi. Úsh júzdiń bıleýshileri Reseı men Qytaı­dyń Qazaq eline, memleketine, táýelsizdigine qater tóndirerin bilmedi emes, bildi. Biraq, tabıǵı-yrǵaqty negizde pisip-jetilgen úderisti – úsh júzdiń basyna úsh hannyń kelýin toqtatatyn, eń bolmaǵanda ýaqytsha tejeıtin qarsy kúsh shyqpady. Bul Qazaq handyǵyn meılinshe kúsheıtken áz Táýkeniń de qolynan kelmedi. Tutas qazaq memleketiniń úsh júzge bólinýi, 1723-1726 jyldarǵy «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama», 1731 jyldan Reseıge bo­dandyqty qabyldaý dástúrli bılik júıesiniń álsireýin tezdetti. Ulttyq memlekette bılik júıesi daǵdarysqa túskenin Baraq sultannyń Kishi júzdiń hany Ábilqaıyrdy 1748 jyly óltirýi, onyń ornyna orys ákimshiliginiń aıtqanynan shyqpaıtyn Nuralynyń han saılanýy da dáıekteı túsedi. Imperııalyq «bólip al da, bıleı ber» saıasaty iske qosyl­dy. «Kishi júzdiń hany Nuraly qazaqtardyń hany bolyp bekitilgende, qandaı da bir júzdiń aty atalmaǵan bolatyn, – dep jazypty II Ekaterına patsha 1778 jylǵy 21 qyrkúıekte. – Munyń mánisi – Nuraly Orta júzdi ózine qaratýǵa kúsh salsyn degen nıetimiz edi. Alaıda onyń qolynan mundaı is kelmegeni bylaı tursyn, ol óziniń kishi júzinde de eshqandaı laýazym-sheni joq ózge sultandar men el aǵalarynyń ústinen bıligin asyra almaı otyr». Shyǵys Túrkistandy baǵyndyryp, Jońǵa­rııany jer betinen joıyp jibergen ımpera­torlyq Qytaı qazaqtarmen tikeleı baılanysqa shyǵýmen táýelsizdikke qaýipti ulǵaıtty. Túrli syltaýmen qyr kórsetip, bılik júıesi ortalyqtanbaǵan Qazaqstanǵa qysymdy kúsheıte tústi, shyǵystaǵy biraz jerdi ózine qaratyp aldy. Qytaı faktorynan alystaǵy Nuraly han da mazasyzdanǵany – tarıhı fakt. 1757 jyly Qytaı ákimshiligi Abylaıǵa joldaǵan hatynda kimniń kim ekenin ashyq jarııalaıdy. «Eger senderge  mońǵolǵa jasaǵandaı ishki jasaq tártibin qoldansaq, – delingen hatta, – qysym kórip qalasyńdar. Demek, burynǵy qoǵamdyq salt-júıelerińde bola berińder...Al seniń elshiń bizge jetkizgen: «Tarbaǵataı teginde bizdiń baıyrǵy jaı-laýymyz edi, sol jerdi patsha bizge berse», – degen sózge kelsek, bul jerler jańa ǵana tynyshtandyrylǵan. Áli ıen jatqan óńir. Patsha, ásili, ol jerdi senderge qıyp bere salýshy edi, biraq sender bizge eńbek sińirgen joqsyńdar, ebin taýyp el bolyp alǵansyńdar». Osyndaı qoqan-loqqy keıin de jalǵasa berdi. Qalaı degenmen, jantúrshigerlik ári qankeshý XVIII ǵasyrdaǵy qazaq memleket­tiliginiń eń osal jeri handyq ortalyq bılik pen jergilikti ózin-ózi basqarý arasyndaǵy baılanystyń hám baǵynyshtylyqtyń buzyl­ǵanynda jatyr. Bir ortalyqqa baǵynǵan ulttyq memleketke tán sońǵy is-sharalar 1726 jyly Ordabasynda, 1730 jyly Ańy­raqaı shaıqasynyń aldynda úsh júz bıleýshileriniń bas qosýymen, jońǵarlarǵa birlese toıtarys berý strategııasyn anyq­taýymen aıaqtaldy. Budan keıingi ýaqytta barshaǵa mindetti, «Jeti jarǵydaı» pármeni bar memlekettik qujat týyndaǵan emes. Bul oraıda, kerýen  tonaýmen aınalysqan Bota­qandy jazalaǵany úshin Abylaıǵa qarsy Qarakesek rýynyń kóterilgeninen hannyń qatygezdigin, qanypezerligin izdemeý kerek. Qaıta XVIII ǵasyrdyń aıaq kezeńindegi qazaq qoǵamy burynǵy saıası tutastyqty jatsyn­ǵanyn, kimniń bolsyn jeke-dara bılik júrgizýin qabyldamaǵanyn uqqan jón. Qazaqstandy qol astyna ótkizýdi kóksegen Qytaı da, Reseı de bılik pen bıleýshilerdi óz yrqyna kóndirýge baryn saldy. Han men onyń aınalasyndaǵylarǵa óńirlerdegi ózin-ózi basqaryp otyrǵan sultandardy, bı-batyrlardy, rý basylardy qarsy qoıýda ábjildik tanytty. Abylaıdyń kózi tirisinde otarlaýshynyń qýlyǵy ótpedi. Azattyq úshin jantalas, Otandy qorǵaý jolyndaǵy soǵys halyq arasynan uly tulǵalardy týǵyzdy. Endeshe, bılik vertıkaly men memlekettik basqarý apparaty zamana talabyna jaýap bere almaǵan ortada táýelsizdik muratynyń sal­tanaty úshin Abylaı tyndyrǵan asqaraly istiń mańdaıaldysyna ulttyq elıta shoǵy­ryn qalyptastyrýǵa septesýin jatqyzǵany­myz jón. Uly bıleýshiniń aınalasyna áıgili bıler (Qazybek, Baıdaly), jyraýlar (Buqar, Úmbeteı), qolbasshylar men batyrlar (Qabanbaı, Bógenbaı), ónerpazdar, bilimpazdar, sheshender toptasty. Olardyń kemel aqyly men qaıratkerligine súıenbeı, Abylaıdyń Abylaı atanýy ekitalaı edi. Uly bıleýshi men tulǵalardyń ult tarı­hyndaǵy, azattyqty saqtap qalýdaǵy eren eńbegi Abylaı zamandasy Úmbeteıdiń áıgili jyry – Bógenbaı qazasyn hanǵa estirtýinde táńiriniń bergen syıyndaı ulyqtalyp, ony umytýǵa bolmaıtyny ósıettelgen. Jınaqtaı aıtsaq, 20 jasynan dodaǵa kirip, jarty ǵasyr attan túspegen Abylaı bar qaıratyn salǵanmen bir ortalyqqa baǵynǵan Qazaq handyǵyn qura almady, oǵan úsh júzge bóliný úderisi, jat elderdiń kese-kóldeneń turýy  múmkindik bermedi. Bılik júıesin, memleketti ortalyqtandyrý qıly zamanda táýelsizdikti saqtaýdyń basty sharty ekenin jaqsy túsingen Abylaı han taǵynda otyryp ta osy joldan taımaıtynyn Reseı patshasy II Ekaterınaǵa joldaǵan hatynda ashyq bildiredi: «Meniń atalas týystarym Ábilqaıyr men Ábilmámbet handar ómirden ótti, – delingen eken hatta. – Olardyń izin basqan maǵan handyq kezek keldi. Olar qaıtys bolǵannan keıin qazaqtyń úsh júzi – uly júz, orta júz jáne kishi júzdiń handary men sultandary, Tashkent pen Túrkistan aımaǵynyń úlken-kishisi tilek qosyp, 1771 jyly Túrkistan qalasynda, bizdiń musylman jurtynyń áýlıesi Qoja Ahmet zıratynyń basynda, óz dástúrimiz boıynsha quran ustap, qol jaıyp, meni qazaqtyń úsh Alashynyń hany etip, aq kıizge kóterdi». Abylaı qala salýdy, halqyn otyryqshylyqqa kóshirýdi armandaǵan eken. Bul da ortalyqtanǵan memleket tusynda sheshiletin mindet edi. Eldiń taǵdyry, halyq bolashaǵy qylysh ústinde qylpyldaǵan tusta judyryqtaı jumylǵan kúshti memlekettik bılik, táýel­sizdik muratyna sheksiz adal ári harızmasy meılinshe ótkir bıleýshi kerek ekendigi Keńes Odaǵynyń ydyraýy, Qazaqstan azattyǵynyń alǵashqy jyldary taǵy dáleldendi. 1995 jyly parlamenttik-prezıdenttik bılik túrinen Prezıdenttik bılikke kóshýimiz jańa álemdegi jańa Qazaqstan memleketin qurýǵa serpin berdi. Bul Abylaı armanynyń júzege asqan sáti edi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan hal­qyna bıylǵy Joldaýynda úlken maqtanysh­pen aıtylǵandaı, «biz osylaısha az jylda abyroıy artqan aıbyndy elge, qýatty ultqa aınaldyq». Aldymyzda atqarylar qyrýar ister bar. Barshamyzdy Abylaı rýhy qoldaı bersin! Hankeldi ÁBJANOV, Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.