Taıaýda osydan 100 jyl buryn Shyǵys óńirinde taý qoparyp, tas qashaǵan birinshi dúnıejúzilik soǵys tutqyndary týraly derekti fılm túsirildi
О́r Altaıdy aralasańyz, qos saýyryndaǵy katonqaraǵaılyqtar da, marqakóldikter de asqaq asýlardy asatyn «Aýstrııa joly» atalatyn kóne soqpaqtyń bolǵanyn aıtady. Altaı jyrshylary Qalıhan Ysqaq, Oralhan Bókeı shyǵarmalarynda bul týraly tam-tumdap jazylǵan. Iá, adam aıaǵyna alys asqarlar arasyndaǵy jumbaq jol kimdi bolsa da qyzyqtyratyny anyq. Osy qyzyǵýshylyq arqasynda taý basyndaǵy joldyń tarıhy sońǵy jyldary birtindep ashylyp keledi. Ánebir jyldary birqatar jergilikti jýrnalıster júrip ótti. Eki jyl buryn Semeı áýejaıynda turǵanymyzda aýstrııalyq zertteýshiler osy joldyń jaı-japsaryn suraǵan. Ult tarıhyn túgendep júrgen eýropalyqtar bastaǵan isin aıaqsyz qaldyrmapty. Jýyrda Aýstrııanyń Qazaqstandaǵy elshiligi 1914-1918 jyldardaǵy Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Katonqaraǵaı men Marqakól arasyn jalǵaǵan jol qurylysynda jumys istegen aýstrııalyq áskerı tutqyndar týraly derekti fılmdi nazarymyzǵa usyndy. Rejısser Rýslana Berndldiń orys jáne sýbtıtrdaǵy aǵylshyn tilinde túsirgen kartınasynyń uzaqtyǵy – 38 mınýt. Derekti dúnıe A.S.Pýshkın atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan oblystyq kitaphanasynyń májilis zalynda kórsetildi.
– Germanııada bolǵanymda jol kórsetkish paraqshadan Shyǵys Qazaqstanda júıkesi nashar adamdar kórýge shydamaıtyn bıik zańǵarlar arasynda Aýstrııa joly bar degen qysqa jazýdy oqydym da, oǵan barýǵa birden ańsarym aýdy. Bul qandaı jol? Nege «Aýstrııa joly» atalǵan? Ony kimder saldy? Meniń zertteýim osy saýaldarǵa jaýap izdeýden bastaldy, – deıdi rejısser. Venadaǵy tarıh ınstıtýtynyń doktoranty bul týraly derekterdiń óte sırek, qat ekenin aıtady. Tipti, Omby, Barnaýl arhıvterindegi izdenisterinen de ońdy nátıje shyqpaǵan. Al keı muraǵattar jabyq. Qurylysty salǵannan beri bir ǵasyr ýaqyt ótkendikten aramyzda tiri kýágerler joq. Dese de, jergilikti turǵyndar men qurylysqa qatysýshylardyń urpaqtarynan biraz jaıǵa qanyqqan. Ol bul baǵyttaǵy zertteýin ári qaraı jalǵastyra bermek nıette. Aıtýynsha, ulty fransýz, aspazshy bolyp isteıtin kúıeýi operator retinde túsirý jumystaryna kómektesken eken. Erli-zaıyptylar fılmge 10 myń evro jeke qarjysyn jumsaǵan. Ras, kıno aıtarlyqtaı kásibı hám sapaly emes. Esesine, tyń taqyrypqa boılaǵan alǵashqy týyndy ekendigimen qundy. Bul kóne súrleýdiń ornyn búginde shóp-shalam men tas basqan. Ádeıi kelgen týrıster men ekstremaldy jaǵdaıdy súıetin sportshylar bolmasa, qarapaıym turǵyndar kóp júre bermeıdi.
Eń aldymen, Shyǵystyń Katonqaraǵaı men Marqakól óńirin jalǵaǵan eski jol – tarıhı, mádenı, tabıǵı máni zor eskertkish hám adamnyń eren eńbeginiń jemisi. Qazaqstan, Reseı, Mońǵolııa jáne Qytaı elderiniń shekaralary túıisken tustaǵy jaǵrafııalyq orny ǵalamat. Sondaı-aq, «Aýstrııa joly» ańyz ben aqıqaty aralas qurylys deýge bolady. О́ıtkeni, qaı kezde de jetkiliksiz aqparattyń ornyn jel sóz toltyryp otyrdy. Anyǵy, joldy áskerı tutqyndar saldy. Olar Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Avstrııa-Vengrııa tarapynda soǵysqa kirip, tutqynǵa túsken cheh, majar jáne slovak jaýyngerleri bolatyn. Shaıqasta jappaı tize búgip berilgen soń olardy Katondaǵy Shyńǵystaı men Marqadaǵy Terekti aýyldarynyń arasyn jalǵaıtyn joldy jasaýǵa alyp kelgen bolýy múmkin. Áskerı tutqyndar úsh barak salyp, ár barakta 100 tutqynnan turǵan. Jergilikti halyq olardy úkimet taýlardyń jalańash quzdarynyń arasyna ákep tastaı salǵandyǵyn, beıbaqtar óz tamaqtaryn ózderi taýyp kún kórgenin aıtady. Iаǵnı, jol qurylysymen birge bıdaı, kartop ekken. En jatqan orman qaraǵaılaryn qıyp salǵan lazaret pen eginjaılar orny saqtalǵan. Bir ereksheligi, tutqyndarǵa arnaıy kúzet qoıylmaǵan. Olardyń qashatyn jeri de joq edi. Ońtústigi Qytaıdyń qum basqan shól dalasy bolsa, soltústigi bas aınalatyn bıik taýlar. Sondyqtan, kúzetsiz tutqyndar Katonqaraǵaı bazaryna baryp, jergilikti turǵyndardyń jumysyna jaldanyp, nápaqalaryn taýyp júrgen. Árıne, aýyr qurylys pen ashtyq, juqpaly aýrý bolmaı turmaıdy. Aýstrııa jolynyń ústinde kazaktar turǵan Zımove eldi mekeni búginde bos qalǵan eski jurt. Osy jerde kazaktar molasynan bólek aýstrııalyq qorym bar. Altaıda dám-tuzy taýsylǵan 30-dan astam tutqyn osynda jerlengen eken.
Teńiz deńgeıinen 2 myń metr bıiktikte ornalasqan trassany qaıla men kúrekti paıdalanǵan qol eńbegimen qalaı salǵanyn elestetýdiń ózi qıyn. Qurylys kezinde aýyr jumysqa jegilgen jaýyngerlerdiń taýdan qulaǵan tas astynda qalǵany da, shatqaıaqtaǵanynyń saıǵa syrǵyp mert bolǵany da shyn. Asýlar men jotalarǵa órmeleıtin qyldaı joldardyń jobalaýshysy tutqyndar arasyndaǵy áskerı ınjenerler bolypty. Olar qurylysty Alpidegi joldardyń jobasymen salýǵa tyrysqan. Iаǵnı, joldyń ózindik ınjenerlik sheshimderiniń dáldikpen shyǵýy beker emes. Ataqty gollıvýd akteri, Kalıfornııanyń 38-shi gýbernatory Arnold Shvarsneggerdiń atasynyń sol soǵysta tutqynǵa túsip, týǵan jerine oralmaǵandyǵy jáne osy qurylysqa qatysýy múmkin ekendigi aıtylady. Bul jóninde «Termınatordyń» ózi de habardar eken. Tipti, bir jyldary Altaıǵa kelip, atasynyń izi qalǵan joldy kózimen kórýge bel baılap otyr degen de sybys taraǵan bolatyn.
Eń bastysy, bul joldyń strategııalyq mańyzy boldy. О́ıtkeni, ony Qytaımen aradaǵy shekarany bekitýge paıdalaný kózdelgen edi. Joǵarǵy Ertistegi parohod tarıhy da joldyń mańyzyn aıshyqtaı túsedi. Semeılik jáne óskemendik parohod kompanııalary adamdar men júkti tıeý týraly alǵashqy tapsyrysty áskerı vedomstvodan alǵany belgili. Iаǵnı, qysqa jol arqyly qarý-jaraqty, áskerdi tez jetkizýge bolady. Jol qurylysy qaýyrt júrgeni sondaı, jumysshylar ersili-qarsyly eki baǵytta da eńbek etipti. Qansha jannyń qurban bolǵanyna qaıǵyrǵan eshkim joq, eki jyldan keıin jolmen aldymen júk tıelgen arbalar, sonan soń júk mashınalary júre bastaǵan eken. 1918 jyly maýsym aıynyń basynda aýstrııalyq tutqyndar sapqa turǵyzylyp, barjamen О́skemenge, ári qaraı Ombyǵa jóneltiledi. Sodan soń Qıyr Shyǵysqa jetkizilip, teńiz arqyly týǵan jerlerine qaıtarylady. R.Berndldiń aıtýynsha, bul tutqyndardyń ishinde kimder bolǵany týraly derek Aýstrııa arhıvterinen de tabylmaı otyr.
Ekinshi nusqa retinde sóz etilip otyrǵan joldyń sharýashylyq maqsatta salynǵan bolýy kerektigi aıtylady. О́ıtkeni, bul – bıik zańǵarlar bólip jatqan eki aýdandy jalǵaıtyn jer. Osy arqyly taýdy aınalyp baratyn 500 shaqyrymdyq jol 90 shaqyrymǵa deıin qysqardy. Búgin de ýaqytty únemdeý úshin ári tabıǵattyń tumsa kórkine tamsaný maqsatynda Aýstrııa jolymen órmeleıtinder barshylyq. Mundaǵy Mármár, Ońtústik Altaı, Tarbaǵataı jaılaýy, Burqat asýlary, Marqakól, Uly Jibek jolynyń soltústik tarmaǵyn qıyp Buqtyrma men Qaraqaba ózenderi aǵyp jatqan jazyqtar, barlyǵy da tabıǵat-ananyń ýyz beınesi. Qaraqabadaǵydaı móldir sý tek osy jerde kezdesedi. Tipti, kóz aldaıtyn tunyqtyǵynan bir qarys ispetti sý túbi, boılasańyz, adam boıynan asady. Ilkide ózennen 300 gramdyq som altyn tabylǵan eken. Osy aradan Qytaı jerindegi Qyzylqum barhandary kórinedi. Munda Katonqaraǵaı ulttyq tabıǵı parki men Marqakól qoryǵy ornalasqan. Memleket qorǵaýyndaǵy bul aımaq túrli ósimdik pen janýarlar álemine baı. Aıtalyq, basqa jerde kezdespeıtin taý jańǵaǵy ósedi. Burqat bıiginde, dálirek aıtqanda, teńiz deńgeıinen 2141 metr joǵaryda qar barysy, taýeshkiler mekendeıdi. Dál osy aradan kún raıy ashyq bolsa, Muztaýdyń bir-birine mingesken qos quzar shyńyn kórýge bolady. Altaı men Sibirdiń eń bıik núktesi sanalatyn Muztaýdyń máńgi qar basqan, muz jastanǵan 4506 metrlik bıiktiktegi shyńdary óziniń tákappar keıpin tek jany taza, júregi shýaqty, sanasy sáýleli adamdarǵa ǵana kórsetedi, qalǵan kezde tuman búrkenip turady degen ańyz bar.
Árıne, saýsaǵyńdy shoshaıtsań aspanǵa tıetindeı kórinetin áıgili Burqat asýynda qandaı tájirıbeli júrgizýshi bolsa da, taban astynan syrǵyǵan, tóbeden qulaǵan tastar adam ómirine qaýipti. О́rge shyqqanda kólikti ıtergendeı kúı keshseńiz, tómenge yldılaǵanda tejegishti ózińiz basyp otyrǵandaı áserde bolasyz. Úıdeı tastar basyp qalýy da múmkin. Ásirese, jaýyn-shashyndy kúnderi táýekel etýdiń qajeti joq. Kóktemgi-kúzgi maýsymda jol boıyna irili-usaqty tastar jınalyp qalady. Jergilikti traktorshylar ári-beri jol júrgende ózderiniń tazalaýlaryna týra keledi. Iаǵnı, joldyń kútimine jaýap beretin mekeme joq. Onda túrli dárejede salynǵan 16 kópir kezdesedi. Barlyǵy da tıptik jobalar. Tórt metrlik qalyńdyqta qar jaýatyndyqtan taýdyń asaý ózenderi kópirdi jıi buzyp ketedi. Degenmen, 100 jyl buryn salynǵan kópirlerdiń sáýlettik negizi tabıǵattyń qatań raıyna shydas berip, áli saqtalyp kele jatqany tańǵaldyrady. Munda «Soldat qulaǵan» degen jer bar. Áskerı tutqyndardyń biri qulaǵan jer bolýy ábden múmkin. Keńes Odaǵy kezinde de talaı tehnıka shyńyraý túbine ketken. Traktorymen kele jatqanda quzdan aýdarylyp ketip, tiri qalǵandar da bar eken. Sonyń biri aýrýhanada uzaq jatyp, lotoreıadan jeńil kólik utyp alypty. Qazir Altaıdyń oıly-qyrly jolynda utqan kóligimen yzǵytyp júr. Jergilikti júrgizýshiler qııadan keıin jazyq jolda kólikti qalaı júrgizýdi umytyp qalatyndaryn aıtyp ázildeıdi.
100 jyl buryn joldy salǵan qurylysshylardyń urpaqtary búginde Katonqaraǵaıda, Zyrıanda, Rıdderde, О́skemende turyp jatyr. Olardyń arasynda týǵan jerine qaıtpaı, Shyǵys jerinde qalyp qoıǵan aýstrııalyq Iаn Mısonyń urpaqtary týraly aıtýǵa bolady. О́skemende turatyn qyzy Vıktorııa Iаnovna Popovanyń aıtýynsha, ákesi kelbetti, eshkimmen sózge kelmeıtin, balalardy jaqsy kóretin, jumysker jan bolypty. Berelde, Zyrıanda, Katonqaraǵaıda turyp, tórt bala ósirip, tárbıelegen eken. Býdapesht týraly jıi án salǵanymen, týǵan shárine qaıtýǵa qulqy bolmasa kerek. Ony 1938 jyly «halyq jaýy» dep alyp ketedi. 1944 jyly qaıtys bolady. Keıin aqtalady. Áıeli Anastasııa Shıpısınanyń alǵashqy nekesinen eki balasy, Iаnnan eki balasy bolǵan kórinedi. Nemeresi Lıýbov Mıhaılovna Odessada tehnologııalyq ınstıtýtta oqyǵan jyldary marokkolyq Muhamed Býjnanmen tanysyp, turmysqa shyqqan. Marokkoda graf Sheremetevtermen kórshi turady. 1970 jyldardyń ortasyna deıin onda orys emıgranttary kóp bolypty. Ár jazda týǵan jerine kelip turatyn Lıýba «ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» degen qazaqy baılamdy endi túsingenin, týǵan jerin túsinde jıi kóretinin aıtady. Iаnnyń marokkolyq shóbereleriniń biri Kanadada, biri Parıjde ómir súrip jatyr. Sondaı-aq, qurylys jumystary kezinde jergilikti arýdy súıip, qalyp qoıǵan tutqyndar da bar. Olar da 1937 jyldary birden «halyq jaýy» retinde kórsetilip, atylyp ketken. Aýstrııalyq tutqynmen kóńil qosqan bastaýysh synyp muǵalimi Nına Petrovna Terentevanyń urpaqtary búginde Katonqaraǵaıda turady. Mine, «Adamnyń basy – Allanyń doby», dep qazaq osyndaı taǵdyrlardy meńzep aıtqan bolar.
P.S: Taý qoparyp, tas qashaǵan tutqyndardyń jankeshti eńbeginiń kýási bolǵan kóne joldy daıyn týrıstik baǵyt retinde paıdalanýǵa ábden bolady. Árıne, onyń qus qanaty talatyn bıigine jalǵyz órleý óte qaýipti. Jolaı taǵy ańǵa jem bolýyńyz da, qalyń jynysta adasyp ketýińiz de kádik. Sondyqtan, arnaıy týrıstik toptar arqyly ishki jáne syrtqy týrısterdiń jıi keletin nysanyna aınalsa, quba-qup deımiz. Bul týrızmmen birge sportty da, tarıhty da qamtıtyn biregeı joba bolar edi. Sheteldikter túsirgen fılmnen keıin túıgen oıymyz osy.
Dýman ANASh,
Shyǵys Qazaqstan oblysy
«Egemen Qazaqstan»
