Qylmys pen jaza

nemese halyq folklorynyń taǵylymy Elimiz táýelsizdik alǵan jıyrma bes jyldyń ishinde ózge jetistikterimizben birge dilimiz ben dinimiz de qyspaqtan qutylyp, tynysy keńip, erkin damýǵa keń óris aldy. Halqymyz tek izgilik pen izettilikti, meıirim men shapaǵatty, ımandylyq pen ınabattylyqty murat tutqan asyl dinimiz – ıslamǵa bet burdy. Jer-jerlerde meshitter ashylyp, medreseler jastarǵa dinı ilim negizderin oqyta bas­tady. Sondaı-aq, ulttyq dástúrimiz ben saltymyzdyń odan ári nyǵaıyp, kóne rýhanı, dinı, mádenı jáne folklorlyq muramyzdyń qaıta jańǵyryp, barsha jurtshylyqtyń ıgiligine aınalýy úshin memleket tarapynan pármendi qoldaý kórsetilip otyr. Sonyń bir dáleli – «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda júz tomdyq «Babalar sózi» serııasymen telegeı-teńiz mol folklorlyq shyǵarmalardyń oqyrman qolyna tııýi. «Babalar sóziniń» onynshy tomynan bastap 7 kitap dinı dastandarǵa arnalypty. Olardyń ishinde erterekte basylyp shyqqandary da, sonymen birge qoljazba qorlaryn­da uzaq saqtalyp, endi ǵana jaryq kórip otyrǵandary da bar. Bul dinı dastandarda aýyz ádebıetine tán ańyz saryndary, qııaldan týǵan ǵajaıyp oqıǵalar, mıftik sıpattaǵy áńgimeler, sonymen birge, naqty ómirde bolǵan jaıttar da keń tynyspen jyrlanady. Áıtse de, olardyń bárine tán ortaq bir nárse bar. Ol – ıslam dininiń qaǵıdalaryn, Quran Kárimniń súreleri men aıattaryn, hadıster men paıǵambar súnnetterin nasıhattaý, halal men haramdy ajyrata bilýge, kúná men kinádan aýlaq bolýǵa úıretý, týra joldan taıǵandardyń alatyn jazasyn uǵyndyrý, adamı izgi qundylyqtardy úgitteý. Atalǵan basylymnyń 15-tomynda «Qıssa Ábýshahma» jáne «Hıkaıa Ábýshahma» atty eki dastan berilgen. Bu­lar – bir shyǵarmanyń eki nusqasy. Sirá, tý basta bir oqıǵany eki jyraý jyrlaǵan bolý kerek. Negizgi mazmuny – bireý, sıýjet jelisinde aıtarlyqtaı aıyrmashylyq joq. Dastannyń kólemi shaǵyn bolǵanmen, oqyrmannyń sezimine qatty áser etip, úlken tolǵanys tý­dyrady ári aýyr oıǵa batyrady. Oqıǵa bylaı bolǵan eken. Hazireti Omar halıfanyń jasy jıyrmaǵa tolǵan, kelbeti kórikti balasy Ábýshahmanyń daýysy Quran oqyǵanda Muhammed paıǵambardyń úninen esh aýmaıdy eken. Sahabalar paıǵambardyń daýysyn saǵynǵanda oǵan Quran oqytyp, eltı tyńdap júripti. Birde Ábýshahmanyń basy aýyryp syrqat­tanady. Oǵan jolyqqan kápir: «Sharap ishseń, aýrýdan tez aıyǵasyń» dep, sharap beredi. Sosyn ońasha saraıǵa jiberedi. Artynan óziniń qyzyn da sonda barýǵa azǵyrady. Ondaǵy maqsaty halıfany eldiń aldynda masqaralaý edi. Keıin jasaǵan osy úlken kúnási úshin qatty ókinedi. Kápirdiń qyzy júkti bolyp qalyp, toǵyz aı ótken soń bala týady. Qyzdyń ákesi jańa týǵan shaqalaqty halıfa Omarǵa alyp kelip, bolǵan jaıdy baıandaıdy. Ábýshahma shyndyqty aıtyp, kinásin moıyndaıdy. Ákesi balasyna aýyr qylmysy úshin júz dúre soǵýǵa ámir etedi. Kópshiliktiń keshý suraǵanyna kónbeıdi. Ábýshahma birneshe dúreden soń álsirep, jalǵyz balań edim ǵoı, keshirińiz deıdi. Ákesi keshirim jasamaıdy. Sosyn sýsyn suraıdy, keshý suraıyn, anamdy sha­qyr deıdi. Biraq qatań áke onyń bul aqyrǵy ótinishin de oryndamaıdy. Sheshesin bireýler bildirmeı shaqyryp keledi. Ol eńirep jylaıdy, biraq halıfanyń keshirim jasa­maıtynyn bilip, saýǵa suraýǵa bata almaıdy. Toqsan dúreden keıin Ábýshahma óledi. Odan keıin qalǵan on dúreni jansyz denesine soqqyzady. Ákesi júregi ezilip, jalǵyz balasyn joqtap jylaıdy, biraq ádil ári sharı­ǵat jolyndaǵy jazany qoldaný óziniń ha­lı­falyq mindeti sanaıdy. Ol eger mun­daı jazany qoldanbasa, aqırettegi jaza budan da aýyr bolatynyn anyq biledi. Sóıtip, Ábýshahma ómirmen jastaı qoshtasady. Keıin birneshe kúnnen soń hazireti Álı tús kóredi. Túsinde Ábýshahma Rasýldyń tizesinde otyr eken deıdi. О́ńinde Ábýshahmanyń shahıdtigin túsinedi. Ol týraly hazireti Omar halıfaǵa aıtyp, súıinshileıdi. Shyǵarmadan kórgenimiz­deı, hazireti Omar halıfa qanqumar adam emes, onyń júreginde meıirim bar. Bul sheshimge ol amalsyzdan baryp otyr. О́ıtkeni, onyń halıfa ári ha­ziret ataǵy bar. Al halıfa – orta ǵasyrlardaǵy arab elderinde din men úkimet bı­ligin bir qolǵa ustaǵan memleket basshysy ekeni bizge tarıhtan belgili. Qurannyń «Nur» súresiniń ekinshi aıatynda bylaı dep jazylǵan: «Zınashy áıel men erdiń árbirine júz dúre soǵyńdar. Eger Allaǵa, aqıret kúnine senseńder, olarǵa jumsaqtyqtaryń ustamasyn. Ári ekeýiniń jazasyn múminderdiń bir toby kó­rip tursyn». Ol osy musylman zańyna oraı asa qatań jaza qoldaný arqyly óziniń barynsha ádildigin, eshqandaı jónsiz bura tartýǵa jol bermeıtin, ıslam dininiń, Qurannyń qaǵıdasyn buljytpaı oryndaıtyn el bıleýshisi ekenin dáleldedi. О́z balasyn kúnádan aryltý úshin shyǵarǵan úkimin kópshiliktiń aldynda, jarııaly túrde oryndatady. Onysy muny kórgen halyq týra joldan taıyp, shaıtannyń azǵyrýyna erýdiń, nápsige erik berýdiń aqyry qandaı aýyr zardap shegýge alyp keletinin bilsin degennen týǵan. Soǵan oraı ıslam tarıhynda onyń esimi osy kúnge deıin ardaqtalady. Al Ábýshahma basbuzar, tentek jas emes. Qaıta Qu­ran­­dy oqyǵanda, talaı musyl­mandy uıytatyn. Ol ómir tájirıbesiniń joqtyǵynan jáne ańǵal sengishtikten qatty opyq jedi. Keıin ózi­niń aǵat isine júregi ezile ókindi, biraq bo­lar is boldy. Endi qolmen istegendi moıyn­men kóterý kerek, basqa jol joq. Son­dyq­tan, ol aýyr jazaǵa qarsylyq bil­dir­­meıdi, taǵdyrdyń asa qatań jazýyna moıynsunady. Sharıǵat boıynsha, nekesiz zına jasal­ǵan­da, erkekti de, áıeldi de qatań jazalaý kerek. Alaıda, bul jaǵdaıda qyzdy jaz­ǵy­rýǵa bolmaıdy, sebebi, ol zalym ákesi­niń aldaýyna túsip qaldy jáne ondaı teris iske nápsiqumarlyqtan barmady, oǵan zorlyq jasaldy. Al jaýyz jaýyzdyǵyn jasady: ońtaı­ly sátti óziniń aram isine paıdalanyp, degenine jetti. Ol bul zalymdyǵyn eshkim bilmeıdi dep oılaıdy, biraq onyń azabyn keıin tartatyny sanasyna jetpedi. Júz tomnan turatyn qym­­bat qundyly­ǵy­myz­­dy kóp­shilikke oıdaǵydaı nasıhattaý qajet. Serik  SATYBALDIN  PAVLODAR