Keńes Odaǵy kezinde túp-tuqııany qalyń bolsa da oqýlyǵy juqa Qazaqstannyń shyn tarıhyna jaqsy boılaı almadyq. Shyntýaıtyna kelgende, salqar dalasy aınalasyndaǵy antalaǵandardyń kóz qurty bolǵan halqymyzdyń taǵdyry ataqty Juban aqynnyń «Biz, qazaq, myń ólip, myń tirilgen» degen jalǵyz aýyz sózine syıyp turǵandaı kórinedi. Talaı ret jer betinen quryp ketýdiń az-aq aldynda boldyq. 1915 jylǵy sanaq ólshemimen eseptegende, búginde 40-45 mln bolyp ormandaı uıysyp otyrýǵa tıis qazaq Táýelsizdik alǵanda ǵana eńsesin tiktedi.
Qazaqstan álemdik órkenıet sanasatyn, olardyń qatarynda nyq turatyn memleketke aınaldy. Árıne, áýeli Alla, sodan soń Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda osynaý bıikke kóterildik.
Iá, Táýelsizdik ońaı kelgen joq. Elbasymyz aıtqandaı, endi ony saqtap qalý úshin bir kisideı jumylyp eńbektenýimiz kerek. Táýelsizdik bizge ne berdi? 25 jylda qandaı jetistikterge jettik? Ońtústik Qazaqstan oblysynyń týmasy bolǵandyqtan, osynda bolǵan barlyq jańalyq, ózgerister kóz aldymyzda ótti. Táýelsizdiktiń tátti jemisiniń baǵasyn bilý úshin ózimiz jaqsy biletin aımaqtyń 1991 jyldan bergi jaǵdaıyn tarazyǵa salyp, saraptama jasap kórdik.
Ýaqyt pen tarıh keńistigindegi ólshemmen 25 jyl degen az ǵana merzim bolǵanymen, elimiz osy kezeń ishinde talaı belesterdi baǵyndyra bildi. Iri ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik jetistikterge qol jetkizdi. Bárimizge belgili, egemendik alǵan 90-shy jyldary el ekonomıkasy turalap, tyǵyryqqa tirelip turǵan kez bolatyn. Barlyq óńirlermen qatar Ońtústik Qazaqstan da aýyr sátterdi bastan keshirdi. Bul elektr energııasy, gaz, aýyz sý, jylý berilmesten, halyqty ábden qajytqan jyldar edi. Ulttyq valıýtamyz qoldanysqa engen 1993 jyly oblystyń bıýdjeti 379,9 mln teńgeni quraǵan bolsa, bıylǵy jyly ol 559 034,9 mln teńgeni qurap, 1471 ese kóbeıdi. 1993 jylǵy oblystyń bıýdjetinde áleýmettik salaǵa 220,9 mln teńge kózdelgen bolsa, bıylǵy jyly ol 362 737, 5 mln teńgeni qurap, 1642 ese artty. Búginde áleýmettik salaǵa baǵyttalatyn qarjy oblys bıýdjetiniń 65 paıyzyn alyp otyr. Oblys bıýdjetinde 2005 jylǵa deıin bıýdjettik damý baǵdarlamalaryna qarajat kózdelmegen. 2005 jyly bıýdjettik damý baǵdarlamalaryna 51 596,3 teńge kózdelse, bıylǵy jyly 111 162,1 teńge bólindi.
25 jyl ishinde elimiz jedel qarqynmen damyp, álemdik ekonomıkalyq arenada ózin tanytyp, moıyndata bildi. Sonyń ishinde bizdiń Ońtústik Qazaqstan óńirinde de ekonomıkanyń barlyq salalarynda aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizildi. Oblysymyzda ónerkásip salasy qarqyndy damyp keledi, olaı deıtinimiz, 25 jyl ishinde jalpy óńirlik ónimdegi ónerkásiptiń úlesi 15 paıyzdan 28 paıyzǵa deıin ósti. О́ńirimiz ındýstrııalyq aımaqqa aınaldy. Qurylys ındýstrııasynda respýblıkada alǵashqy tamponajdy sement óndiretin «Standart Sement» JShS, maqta ósirýden bastap daıyn buıymdardy shyǵarýǵa deıingi sıkldi júzege asyratyn, eýropalyq jabdyqtarmen jabdyqtalǵan «AZALA Textile» fabrıkasy, TMD elderinde balamasy joq, jylyna 70 mln dana óte sırek vakýýmdy tútik shyny shyǵaratyn «Eko-Farm Interneıshnl» JShS, zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp kilem shyǵaratyn «Bal-Tekstıl» jáne «Nazar-Tekstıl» fabrıkalary, budan basqa da iri kásiporyndar ashyldy.
1991 jyly oblysymyzda bilim salasyna 895 mln teńge qarjy qaralsa, qazirgi tańda 230 mlrd teńge bólinip, 229,1 mlrd teńgege artty. Ońtústik Qazaqstan oblysynda táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda 652 mektepke deıingi bilim berý nysany bolsa, «ońtaılandyrý» jyldary balabaqshalardyń 84,5 paıyzy jekeshelendirildi, balabaqsha ǵımarattarynyń bir bóligi qaraýsyz qalyp, qıratyldy. Sol kezeńde oblysta 91 balabaqsha ǵana jumys istedi.
25 jylda oblysta jańadan 1491 balabaqsha ashyldy. Búgingi kúni mektepke deıingi uıymdar jelisi 1582-ge jetip, onda 170,6 myń bala tárbıelenip, qamtý kórsetkishi 83,3 paıyzdy qurady. Oblysymyzda 1991 jyly 965 mektep, al onda oqıtyn balalar sany 437 901 bolsa, qazirgi tańda jalpy mektepterdiń jelisi 1022-ni qurap, ondaǵy oqýshylar sany 612 499 oqýshyǵa jetti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda mektepter sany 6 paıyzǵa, onyń ishinde orta mektepter sany – 21,2 paıyzǵa, oqýshylar sany 29 paıyzǵa ósti. Jańa úlgidegi jalpy 444 mektep, 31 qosymsha qurylys salyndy, 13 mektepte qaıta qurý jumystary júrgizildi.
90-shy jyldary elimizdiń naryqtyq ekonomıkaǵa ótýine, qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigine baılanysty, densaýlyq saqtaý salasynyń jaǵdaıy nasharlady. Osy kezde medısınalyq pýnktter, aýyldyq dárigerlik ambýlatorııalar jáne basqa da medısınalyq mekemeler jabylyp, oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq aýrýhanalardyń qýaty azaıdy, bul óz kezeginde halyqqa qyzmet kórsetýdiń sapasyna keri áserin tıgizdi.
Áıtse de, jańa saıası reformalar men qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń nátıjesinde el ekonomıkasy jaqsardy, densaýlyq saqtaý bıýdjeti 1850 esege artyp, 1991 jyly 50,8 mln teńgeden 2015 jyly 93,9 mlrd teńgege kóbeıdi. Búgingi tańda oblystyń medısına uıymdarynyń jabdyqtalýy 25,3 paıyzdan 65,6 paıyzǵa deıin ósip otyr. Shırek ǵasyr ishinde densaýlyq saqtaý salasynda 349 jańa nysan salyndy. Sonyń kóbisi zamanaýı aldyńǵy qatarly medısınalyq quraldarmen jabdyqtaldy. Bul bizdiń medısına qyzmetkerleriniń júrek, aǵza aýystyrý boıynsha kúrdeli otalardy jasaýyna múmkindik berdi. Oblys halqynyń jalpy ólim-jitim kórsetkishi 22,6 paıyzǵa tómendedi. Sábıler ólim-jitimi 1000 jańa týǵan balaǵa shaqqanda 1991 jyly 30,8-den 2015 jyly 11,1-ge deıin 3 ese, ana ólimi 1991-2015 jyldary 79,8-den 11,4-ke deıin, ıaǵnı 85,7 paıyzǵa tómendedi.
Egemendik alǵannan beri óńir halqy 50 paıyzǵa ósti jáne 2,8 mln adamdy qurady. Jumyssyzdyq deńgeıi 14,3 paıyzdan 5,2 paıyzǵa tómendedi, tabysy tómen halyqtyń úlesi 2000 jyly 52,8 paıyzdan 2016 jyly 5,2 paıyzǵa deıin nemese 10 esege, tabysy kedeılik sheginen tómen ómir súretin adamdardyń sany 2000 jyly 13,7 paıyzdan 2016 jyly 0,03 paıyzǵa deıin tómendedi. Jumyspen qamtylǵan halyqtyń sany 62 paıyzǵa ósti. Osy merzim ishinde 402 myńnan astam jańa jumys orny quryldy. Muqtaj azamattarǵa áleýmettik kómek kórsetýge memleket tarapynan bólingen qarjy 1993 jyly 35,0 mln teńgeden 2016 jyly 5,0 mlrd teńgege deıin artty.
Ońtústik óńiri úshin aýyl sharýashylyǵy salasy negizgi sala ekeni belgili. Agroónerkásip keshenin reformalaý 1991 jyly bastalǵan bolatyn. 1992-1994 jyldary naryqtyq qatynastarǵa kóshýdiń aýyrtpalyǵy aýyl sharýashylyǵy salasyn da tys qaldyrǵan joq. Osynyń áserinen aýyl sharýashylyǵy salasynyń kórsetkishteri 1996-1997 jyldary anaǵurlym tómendedi. 1999 jyldan bastap aýyl ómirinde túbegeıli ózgerister jáne ony qarjylyq saýyqtyrý bastaldy. Árbir aýylda jumys isteıtin adamǵa múliktik paıy men shartty jer úlesine quqyq beretin kýálik berý arqyly ujymdyq menshik qalyptasyp, sharýashylyq júrgizý túrin derbes tańdaý múmkindigine ıe boldy.
Aýyldy reformalaý bastalǵaly beri azamattardyń kózqarasy ózgerip, olar naryqtyq ekonomıkanyń jaǵdaılaryna kóndige bastady. Aýyl sharýashylyǵy óndirisi máselelerin derbes sheshetin naǵyz jer ıesi paıda boldy. О́zderiniń paılary men úlesterin alǵan jańa menshik ıeleri derbes sharýa qojalyqtaryn quryp, qalaýlarymen óndiristik kooperatıvterge, aksıonerlik qoǵamdarǵa jáne túrli seriktestikterge birikti. Nátıjesinde, 1999 jyldyń aıaǵynda burynǵy 182 ujymshar-keńshar jáne memlekettik sharýashylyqtar bazasynda jekemenshikke negizdelgen 20,0 myńnan astam aýyl sharýashylyǵy qurylymy paıda boldy. Búgingi kúnge olardyń sany 70,0 myńnan asty. Bul basqa óńirlerge qaraǵanda eń joǵary kórsetkish.
Egin sharýashylyǵy boıynsha júrgizilgen júıeli ártaraptandyrýdyń arqasynda 1991 jylmen salystyrǵanda maıly daqyldardyń egis kólemi 73,0 myń ga, baqsha 49,0 myń ga, kókónis 27,0 myń ga, kartop 9,0 myń ga artyp, egis kólemimen qatar alynǵan ónim kólemi de eselendi. 1991 jyly oblysta 163,4 myń tonna kókónis, 127,0 myń tonna baqsha ónimderi, 50 myń tonna kartop óndirilse, bıylǵy jyly 913,0 myń tonna kókónis, 1379,0 myń tonna baqsha daqyldary, 260,0 myń tonna kartop jınaldy.
О́ńirde egis kólemin ulǵaıtý, ıesiz jerlerdi ıgerý, zamanaýı tehnologııamen tamshylatyp sýarý ádisin keńinen engizý, jylyjaılar salý, baý-baqshalardy kóbeıtý, mal basyn asyldandyrý boıynsha aıtarlyqtaı jumystar júrgizildi. 1991 jyly jemis-jıdek jáne júzimnen 60,9 myń tonna ónim alynǵan bolsa, bıyl ónimdiligi joǵary 2100 ga ıntensıvti baýlar esebinen 198,0 myń tonna ónim jınaý kútilýde. Sonymen qatar, bıyl 470 myń tonna astyq jınaldy. Bul Táýelsizdik kezeńindegi eń úlken rekordtyq kórsetkish. Respýblıka halqyn qys jáne erte kóktem merzimderinde sapaly kókónis ónimderimen qamtamasyz etý maqsatynda jylyjaılar salý isi qolǵa alynyp, búginde olardyń kólemi 1 112 ga jetti, bul respýblıkadaǵy barlyq jylyjaılardyń 87 paıyzyn quraıdy. Osy jylyjaılarda Saryaǵash, Qazyǵurt aýdandarynda basqa ónimdermen birge alǵash ret sıtrýs tuqymdas lımon ósirý qolǵa alyndy.
Oblysymyz respýblıkada maqta ósiretin biregeı óńir bolyp tabylady. Ádette, maqtadan ortasha eseppen gektarynan 26-27 sentner ónim alynsa, tereń qopsytý tehnologııasyn paıdalanýdyń arqasynda 40-45 sentner ónim jınaldy. 1991 jyly 213 myń tonna maqta alynǵan bolsa, aǵymdaǵy jyly 277,0 myń tonna maqta jınaý kútilýde.
Mal sharýashylyǵy boıynsha 1991 jylmen salystyrǵanda iri qara mal sany 1,7 esege – 464,3 myń bastan 778,4 myń basqa, jylqy sany 2,3 esege – 91,1 myń bastan 207 myń basqa, túıe sany 23 paıyzǵa – 17,8 myń bastan 21,9 myń basqa artyp otyr. Et óndirý tiri salmaqta 1,8 esege – 107,8 myń tonnadan 202,4 myń tonnaǵa, sút óndirý 1,6 esege – 436,4 myń tonnadan 710,6 myń tonnaǵa artty.
Qurylys salasynda da úlken jetistikterge qol jetkizildi. Nysandar qurylysyn júrgizýge memlekettik bıýdjetten bólingen qarjy kólemi 1993 jyly 9,3 mln teńge bolsa, 2010 jylǵa deıin 122,0 mlrd teńgeni qurady. Al 2011-2015 jyldar aralyǵynda memlekettik bıýdjetten 233,2 mlrd teńge qaralyp, tolyǵymen ıgerildi. Osy jyldar ishinde áleýmettik qamtý salasynda – 8 nysan, sport salasynda – 22 nysan, mádenıet salasynda – 22, memlekettik organdar úshin – 20 jáne ózge de 127 nysannyń qurylysy júrgizilip, paıdalanýǵa berildi. Oblysymyzda 25 jyl ishinde 8,9 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, 100 myńnan astam otbasy baspanaly boldy. 1991-1999 jyldar aralyǵynda avtomobıl joldarynyń jaǵdaıy kóbinese aǵymdaǵy jóndeý jumystary esebinen kútip ustalǵan. Avtomobıl joldaryn salýǵa jáne qaıta jańartýǵa múldem qarajat bólinbegen bolatyn. 2000-2015 jyldary oblys joldaryna 151,0 mlrd teńge bólinip, 9 176,5 shaqyrym joldyń qurylys-jóndeý jumystary júrgizildi. Onyń ishinde 45 kópirdiń qurylysy jáne 100 kópirdiń jóndeý jumystary júzege asyryldy. Sonymen qatar, oblysymyzda ǵasyr qurylysy dep tanylǵan aýqymdy joba – Kóksaraı sý rettegishi salyndy. Kóksaraı sý rettegishi turǵyndardy Syrdarııanyń tasýynan qutqaryp, Ońtústik Qazaqstan men Qyzylorda oblystarynyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa jaqsy múmkindik berdi. Búginde «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik kólik dáliziniń qurylysy júrgizilýde.
Elimiz táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde 847 eldi mekenniń 268-i (31,6 paıyz),
1 608 989 turǵyn (57,2 paıyz) tabıǵı gazben qamtylǵan. Iske asyrylǵan salalyq baǵdarlamalardyń nátıjesinde ortalyqtandyrylǵan sýmen qalalarda – 91,7 paıyz, aýyldy eldi mekenderde – 71,1 paıyz, gazben 57,2 paıyz turǵyn qamtyldy.
Al endi sonaý náýbet jyldary tarydaı shashyrap ketken baýyrlarymyzdyń ata-babalarynyń kindik qany tamǵan týǵan jerge oralyp jatqany da elimizdiń egemendiginiń aıǵaǵy, óıtkeni tek táýelsiz memleket qana óz azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń iske asyrylýy men qorǵalýyna kepildik bere alady.
Oblys ákimi Janseıit Túımebaev óńirdiń alǵa órleýine alǵysharttar daıyndap, ár aýdan, qalanyń damý josparyn jiti qadaǵalap, Elbasynyń tapsyrmalarynyń ýaqytynda oryndalýyna kúsh salyp keledi. Indýstrııalyq aımaqtarda jumys jandana bastady. О́ńir basshysy elimizdi kókónis, jemis-jıdekpen qamtýda ońtústiktiń áleýeti jetetindigin aıtyp, aýyl sharýashylyǵy, kásipkerlik salalaryna ınvestısııa salýǵa yqylasty sheteldik ınvestorlardy tartyp jatyr. О́ńir agrarlyq bolǵandyqtan, basty bastama – aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtý úshin jeke sharýashylyqtardy biriktirip, aýyl sharýashylyǵy kooperatıvterin qurýǵa kúsh salýda. Az jylda osy jumystar jaqsy jemisin berýge tıis.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Memleket basshysy: «Biz – bir ultpyz! Biz – bir halyqpyz! Bir elmiz! Osyny saqtap qalsaq, on jyldan keıin Qazaqstan búgingi qıynshylyqtyń bárinen arylyp, jyl saıyn alǵa adymdap basatyn jolǵa túsedi», degen edi. Osy oımaqtaı oı ýaqyt óte ómir shyndyǵyna aınaldy. Eldiń berekeli birligi men yrysty yntymaǵyn baıandy etý baǵytynda Elbasynyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasy sııaqty úılestirýshi bedeldi ınstıtýt quryldy. Kezinde taǵdyrdyń jazýymen qazaqtyń keń dalasyna qonys tepken san túrli etnos ókilderi búginde teńdigi bir, jany bir, murat-maqsaty ortaq birtutas halyqqa aınaldy. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aıqyndaǵan qoǵamdyq kelisim men el birliginiń qazaqstandyq modeli ýaqyt synynan ótip, tarıhpen dáleldengen, álem moıyndaǵan úlgige aınaldy.
AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Djordj Býshtan KSRO tarap, táýelsiz memleketter bólingen kezde jýrnalıster: «Osy jas memleketter basshylarynyń ishinen kim senimdi basshy bola alady?» dep surapty, Ol qysqa ǵana: «Nazarbaev. Ol bolashaqty aldyn ala boljaı alady», dep jaýap qaıtarǵan eken. Akademık Serik Qırabaev «Egemen Qazaqstan» gazetine jazǵan maqalasynda osy derekti keltirgen.
Álemdik sanattaǵy daraboz saıasatkerlerdiń biregeıi úlken Býsh oıǵa myń toqymaı pikir aıtatyn adam emes. AQSh-tyń burynǵy prezıdentiniń aıtqany aıdaı kelgenin búkil dúnıejúzi kórip otyr. Kúni keshe ǵana óz eli, óz jerinde esik kózinde otyrǵan qazaq búginde Elbasynyń arqasynda álemdik arenada tórde otyratyn jaǵdaılarǵa jetti. Osynyń bári ata-babamyz armandap ótken Táýelsizdigimizdiń jemisi.
Táýelsiz Qazaqstan damýynyń 25 jyldyq tarıhy elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eńbegimen etene baılanysty. Elbasymyzdyń salıqaly saıasatynyń arqasynda búgingi táýelsiz Qazaqstan álemdik qaýymdastyqtyń yqpaldy múshesine aınalyp otyr. Derbes memleket retinde qol jetkizgen jarqyn jeńisterimiz retinde keńestik kezeńnen keıingi TMD elderi arasynda Qazaqstannyń alǵashqy bolyp Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) tóraǵalyq etýin, Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýyn, Islam yntymaqtastyǵy uıymyna tóraǵalyq etýin, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń Astana qalasynda ótkiziletinin atap ótýge bolady.
Táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde elimizdiń osynaý bıik belesterdi baǵyndyryp, qol jetkizgen qomaqty jetistikterinde árbir qazaqstandyq azamattyń jeke úlesiniń bar ekendigin erekshe atap ótkim keledi jáne Máńgilik El bolyp qalýy úshin barsha qazaqstandyqtar jumylyp, uly murat jolynda tynymsyz eńbek etýi qajet. Elimiz máńgilik, Táýelsizdigimiz baıandy bolǵaı.
Ábilqasym DOSBOLOV,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty
