Osy baı qazynany jınaqtap, ǵylymı júıege túsirýge alǵashqylardyń biri bolyp eńbek etken tulǵanyń biri – qazaqtyń mádenıeti men etnografııasyna zor úles qosqan Ábýbákir Dıvaev. Ol ulttyq oıyndardy qaǵazǵa túsirip qana qoımaı, qatysýshylardyń jas ereksheligine qaraı jiktep, tárbıe men damý kezeńderimen baılanystyrǵan. Á.Dıvaevtyń usynǵan jikteýinde jeti jasqa deıingi balalar oıyny, 7–15 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderge arnalǵan oıyndar jáne 15–30 jasqa deıingi eresekter oıyny dep bólinedi. Osy teorııalyq negizdi basshylyqqa ala otyryp, ol ulttyq oıyndardy úsh topqa toptastyrǵan. Atap aıtsaq, birinshi top – sábıler oıyny (balanyń dúnıetanymyn qalyptastyratyn qarapaıym da áserli oıyndar), ekinshi top – bozbalalar oıyny (qaǵilezdik pen shymyrlyqty, tózim men dáldikti jetildiretin oıyndar), úshinshi top – jigitter oıyny (qoǵamdyq ómirmen tyǵyz baılanysty, jedel qımyldy, básekelik sıpaty basym ári sporttyq mańyzy bar oıyndar).
Pedagogıkalyq praktıkada qozǵalmaly oıyndar balanyń denesin shynyqtyryp qana qoımaı, tártipke baýlıtyn, qarym-qatynas mádenıetin qalyptastyratyn tıimdi qural retinde keń qoldanylady. Sabaq barysynda da, synyptan tys ýaqytta da muǵalimder ujymdyq jáne jeke qozǵalmaly oıyndardy, sondaı-aq sporttyq áreketterge bastaıtyn, daıyndaıtyn jetekshi oıyndardy jıi paıdalanady. Mundaı oıyndar balalardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, belsendiligin arttyrady, ári sportqa birtindep beıimdeıdi.
Ujymdyq qozǵalmaly oıyndar – bir mezette qatysýshylardyń shaǵyn tobynan bastap, tutas synyp, sport seksııasy, tipti keı jaǵdaıda oıynshylardyń sany edáýir kóp ortaǵa deıin qamtıtyn oıyn túrleri. Bul oıyndarda balalar bir maqsatqa jumylyp áreket etedi, ıaǵnı toppen kelisý, birin-biri qoldaý, ortaq erejeni saqtaý, ádil báseke júrgizý sııaqty daǵdylar qalyptasady. Eń mańyzdysy – ujymdyq oıyn ár balanyń óz ornyn tabýyna, jaýapkershilikti sezinýine, kóshbasshylyq pen uıymshyldyqty qatar damytýyna yqpal etedi.
Al ındıvıdýaldy (jeke) qozǵalmaly oıyndar kóbine kishi jastaǵy balalarǵa arnalǵan. Mundaı oıyndarda ár bala óz josparyn quryp, ózine qyzyqty sharttardy belgileıdi, qajet bolsa ony qalaǵanynsha ózgerte alady. Iаǵnı oıynnyń baǵytyn, qarqynyn, tapsyrmasyn balanyń ózi tańdaıdy. Bul óz kezeginde balanyń qııalyn damytyp, derbes sheshim qabyldaýyna, óz áreketin josparlap, soǵan saı qımyl jasaýyna múmkindik beredi. Jeke oıyn – balanyń ishki erkindigin, shyǵarmashylyǵyn, ózindik qyzyǵýshylyǵyn aıqyn kórsetetin alań.
Qozǵalmaly oıynnyń mazmuny ádette úsh tirekke súıenedi, ıaǵnı sıýjeti (taqyryby men ıdeıasy), erejesi jáne qozǵalys áreketteri. Sıýjet oıynǵa maǵyna beredi, qyzyqtyrady, maqsat qoıady. Ereje tártipke, ádildikke, óz-ózin baqylaýǵa úıretedi. Al qozǵalys áreketteri shapshańdyq, eptilik, tózimdilik, dáldik sekildi dene qasıetterin jetildiredi. Osy mazmunnyń bári kezdeısoq paıda bolmaǵan. Qozǵalmaly oıyndar urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan ómir tájirıbesinen, halyqtyń turmys-tirshiligi men dúnıetanymynan nár alyp, tárbıeniń tabıǵı tetigine aınalǵan.
M.Gýnner qazaqtyń ulttyq oıyndaryn mazmuny men ótý jaǵdaıyna qaraı jalpy oıyndar, qarsylasý men kúresý sıpatyndaǵy oıyndar, ashyq alańqaıdaǵy oıyndar, qys mezgilindegi oıyndar, demalys oıyndary, at ústindegi oıyndar, attraksıon-kórinis oıyndar dep birneshe túrge jikteıdi. Bul jikteý ulttyq oıyndardyń turmyspen, tabıǵatpen, mezgilmen jáne qoǵamdyq ómirmen bite qaınasqanyn kórsetedi. Shyn máninde, ulttyq oıyndar adamnyń ómirlik qajetine qyzmet etken, ıaǵnı balany eńbekke, qorǵanysqa, uıymshyldyqqa, eptilik pen tózimge baýlyǵan. Alaıda ýaqyt aǵymymen, tirshilik daǵdysynyń ózgerýimen keıbir oıyndar sırep, tipti umyt bola bastaǵany da ras.
Solardyń biri – qarsylasý men kúresý sıpatyndaǵy «Kómbe» oıyny. Bul oıyn búgingi kúnde Turan oıpatynyń shetkeri, alystaý aýyldarynda ǵana saqtalyp keledi. Jyl ótken saıyn ony oınaıtyndardyń qatary sırep barady. Aımaqtyq ataýy da ártúrli. Aral óńirinde «Tıyn», ońtústikte «Qaraýyl», al ortalyqta «Kómbe» dep atalady. Ataýy bólek bolǵanymen, máni bir. Bul – eki jaqtyń «aıqasy» sekildi, jaýyngerlik rýhty oıatatyn, kúsh pen qaıratty ǵana emes, aqyldy da talap etetin oıyn. Qazaq halqy keń dalasyn qorǵaý úshin talaı synnan ótkenin eskersek, mundaı oıyndardyń tárbıelik júginiń aýyr bolǵany túsinikti. «Kómbe» balany batyldyqqa, shapshańdyqqa, ıkemdilikke, qarsylasyn jeńýdiń amalyn tabatyn tapqyrlyqqa tárbıeleıdi. Oıynnyń maqsaty – qarsy komandanyń alańyn basyp alyp, ústemdikke jetý.
Oıynnyń erejesi men tártibine toqtsalsaq,
saıys eki komanda arasynda ótedi. Ár topta alańnyń kólemi men oıynnyń shartyna qaraı 5 nemese 7 oıynshydan bolady. Komandalar bir tústi ulttyq kıimmen erekshelenedi. Eki komandanyń alańy bir-birine janasa ornalasady, ári ár alańnyń kirip-shyǵatyn óz joly bolady. Oıyn eki kezeńnen turady: ár kezeńge 10 mınýttan ýaqyt beriledi.
Oıynshylardyń mindeti – óz alańyn qorǵaý jáne qarsylastyń oıynshylaryn álsiretý. Ol úshin qarsylas oıynshyny ıterip alańnan shyǵarý nemese óz alańyna tartyp ákelý kerek. Alańnan tolyq shyqqan oıynshy oıynnan shyǵarylady. Ýaqyt aıaqtalǵanda, qarsylasynyń alańyn kóbirek «jeńip alǵan» (ıaǵnı ústemdik ornatqan, oıynshy sanyn azaıtqan, alańǵa ený múmkindigin kóbeıtken) komanda jeńimpaz atanady. Osy oıynnyń ózinen-aq ulttyq oıyndardyń jaı qyzyq úshin emes, eldik rýhty, kúresker minezdi qalyptastyrý úshin ómirge kelgenin ańǵarýǵa bolady.
«Kómbe» sekildi umytylyp bara jatqan oıyndardy qaıta tiriltý – ulttyń tán tárbıesin ǵana emes, minez tárbıesin de kúsheıtedi. Batyldyq, eptilik, ádildik, uıymshyldyq, qarsylasqa qurmet – osynyń bári ulttyq oıynnyń boıynda bar. Demek, ulttyq oıynǵa qaıta bet burý – tamyrǵa qaıta jalǵaný, urpaq pen urpaqtyń arasyn jalǵaıtyn altyn kópirdi qaıta nyǵaıtý.
Baýyrjan Músirepov,
Aqtóbe qalasyndaǵy Blagodar orta mektebiniń dene shynyqtyrý muǵalimi
