Túrmede jazylǵan trılogııa

Batys Qazaqstan oblystyq balalar men jasóspirimder kitaphanasyna Úkimet qaýlysyna sáıkes qazaqtyń kórnekti jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Hamza Esenjanovtyń esimi berildi. Bul másele jóninde buǵan deıin quzyrly organdarǵa tıisti usynys-tilekter joldanǵan bolatyn. Úkimet tarapynan osy oryndy usynystyń túsi­nis­tikpen qabyl alynýy batys­qazaqstandyq zııaly qaýym ókilderiniń rızashylyǵyn týǵy­zyp otyr. Osynaý jaǵym­dy jaıt uzaq jyl boıy taǵdyr teperi­shin tartqan jazýshy jóninde bir-eki aýyz oı órbitýge qozǵaý saldy. Atalǵan sýretkerdiń óresi bıik, eń basty ádebı týyndysy «Aqjaıyq» trılogııasy ekeni belgili. Osy arqyly Hamza Esen­janov qazaq ádebıetinde tuńǵysh ret trılogııa janrynyń negizin qalady. Munda avtor Aqjaıyq óńirindegi tutas bir dáýirdiń shynaıy kórinisin jasa­ǵan. Saıası qýǵyn-súrgin jyl­dary Hamza Esenjanovqa saıası aıyp taǵylyp túrmege qa­mal­ǵan. Ol osylaısha óz ómiri­niń jıyrma jylǵa jýyq ýaqytyn abaqtyda ótkizgen. Túrmede jatyp trılogııa jazý múmkin be? Bul suraqqa jaýap berýge kelgende kim-kim de tosylyp qalary anyq. Mun­daıda múmkin emes degen oıdyń basym túsýi de jazylmaǵan zańdy­lyqtaı kórinedi. Mine, jazyqsyz jazalanǵan jazýshy osy múmkin emesti múmkin jasaǵan. Jan-jaqtan ańdý men qadaǵalaý jáne tintý qoıylǵanyna qara­mastan, ol «Aqjaıyq» trı­logııasyn túrmede jazyp shyqqan. Qalamsap ta, qaǵaz da joq túrme kamerasy jaǵ­daıynda ol trılogııasyn qaıyń­­nyń qabyǵyna túrtip túsirip, ony kópshiktiń tysy­na sa­lyp saqtaǵan desedi. Trılo­gııa­nyń birinshi bólimi jazýshy bostan­dyqqa shyqqannan keıin 1957 jyly jaryq kórse, qalǵan eki kitaby 1959 jáne 1965 jyldary jarııalanǵan. Hamza Esenjanov stalındik zulmat dáýirdiń shyndyǵyn bul taqyryp múldem jabyq bolǵan keńestik ıdeologııa kezeńiniń ózinde tuspaldap jazýǵa batyl­dyq jasaǵan. Ásirese, bul shyn­dyq onyń «Aǵaıyndy Jú­nisov­ter» romanynan anyq baı­qalady. Onyń barlyq sanaly ǵumyry túrmeniń tas qapas kamerasynda ótýiniń bir syry osynda deýge bolady. Hamza Esenjanovqa 1967 jyly «Aqjaıyq» trılogııasy úshin sol kezde tuńǵysh ret belgi­lengen Qazaqstannyń Mem­leket­­tik syılyǵy berilgen. Ol túrme­de tart­qan aýyr azaptyń sal­darynan 1974 jyly 65 jas­tan asqan shaǵynda dúnıeden ozdy.  Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy