Kóshpeli ottyń sáýlesi

Keńes zamanynyń sońǵy otyz jy­lynda kórshiles túrkitildes ha­lyqtarǵa – qyrǵyz, qaraqalpaq, bash­qurt, tatar, taǵy basqalaryna qazaq mádenıetiniń yqpaly asa zor bolǵany anyq. Osynaý ǵalamtorǵa deıingi qam­syz-muńsyz shaqta biz, óńirdegi taǵdyrlas kórshiler, qazaq mádenıetin radıo men túrli basylymdar arqyly tanyp bildik. Jetpisinshi jyldary, jazdyń ystyq kúninde Moınaq kóshelerimen kele jatsań, árbir ekinshi úıdiń aýlasynan qazaq mýzykasy estiletin. Aral teńi­ziniń tústik jaǵalaýyndaǵy bul Moınaq túbegine sonaý alys jyldarda áýeli Oral kazaktary qonystanǵan eken.

Al 1932-33-jyldardaǵy bolshevıktik ashar­shylyq náýbetinen keıin bul jerden, sondaı-aq, búkil Horezm jazırasynan batysqazaqstandyq qazaq bosqyndary pana tapty. Mundaǵy mektepter balalardy qazaq tilinde oqytty. Jurttyń barlyǵy derlik qazaq tilinde shyǵatyn gazetter men jýrnaldardy jazdyryp alatyn. Jergilikti kitap dúkenine Qazaqstan baspalarynyń ónimderi jıi túsip turatyn. Ol kezde qazaqtar Moı­naq turǵyndarynyń 60 paıyzdan astamyn quraıtyn. Jaqynda alapat ekologııalyq apattyń kindiginde qalǵan osy qalashyqqa jolym tústi. Qańyraǵan úılerdi, úńireıgen terezelerdi kórdim. Jergilikti qazaqtardyń basym kópshiligi atamekenine qonys aýdaryp kóship ketken. Keńes kezindegi qazaq dıasporasynyń Qaraqalpaqstanda da, basqa respýblıkalarda da óz mádenıetin damytýǵa tamasha múmkindigi boldy. Olar óz balalaryna týǵan halqynyń uly perzentteriniń esimderin berdi. Sóıtip, ár úıde Abaılar, Baýyrjandar, Muhtarlar, Sábıtter, Oljastar, Mánshúkter, Kúláshtar men Rozalar ósip kele jatty. Qazaǵy basym naq osy qaraqalpaq qalasynda men qazaq mádenıetinen sýsynymdy qandyrdym.

О́tken ǵasyrdyń 60-80-shi jyldary qazaq mádenıeti túrkitildes dúnıeniń – sonyń ishinde qaraqalpaq halqynyń da rýhanı qaınarlarynyń birine aınaldy. Bizdiń sany az, sanatqa ilinbegen respýblıkamyzda álem mádenıetiniń tańdaýly shyǵarmalaryn óz tilimizge tárjimalaıtyn kadr da, qarjy múmkindigi de  bolmady. Sol sebepten biz Shekspır men Stendaldi ne qazaq, ne bolmasa ózbek tilinde ǵana oqı alatynbyz. Orys tilin qaraqalpaqtar onsha meńgere qoımaǵan-dy. Qaraqalpaqstannyń búkil shyǵarmashylyq zııaly qaýymy óz úılerine «Juldyz» jáne «Jalyn» ádebı jýrnaldaryn, «Qazaq ádebıeti» gazetin jáne basqa basylymdardy jazdyryp alatyn. Biz qazaq jazýshylaryn ózimizdiń tól qalamgerlerimizben birdeı bilip óstik. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» atty uly kitabyn bala kezimde mektep ki­taphanasynan alyp, rahattanyp oqyǵanym áli esimde. Ánýar Álimjanovtyń qazaq tilinde shyqqan «Mahambettiń jebesi» romanyn Qońyrat qalasynda satyp alyp shat­tanyp turǵanym da búgingideı kóz aldymda. Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshýin» qanshama ret qaıtalap oqydym deseńizshi. Qazaqtyń qyzyl suńqary jańa bılik jolynda óz ómirin qanshama ret báıgege tikti, keıin sol ózi qurǵan júıeniń qolynan qaıǵyly qazaǵa ushyrady. Osy bir jalyndy revolıýsıoner, aqyn jáne jazýshynyń  beınesin óziniń shákirti jáne dosy Sábıt Muqanov úlken mahabbatpen jasap shyqqan. Sábeń de qazaq mádenıeti tarıhyndaǵy tutas bir dáýir. Sákenniń ekinshi bir izbasary, sóz zergeri Ǵabıt Músirepov «Kezdespeı ketken bir beıne» atty poema-povesinde qazaqtyń suńqar serisiniń umytylmas beınesin Erkebulan esimimen músindeýi de keremet.

Sáken Seıfýllın jáne onyń býyny kóp qasiret shekken qazaq jerinde jańa qoǵam ornatý úshin, aqıqat pen ádildikti ornyqtyrý úshin kúresti. Dál osyny olardyń rýhanı izasharlary Shoqan Ýálıhanov, Ybyraı Altynsarın, Abaı Qunanbaev ta armandaǵan bolatyn. Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi» memýarlary qazaq halqynyń baǵa jetkisiz mádenı baılyqtarynyń birinen sanalady. Dástúrli qazaq turmysynyń dál sondaı basqa ensıklopedııasyn endi eshkim týdyra da almaıdy. Mysaly, men qazir klassıktiń alty tomdyq shyǵarmalar jı­naǵynyń birinshi tomyn qolyma alyp, on­daǵy ózim astyn syzyp oqyǵan qazaqtyń baıyr­ǵy uǵymdaryn, kóne sózderdi, afo­­rızm­derdi kózaıym etip otyrmyn. Bular qazaq­tyń týysy qaraqalpaq úshin de qymbat. Qazaq mádenıetinde meni tolǵandyryp júrgen birneshe sıýjetter bar. «Alash­orda» týraly, osy uıymnyń basty qaırat­kerleriniń taǵdyry týraly irgeli tarıhı eńbekti oqyǵym keler edi. Árıne, Alash arystaryna degen, osynaý mádenı-saıası qozǵalystyń tolaǵaı tulǵalaryna degen Sábıt Muqanovtyń kózqarasyn men bilemin. Bul teketireste árkimniń óz shyndyǵy bolǵan da shyǵar. Eki jaǵy da – qazaq qoǵamynyń uly adamdary. Amal ne, joldary eki aıyrylǵanyna qıly zaman kináli shyǵar. Taǵy bir qyzyǵýshylyǵymdy týdyrǵan jaıt týraly aıtsam, qazaq mádenıetiniń úsh iri ókiliniń: aǵartýshy Bilál Súleevtiń, aqyn Ilııas Jansúgirovtiń jáne jazýshy Muhtar Áýezovtiń mýzasy bolǵan Fatıma Ǵabıtova taǵdyryn óz romanynyń arqaýy­na aınaldyrar qazaq jazýshysyn kútip júrmin... Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romanyn Nókis jastary bir-biriniń qolynan julyp oqyǵan jetpisinshi jyldardaǵy keremet áser esh umytylmaq emes. Bul roman qazaq ádebıetindegi tuńǵysh bestseller edi. Túrkitildes oqyrmandar úshin ol bizdiń naǵyz «Júz jyldyq jal­ǵyz­dyǵymyzǵa» aınaldy. Ásirese, stýdent­ter bul kitapty esi kete oqydy. Osyn­daı tamasha kitaptar bizdiń ómirge degen kózqarasymyz ben sezimderimizdi tárbıeledi. Qazaq ádebıetiniń ulylyǵy osynda dep bilemin. Meniń súıikti jazýshym Oralhan Bókeev óziniń Altaıyn qalaı súıýshi edi?! Men «Qar qyzy» hıkaıatyndaǵy Nur­janmen, Amanjanmen jáne Baqyt­janmen birge qarly qysta DT-54 traktorymen bıik taýly jaıylymdaǵy shópti ákelýge bara jatqanymdy kózime elestetemin. Sovhozdyń maly ashyǵýda. Munda sońǵy úsh jyl qatarynan qurǵaqshylyq bolǵan. 23 jastaǵy jigitter esh oılanbastan osy qaýipti jolǵa shyqqan. Olar eki kún boıy ajalmen arpalysyp jeńip shyǵady. Biraq, osy sapardan keıin olardyń árqaı­sysynyń taǵdyry ár tarapqa tartyp, joldary aıyrylady.

1946 jyly týǵan olarǵa bala kezinde analary sender maıdangerdiń uldarysyń degen eken. Eseıgen soń soǵys balalary ózderiniń ákeleri 1943 jyly qaza tapqanyn bilgen. Biraq, olar ózderiniń shyǵý tegindegi shıkilikter úshin óz anala­ryn kinálamaq emes. Ol úshin sum so­ǵystan basqa eshkim kináli emes. Oralhan ómirdiń osynaý qaıshylyqtary týraly oı tolǵaıdy. Men Oralhan Bókeevtiń orys tilindegi tárjima týyndylaryn da oqydym. Olar Bókeev prozasynyń sulýlyǵy men te­reń mazmunyn bere almaıdy. Tamasha jazýshynyń bizdiń aramyzda az ǵumyr keshkeni de ókinishti. Eger ol tiri bolsa, men onymen birge qazaqtyń Altaıyna barar edim. Stýdenttik kezimde bul ólkege Reseı jaǵynan kelgen edim. Ol ólkeniń ta­bıǵaty men adamdaryn súıip qalyp edim. Birde Máskeýdegi Rýstavelı kóshe­sinde, bizdiń ádebıet ınstıtýtynyń jataqhanasymen kórshiles azyq-túlik dúkenine kirdim. Kezekte turǵan bet-álpeti shyǵystyq uzyn boıly kisi meni kózimen ymdap shaqyryp, óziniń aldyna jiberdi. Dúkennen shyqqannan keıin tanystyq. Ol M.Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýty janyndaǵy joǵary ádebı kýrstarda oqýǵa kelgen qazaq jazýshysy Sátimjan Sanbaev eken. Keıin Murat Áýezovtiń bir suhbatynan onyń keńestik kezeńde Sátimjan Sanbaevtyń Maqattaǵy ata-anasynyń úıinde bir jarym aı jatqanyn oqydym. Murat Muhtaruly sol kezde kúndelik jazǵan eken. Al Sátimjan aǵanyń o dúnıelik bolǵanyn jaqynda ǵana estidim. Imany joldas bolsyn! Jalpy, orystildi qazaq jazýshylary qazaq mádenıetindegi úlken qubylys.

Olar – Ánýar Álimjanov, Oljas Súleımenov, Sátimjan Sanbaev jáne basqalar. HH ǵasyrdaǵy qazaq mádenıeti búkil Orta Azııa halyqtary úshin jańa zaıyrly mádenıettiń úlgisin usyndy. Bul úshin qazaq halqynda barlyq alǵy­sharttar bar bolatyn. Basqa ortazııa­lyqtarǵa qaraǵanda, olar orys tili arqyly eýropalyq mádenıetke neǵur­lym jaqynyraq turdy. Keńes bıligi óz mádenıetin zaıyrly qaǵıdattar turǵysynan damytýǵa múmkindik bergen kezde qazaq ıntellıgensııasy rýhanı erlik jasady. Qysqa ýaqytta sosıalıstik realızm buǵaýynan qutylyp, tolyqqandy ulttyq mádenıet týdyrdy. Álbette, bul uly ádebıetti men birshama jaqsy bilemin. Ol degenińiz –  Qadyr Myrzalıevtiń, Tumanbaı Mol­daǵalıevtiń, Muqaǵalı Maqataevtyń, Tólegen Aıbergenovtiń poezııasy. Ol degenińiz – Ábish Kekilbaevtyń, Muhtar Maǵaýınniń, Dýlat Isabekovtiń, Oralhan Bókeevtiń, Aqseleý Seıdimbekovtiń prozasy. Olardyń shyǵarmalary álemdik deńgeıdegi ádebıettermen qatar tur. Reseıde oqyǵan kezimde qazaq máde­nıetiniń sol kezdegi Keńes Odaǵynyń kóptegen túrki tildes halyqtaryna, ta­tarlarǵa, bashqurttarǵa, noǵaılarǵa, túrik­menderge jáne basqalaryna ıgi yq­pal jasaǵanyn óz kózimmen kórdim.

Keńes  Odaǵy qulaǵannan keıin qazaq máde­nıetiniń kórshiles túrkitildes halyq­tarǵa yqpal etý arnasy jutań tartty. Tashkenttegi nemese Qazandaǵy joldas jazýshylarmen shúıirkelesken kezde olardyń qazirgi qazaq ádebıeti týraly eshteńe bilmeıtinin baıqaımyn. Túrki­tildes respýblıkalar arasynda ádebıet jáne mádenıet kúnderin ótkizý dástúrleri toqtady. Munyń bári ókinishti. Tasqa basylǵan kitaptyń kúni ótip bara jatqan zamanda ózimizdiń Qara­qalpaqstanda qazaq mádenıetiniń hal-jaıyn ǵalamtor jáne spýtnıktik teledıdar arqyly baqylap otyrýǵa múmkindigimiz bar. Al qazaq tilindegi bas­pa ónimderin, gazetter men jýrnaldardy kórmegeli shırek ǵasyrdyń júzi boldy. Qazaqtar óziniń bolmys-bitimi ja­ǵynan keń dalada kóshpeli ǵumyr keshken ashyq qoǵamnyń ókilderi. Kórshiles respýb­lıkalar úshin Qazaqstannyń qazynaly mádenıetiniń yqpaly árqashan mańyzdy. Sondyqtan, sol sharapatty yqpaldy jańa tehnologııalyq deńgeıde uıymdastyrý qajet dep bilemin. Bul – búgingi ýaqyt talaby. Kóshpeli ottyń sáýlesin kórshiler saǵynyp otyr.

Qaraqalpaqstan Respýblıkasy, Nókis qalasy