Shyǵys Azııanyń damyǵan eli Japonııa men Ortalyq Azııa barysy retinde tanylǵan Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy jyldan jylǵa artyp keledi. Japonııa Qazaqstannyń táýelsizdigin resmı túrde 1991 jyldyń 28 jeltoqsanynda tanydy. Bir aı ótkende, ıaǵnı 1992 jyldyń 26 qańtarynda eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar arnaıy bekip, yntymaqtastyqtyń óristeýine keńinen jol ashyldy.
Mine, sodan beri týra 25 jyl ótipti. Táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy orny men bedeli kúnnen-kúnge aıqyndalyp, álem tanyǵan, talaı asýdy baǵyndyrǵan, damýdyń sara jolynda óz baǵytyn tapqan egemen el ekendigin barsha dúnıe biledi. Qazaq-japon qatynastarynyń 25 jyldyǵyna oraı, eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystyń tarıhyn qysqasha zerdelep shyǵýdy jón kórdik.
Dıplomatııalyq qatynastyń bastaýy retinde yntymaqtastyq ornaǵannan keıin bir jyl ótkende, ıaǵnı 1993 jyly Almaty qalasynda Japonııa elshiliginiń ashylýyn atasaq bolady. 2005 jyly Japonııa elshiligi Astanaǵa kóshirildi. Qazaqstannyń Japonııadaǵy elshiligi 1997 jyldan beri jumys isteıdi.
25 jyl ishinde eki memlekettiń úkimetteri arasyndaǵy qol qoıylǵan basty ýaǵdalastyq qujattaryna kelsek: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Japonııa Úkimeti arasynda tehnıkalyq yntymaqtastyq jónindegi ýaǵdalastyq (2005 jyldyń 6 shildesinde kúshine endi), Qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaýǵa jáne kiris salyǵynan jaltarýǵa jol bermeýge qatysty konvensııa (2009 jyly kúshine enip, 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanyldy), Atom energııasyn beıbit maqsatta qoldaný týraly ýaǵdalastyq (2011 jyly kúshine endi), Investısııany ekijaqty qorǵaý jónindegi memleketaralyq ýaǵdalastyq (2014 jyldyń 23 qazanynda qol qoıylyp, bir jyldan keıin kúshine endi).
Qazaqstan men Japonııa 2015 jyldyń 27 qazanynda strategııalyq seriktestikti keńeıtýge qatysty Birikken málimdeme jasady. Ekijaqty saıası únqatysýdyń bastaýy retinde Japonııa premer-mınıstriniń orynbasary, Syrtqy ister mınıstri Vatanabe Mıchıonyń 1992 jyldyń mamyr aıynda Qazaqstanǵa saparyn ataýǵa bolady. Al Qazaqstan tarapynan alǵashqy resmı sapar 1994 jyldyń 6-9 sáýiri aralyǵynda júzege asty. Prezıdent Nursultan Nazarbaev Japonııaǵa alǵash ret sapar shegip, asa mańyzdy kelisimderge qol jetkizdi. Bul sapar memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa órege kóterilýine tyń serpin berdi.
Japonııanyń sol kezdegi Qazaqstandaǵy elshisi Akıra Masýı Nursultan Nazarbaevtyń Kúnshyǵys elinde bolǵan kezin óziniń estelikterinde egjeı-tegjeıli jazǵan. О́zgeni tanı otyryp, ózin tanyta bilý – dıplomatııalyq sheberliktiń aıqyn úlgisi. Japonııanyń Qazaqstandaǵy alǵashqy elshisi Akıra Masýı «Shıodaıtaıshıgamıtakazafýsýtan» (Qazaqstan tuńǵysh elshiniń kózimen, Tokıo: 2007) dep atalatyn kitabynda japon oqyrmandaryna Qazaqstan týraly naqty derekter men mol maǵlumattar bere otyryp, táýelsizdigin jańadan alǵan el týraly oılaryn keleli pikirlerimen órnektegen.
Kitaptyń «Prezıdent Nazarbaevtyń Japonııaǵa sapary» dep atalatyn úshinshi taraýynda 1994 jyldyń 6-9 sáýiri aralyǵynda Elbasynyń Kúnshyǵys eline sapary jaıly tolymdy derekter keltirip, Qazaqstan basshysy jaıynda kóńilge túıgen oılarymen bólisken. «Men jańa qyzmetime kirisken kezde, Prezıdent N.Nazarbaev Japonııaǵa sapar shegip, jańadan táýelsizdik alǵan Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy kelisimdi júzege asyryp, eki el arasyndaǵy baılanystyń irgetasyn bekitý týraly nıetin bildirgen edi. 1994 jyly, týra sakýra aǵashy gúlin tolyq ashqan mezgilde Qazaqstan Prezıdentiniń Japonııaǵa sapary júzege asty. Sol ýaqytta úsh kún boıy Prezıdentpen birge bolǵanymdy men baqyt sanaımyn.
N.Nazarbaev 1994 jyldyń sońynda ótken dıplomatııalyq tanystyrylymda shabyttanyp, dombyra tartqan bolatyn. Osy jolǵy saparynda da kóterińki kóńil-kúımen, kólik ishinde ándetip otyrdy. Prezıdenttiń mundaı ádeti kúızelisti boıǵa jınamaýdyń bir qupııasy bolar dep túıdim. Qazaqtyń án áýenine uqsaǵandyqtan ba, japonnyń dástúrli ánderin unatyp, Gındzadaǵy serýen kezinde jáne Akıhabarada dúken aralaǵanda Japonııaǵa keńinen taralǵan ánderdi qalaıtynyn aıtty. Zaıybymen, qyzymen birge japon ánderiniń SD jınaǵyn satyp aldy...», dep jazady A.Masýı.
Qazaqstanda qyzmet etken kezinde kórgen-bilgenderin, oıǵa túıgenderin kitabyna arqaý etken japon elshisi Qazaq eliniń ulttyq minez-qulqyna da óz baǵasyn berýdi umytpapty. «Qazaq halqy kóshpendi halyqqa tán erekshelikterdi, minez-qulyqty saqtaǵan, týrashyl, keńpeıil, sheshen, qonaqjaı, darhan kóńildi» dep jazǵan óz kitabynda elshi.
Qazaqstan basshysy 1999 jyly jeltoqsannyń 5-8-i aralyǵynda Japonııaǵa ekinshi ret saparmen barǵan kezde Dostyq, yntymaqtastyq pen áriptestik jónindegi birlesken málimdemege qol qoıylýy da eki eldiń dıplomatııalyq baılanysyn jańa beleske kótergeni sózsiz.
2006 jyly 28-29 tamyz kúnderi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy shaqyrýymen Japonııa Premer-mınıstri Djıýnıchıroý Koıdzýmı Qazaqstanǵa keldi. Bul sapar tabıǵı resýrstarǵa baı Qazaqstan men energetıkalyq shıkizaty tapshy Japonııanyń ózara tıimdi áriptestigi úshin óte mańyzdy boldy.
Al 2008 jyldyń 18 maýsymynda Qazaqstan basshysy Japonııaǵa úshinshi ret resmı saparmen bardy. 22 maýsymǵa deıin sozylǵan sapar kezinde Japonııa ımperatory eki eldiń arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtýǵa qosqan úlesi úshin Nursultan Nazarbaevty «Hrızantema» ordenimen marapattady. Qazaqstan tarapynan ımperator Akıhıtoǵa joǵary memlekettik «Altyn Qyran» ordeni tabystaldy.
Joǵary dárejeli kezdesýler eki el aýmaǵyndaǵy resmı sapar kezinde ǵana emes, ózge memleketterde ótken halyqaralyq jıyndar kezinde de jalǵasyp jatty. Máselen, 2010 jyly 13 sáýirde Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Japonııa Premer-mınıstri Iýkıo Hatoıamamen kezdesý ótkizgen bolatyn.
2013 jyly 6 qyrkúıekte Sankt-Peterbýrgte ótken G20 Sammıtinde Nursultan Nazarbaev Japonııa Premer-mınıstri Sındzo Abemen kezdesti. Al 2014 jyly 17 qazanda Elbasy Mılanda ótken «Azııa-Eýropa» forýmynyń 10-shy sammıtinde Japonııa Premer-mınıstrimen kelissóz júrgizdi.
Búgingi kúnge deıin Japonııadan túrli laýazym ıeleri resmı saparmen Qazaqstanda bolyp, sonyń arqasynda yntymaqtastyq óz deńgeıinde damý ústinde. 1997 jyly Japonııa Parlamenti Tómengi palatasynyń depýtaty Keıdzo Obýchı (2000 jyldan bastap Premer-mınıstr), Ekonomıkalyq josparlaý mınıstri Taro Aso, 1998 jyly Seıchıro Toıoda bastaǵan Japonııa ekonomıkalyq uıymdar federasııasy, 2001 jyly burynǵy Premer-mınıstr Sýtamý Hata, 2002 jyly Syrtqy ister vıse-mınıstri Seıken Segıýra, Tómengi palata depýtaty Iýrıko Koıke, 2003 jyly Syrtqy ister vıse-mınıstri Tesýro Iаno, Joǵarǵy palata depýtaty Hıroıýkı Morıshıta, Tómengi palata depýtaty, burynǵy Premer-mınıstr Ioshıro Morı, depýtat Sýtomý Hatanyń Qazaqstanǵa jasaǵan arnaıy saparlary da memleketterimiz arasyndaǵy dostyq, yntymaqtastyqty órkendetýde mańyzdy ról atqardy desek bolady.
Qazaqstandyq parlamentshiler men mınıstrler de Japonııaǵa saparmen bardy. Búginde Qazaqstan Parlamentinde Japonııamen yntymaqtastyqty damytý týraly arnaıy toptar qurylǵan.
Japonııa Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Halyqaralyq yntymaqtastyq agenttigi Qazaqstanmen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Atalǵan agenttik Astananyń salynýyna úlken úles qosýda. 1998 jyly osy uıymnyń qarjylandyrýymen Astana áýejaıy salyndy. 2002 jyly Japonııa Halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń qoldaýymen Astanany damytýdyń bas josparyn júzege asyrý qolǵa alyndy. Arhıtektor Kıshıo Kýrokavanyń jobasymen jańa shahar boı kótere bastady. Astana qalasynyń sý júıesi men jol tóseý jumystaryna da Japonııa agenttigi atsalysty. 2013 jyldyń naýryz aıynda Japonııanyń Sýkýba ýnıversıtetiniń qoldaýymen Almatyda eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń 20 jyldyǵyna baılanysty halyqaralyq konferensııa ótkizildi.
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Kedendik baqylaý komıtetiniń málimetine súıensek, 2015 jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 1,4 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. 2005-2015 jyldar aralyǵynda Japonııadan Qazaqstanǵa salynǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 4,8 mlrd dollarǵa jetken. Gýmanıtarlyq salada da Japonııa Semeı aımaǵyna kómek kórsetip otyr.
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy
ALMATY
Shyǵys Azııanyń damyǵan eli Japonııa men Ortalyq Azııa barysy retinde tanylǵan Qazaqstannyń yntymaqtastyǵy jyldan jylǵa artyp keledi. Japonııa Qazaqstannyń táýelsizdigin resmı túrde 1991 jyldyń 28 jeltoqsanynda tanydy. Bir aı ótkende, ıaǵnı 1992 jyldyń 26 qańtarynda eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar arnaıy bekip, yntymaqtastyqtyń óristeýine keńinen jol ashyldy.
Mine, sodan beri týra 25 jyl ótipti. Táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy orny men bedeli kúnnen-kúnge aıqyndalyp, álem tanyǵan, talaı asýdy baǵyndyrǵan, damýdyń sara jolynda óz baǵytyn tapqan egemen el ekendigin barsha dúnıe biledi. Qazaq-japon qatynastarynyń 25 jyldyǵyna oraı, eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystyń tarıhyn qysqasha zerdelep shyǵýdy jón kórdik.
Dıplomatııalyq qatynastyń bastaýy retinde yntymaqtastyq ornaǵannan keıin bir jyl ótkende, ıaǵnı 1993 jyly Almaty qalasynda Japonııa elshiliginiń ashylýyn atasaq bolady. 2005 jyly Japonııa elshiligi Astanaǵa kóshirildi. Qazaqstannyń Japonııadaǵy elshiligi 1997 jyldan beri jumys isteıdi.
25 jyl ishinde eki memlekettiń úkimetteri arasyndaǵy qol qoıylǵan basty ýaǵdalastyq qujattaryna kelsek: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men Japonııa Úkimeti arasynda tehnıkalyq yntymaqtastyq jónindegi ýaǵdalastyq (2005 jyldyń 6 shildesinde kúshine endi), Qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaýǵa jáne kiris salyǵynan jaltarýǵa jol bermeýge qatysty konvensııa (2009 jyly kúshine enip, 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanyldy), Atom energııasyn beıbit maqsatta qoldaný týraly ýaǵdalastyq (2011 jyly kúshine endi), Investısııany ekijaqty qorǵaý jónindegi memleketaralyq ýaǵdalastyq (2014 jyldyń 23 qazanynda qol qoıylyp, bir jyldan keıin kúshine endi).
Qazaqstan men Japonııa 2015 jyldyń 27 qazanynda strategııalyq seriktestikti keńeıtýge qatysty Birikken málimdeme jasady. Ekijaqty saıası únqatysýdyń bastaýy retinde Japonııa premer-mınıstriniń orynbasary, Syrtqy ister mınıstri Vatanabe Mıchıonyń 1992 jyldyń mamyr aıynda Qazaqstanǵa saparyn ataýǵa bolady. Al Qazaqstan tarapynan alǵashqy resmı sapar 1994 jyldyń 6-9 sáýiri aralyǵynda júzege asty. Prezıdent Nursultan Nazarbaev Japonııaǵa alǵash ret sapar shegip, asa mańyzdy kelisimderge qol jetkizdi. Bul sapar memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa órege kóterilýine tyń serpin berdi.
Japonııanyń sol kezdegi Qazaqstandaǵy elshisi Akıra Masýı Nursultan Nazarbaevtyń Kúnshyǵys elinde bolǵan kezin óziniń estelikterinde egjeı-tegjeıli jazǵan. О́zgeni tanı otyryp, ózin tanyta bilý – dıplomatııalyq sheberliktiń aıqyn úlgisi. Japonııanyń Qazaqstandaǵy alǵashqy elshisi Akıra Masýı «Shıodaıtaıshıgamıtakazafýsýtan» (Qazaqstan tuńǵysh elshiniń kózimen, Tokıo: 2007) dep atalatyn kitabynda japon oqyrmandaryna Qazaqstan týraly naqty derekter men mol maǵlumattar bere otyryp, táýelsizdigin jańadan alǵan el týraly oılaryn keleli pikirlerimen órnektegen.
Kitaptyń «Prezıdent Nazarbaevtyń Japonııaǵa sapary» dep atalatyn úshinshi taraýynda 1994 jyldyń 6-9 sáýiri aralyǵynda Elbasynyń Kúnshyǵys eline sapary jaıly tolymdy derekter keltirip, Qazaqstan basshysy jaıynda kóńilge túıgen oılarymen bólisken. «Men jańa qyzmetime kirisken kezde, Prezıdent N.Nazarbaev Japonııaǵa sapar shegip, jańadan táýelsizdik alǵan Qazaqstan men Japonııa arasyndaǵy kelisimdi júzege asyryp, eki el arasyndaǵy baılanystyń irgetasyn bekitý týraly nıetin bildirgen edi. 1994 jyly, týra sakýra aǵashy gúlin tolyq ashqan mezgilde Qazaqstan Prezıdentiniń Japonııaǵa sapary júzege asty. Sol ýaqytta úsh kún boıy Prezıdentpen birge bolǵanymdy men baqyt sanaımyn.
N.Nazarbaev 1994 jyldyń sońynda ótken dıplomatııalyq tanystyrylymda shabyttanyp, dombyra tartqan bolatyn. Osy jolǵy saparynda da kóterińki kóńil-kúımen, kólik ishinde ándetip otyrdy. Prezıdenttiń mundaı ádeti kúızelisti boıǵa jınamaýdyń bir qupııasy bolar dep túıdim. Qazaqtyń án áýenine uqsaǵandyqtan ba, japonnyń dástúrli ánderin unatyp, Gındzadaǵy serýen kezinde jáne Akıhabarada dúken aralaǵanda Japonııaǵa keńinen taralǵan ánderdi qalaıtynyn aıtty. Zaıybymen, qyzymen birge japon ánderiniń SD jınaǵyn satyp aldy...», dep jazady A.Masýı.
Qazaqstanda qyzmet etken kezinde kórgen-bilgenderin, oıǵa túıgenderin kitabyna arqaý etken japon elshisi Qazaq eliniń ulttyq minez-qulqyna da óz baǵasyn berýdi umytpapty. «Qazaq halqy kóshpendi halyqqa tán erekshelikterdi, minez-qulyqty saqtaǵan, týrashyl, keńpeıil, sheshen, qonaqjaı, darhan kóńildi» dep jazǵan óz kitabynda elshi.
Qazaqstan basshysy 1999 jyly jeltoqsannyń 5-8-i aralyǵynda Japonııaǵa ekinshi ret saparmen barǵan kezde Dostyq, yntymaqtastyq pen áriptestik jónindegi birlesken málimdemege qol qoıylýy da eki eldiń dıplomatııalyq baılanysyn jańa beleske kótergeni sózsiz.
2006 jyly 28-29 tamyz kúnderi Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń arnaıy shaqyrýymen Japonııa Premer-mınıstri Djıýnıchıroý Koıdzýmı Qazaqstanǵa keldi. Bul sapar tabıǵı resýrstarǵa baı Qazaqstan men energetıkalyq shıkizaty tapshy Japonııanyń ózara tıimdi áriptestigi úshin óte mańyzdy boldy.
Al 2008 jyldyń 18 maýsymynda Qazaqstan basshysy Japonııaǵa úshinshi ret resmı saparmen bardy. 22 maýsymǵa deıin sozylǵan sapar kezinde Japonııa ımperatory eki eldiń arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtýǵa qosqan úlesi úshin Nursultan Nazarbaevty «Hrızantema» ordenimen marapattady. Qazaqstan tarapynan ımperator Akıhıtoǵa joǵary memlekettik «Altyn Qyran» ordeni tabystaldy.
Joǵary dárejeli kezdesýler eki el aýmaǵyndaǵy resmı sapar kezinde ǵana emes, ózge memleketterde ótken halyqaralyq jıyndar kezinde de jalǵasyp jatty. Máselen, 2010 jyly 13 sáýirde Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Japonııa Premer-mınıstri Iýkıo Hatoıamamen kezdesý ótkizgen bolatyn.
2013 jyly 6 qyrkúıekte Sankt-Peterbýrgte ótken G20 Sammıtinde Nursultan Nazarbaev Japonııa Premer-mınıstri Sındzo Abemen kezdesti. Al 2014 jyly 17 qazanda Elbasy Mılanda ótken «Azııa-Eýropa» forýmynyń 10-shy sammıtinde Japonııa Premer-mınıstrimen kelissóz júrgizdi.
Búgingi kúnge deıin Japonııadan túrli laýazym ıeleri resmı saparmen Qazaqstanda bolyp, sonyń arqasynda yntymaqtastyq óz deńgeıinde damý ústinde. 1997 jyly Japonııa Parlamenti Tómengi palatasynyń depýtaty Keıdzo Obýchı (2000 jyldan bastap Premer-mınıstr), Ekonomıkalyq josparlaý mınıstri Taro Aso, 1998 jyly Seıchıro Toıoda bastaǵan Japonııa ekonomıkalyq uıymdar federasııasy, 2001 jyly burynǵy Premer-mınıstr Sýtamý Hata, 2002 jyly Syrtqy ister vıse-mınıstri Seıken Segıýra, Tómengi palata depýtaty Iýrıko Koıke, 2003 jyly Syrtqy ister vıse-mınıstri Tesýro Iаno, Joǵarǵy palata depýtaty Hıroıýkı Morıshıta, Tómengi palata depýtaty, burynǵy Premer-mınıstr Ioshıro Morı, depýtat Sýtomý Hatanyń Qazaqstanǵa jasaǵan arnaıy saparlary da memleketterimiz arasyndaǵy dostyq, yntymaqtastyqty órkendetýde mańyzdy ról atqardy desek bolady.
Qazaqstandyq parlamentshiler men mınıstrler de Japonııaǵa saparmen bardy. Búginde Qazaqstan Parlamentinde Japonııamen yntymaqtastyqty damytý týraly arnaıy toptar qurylǵan.
Japonııa Syrtqy ister mınıstrligi janyndaǵy Halyqaralyq yntymaqtastyq agenttigi Qazaqstanmen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Atalǵan agenttik Astananyń salynýyna úlken úles qosýda. 1998 jyly osy uıymnyń qarjylandyrýymen Astana áýejaıy salyndy. 2002 jyly Japonııa Halyqaralyq yntymaqtastyq agenttiginiń qoldaýymen Astanany damytýdyń bas josparyn júzege asyrý qolǵa alyndy. Arhıtektor Kıshıo Kýrokavanyń jobasymen jańa shahar boı kótere bastady. Astana qalasynyń sý júıesi men jol tóseý jumystaryna da Japonııa agenttigi atsalysty. 2013 jyldyń naýryz aıynda Japonııanyń Sýkýba ýnıversıtetiniń qoldaýymen Almatyda eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń 20 jyldyǵyna baılanysty halyqaralyq konferensııa ótkizildi.
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Kedendik baqylaý komıtetiniń málimetine súıensek, 2015 jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 1,4 mlrd AQSh dollaryn quraǵan. 2005-2015 jyldar aralyǵynda Japonııadan Qazaqstanǵa salynǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 4,8 mlrd dollarǵa jetken. Gýmanıtarlyq salada da Japonııa Semeı aımaǵyna kómek kórsetip otyr.
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy
ALMATY
Sońǵy jańalyqtar
Qopa mektebine qoldaý kórsetildi
Mektep • Keshe
Mıhaıl Shaıdorov Olımpıadada óner kórsetken kostıýmin murajaıǵa tapsyrdy
Olımpıada • Keshe
Shahmattan respýblıkalyq chempıonat ótip jatyr
Shahmat • Keshe
Semeıde quqyqtyń quiz zııatkerlik oıyny ótti
Aımaqtar • Keshe
Astanada júk kóligi órtke orandy
Oqıǵa • Keshe
Elimizdegi eń iri JOO oqytýshylary men stýdentteri referendýmdi qoldady
Referendým • Keshe
Jańbyr men qar, boran: Erteń elimizde aýa raıy qandaı bolady?
Aýa raıy • Keshe
