Elbasy joǵary baǵalaǵan ozyq sharýashylyq ǵylym men óndiristi ushtastyrǵan ınnovasııalyq-tehnologııalyq ortalyqqa aınalyp otyr
Ǵylym men óndiristi ushtastyrý ıdeıasy
– Birden aıtaıyn, bul týraly jazý ońaı bolmaıdy, – dedi Temirhan Myńaıdaruly, «Baıserke-Agro» ǵylymı-óndiristik oqytý ortalyǵynyń bazasyna alǵash kirgenimizde. Sebebi, tilshi túgil egin men mal sharýashylyǵynan habary bar degen ortanqol fermerdiń ózi aýyl sharýashylyǵynyń ǵylymı baǵytyn, álemniń eń úzdik tájirıbelerin úzdiksiz zerttep otyra almaıdy. Al munda atqarylyp jatqan búkil sharýa álemdegi eń sońǵy ǵylymı-tehnıkalyq jańalyqtarǵa negizdelgen. Sol sebepti, mundaǵy tehnıkalar, ǵylymı ádis-tásilder, basqa da jańalyqtar kópshiliktiń qoly jete beretin dúnıe emes. Qoljetimsiz nárseniń syryn bilý qıynǵa túsetini aıtpasa da túsinikti. Biz bas suqqan mekeme eń aldymen osy kedergini alǵashqy bolyp attap ótken ortalyq. Kóp salaly sharýashylyqpen tanysa júrip, «óristegi malymen birge jýsap, birge órgen» qazaqtyń jańa zamandaǵy urpaǵynyń maldy da, jerdi de ınnovasııalyq tehnologııalar arqyly ıgerip otyrǵanyn kórdik. «Baıserke-Agro» óndiris sharýashylyǵynyń basshysy aıtady: – Jalpy, ózińmen óziń ǵana bolyp, eski súrleýmen tarta berseń, eshqandaı iste damý bolmaıdy. Assa azǵantaı tabysty mise tutýyńa týra keledi. Al respýblıkalyq jáne álemdik sharýashylyqtan óz ornyńdy alam deseń, dúnıe júziniń damyǵan elderin aralaýǵa, áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa týra keledi. Sol arqyly zertteısiń, tájirıbe almasasyń. Jaqsysyn, jańalyǵyn óz sharýashylyǵyńda qoldanyp kóresiń. Biraq, bul da jaı ǵana kóshirip ákelip qoldana berý degendi bildirmeıdi, klımatqa, jerdiń yńǵaıyna qaraı tehnıkany da, basqany da ońtaılandyrýǵa, ózgertip qaıta jasaýǵa týra keledi. Qanshama gektar eginshilik, qanshama myńdaǵan túlik, sonyń bárin ıgerip otyrǵan zamanaýı tehnıka... Sanaı berse az emes eken. Osyǵan jetý úshin adamǵa aldymen ne kerek? Neni bilýge tıis? Bilek túrip, áýp dep iske kirisken qarsańda ǵylymı-óndiristik ortalyqtyń basshylyǵy sharýashylyq týraly qatyp qalǵan stereotıpter men jumysqa degen jaýapsyzdyqpen kóbirek kúresýge týra kelgenin aıtyp qaldy. – Sharttylyq degen túsinik bar, aınalańa qarashy, bári shartty. Shartty túrde – jerdiń ıesi – qanshama myńdaǵan gektardy alyp alǵan, ol bos jatyr nemese bolymsyz birdeńeler ekken bolady, ónim óte az. Shartty túrde mal baǵady, onysy da kúnkóriske áreń jetedi. Shartty túrdegi ǵylym doktorlary, akademıkter... Laboratorııadan, kabınetten shyqpaıtyn oqymystylar kimge tulǵa? Basqa emes, óndiristik, tehnıkalyq ǵylym týraly aıtyp otyrmyn. Ǵalymsyń ba, bilimińdi tájirıbemen sabaqtastyrý kerek. Alqapqa shyq, dalany arala. Bir kúni ekinshi kúnine uqsamaıtyn, tehnıkalyq damý shyrqaý shegine jetken zamanda soqamen jer jyrtyp, qoıtoryǵa minip, malyn bir qaıyryp qoıyp, ony aýyl sharýashylyǵymen aınalysyp júrmin dep esepteý endigi ýaqytqa qol emes. Taǵy bir sharttylyq – qyzmetker ataný: belgili bir jerge jumysqa kirdińiz, jalaqyńyzdy alyp otyrsyz. Boldy! Kúnde ertemen kelip, kesh batqansha áıtip-búıtip ýaqyt ótkizip, úıińe qaıttyń. Bir kúniń óldi. Eshteńe joq. Kim ne tapty? О́ziń ne uttyń? Jumysqa bulaı qaraýǵa bolmaıdy. Men osy isti qolǵa alǵanda osyndaı nemquraılylyqpen kóp kúresýge týra keldi, – deıdi sharýashylyq basshysy. Mekemeniń múlkine qyrǵıdaı tıip, irili-usaqty urlyqpen úıine tasý etek alyp turǵan ýaqyttar bolypty. Degenmen, arada kóp ýaqyt ótpeı ondaılardan arylǵan. Onyń ústine, búgingi «Baıserkege» anaý aıtqandaı kóp adam kerek emes pe dep oılaısyń. Bári ortalyqtandyrylǵan. Kóp jaǵdaıda kompıýterlik baǵdarlamalarmen basqarylady. 300 ga jerdi bir adam sýarady, 300 sıyrdy bir adam saýady degendeı. Muny ortalyqtyń qara jumys kúshiniń ólshem birligi retinde ǵana keltirip otyrmyz. Al bulardyń syrtynda ár kún saıyn ǵylym men óndiristi ushtastyrý ıdeıasynda Temirhan Dosmuhanbetovpen áriptestikte jumys istep jatqan qanshama ınstıtýt, ýnıversıtetter, ǵalymdar, sheteldik kompanııalar bar. «Baıserke-Agronyń» egis alqabynda, órisinde, qorasynda kúni-túni tirshilik qaınap jatyr. Árkim óz mindetin jaqsy biledi. – Eger meniń sharýashylyǵym jaqsy júrip tursa, ol aldymen osy kadr máselesiniń jolǵa qoıylǵany dep uǵý kerek. Men akademık ekem dep, tapsyrma berip qoıyp, shaljıyp jatqan eshkim joq. Praktıkanttan bastap, akademıkke deıin egis basynda, maldyń qasynda júrýge tıis. Mansaby men dárejesine qaramaı, barlyǵy birdeı jumyla eńbektengende ǵana belgili bir uıymshyl orta qalyptasady. Búgingi qoǵamda qandaı is bastasań da, iskerliktiń osyndaı mádenıetin qalyptastyrýǵa týra keledi. Krylovtyń «Aqqý, shortan hám shaıan» mysalyndaǵy sııaqty ǵoı. Aýyzbirlik bolmasa, tastaı tártip bolmasa, bastaǵan isińniń bári dalaǵa ketti deı ber. Bul turǵyda kadr daıyndaý, jaqsy mamandar tańdaı bilý, bilikti adamdarmen jumys isteý – eń basty talap, – deıdi Temirhan Dosmuhanbetov. «Baıserke-Agro» jumysynyń jańalyǵy qaısy, paıdasy nede? Árıne, ıesi úshin keremet jetistik, qaryshtap júrip jatqan bıznes. Bul aldymen, otandyq jáne shet el ǵalymdarynyń qatysýymen, ınnovasııalyq tehnıkalar arqyly qazaq fermerlerin oqytatyn, mamandar daıarlaıtyn ortalyqqa aınalyp keledi. Buryn-sońdy mundaı ortalyq bolmaǵanyn eskersek, qaı jaǵynan da elge úlgi boldy deýge bolady. Jalań sózben, qur jazýmen, túrli monografııalar, zertteý eńbektermen, ártúrli ǵylymı semınarlarmen is bitpeıdi. Sonyń báriniń kelip túıisetin, nátıjesin suraıtyn jeri tájirıbege tireledi. Tájirıbe júzinde kórsetý kerek. Bul da osy sharýashylyq basshysynyń aıtqanynan túıgenimiz. – Osyndaı ortalyqtar ár óńirden kóptep ashylýǵa tıis. JOO bitirgen adamdy maman dep esepteýge bolmaıdy. Sebebi, onda tájirıbe joq. Júrsin, kórsin, úırensin. Sodan keıin ǵana óndiriske jiberýge bolady. Bizdegi kemshilik, JOO-da stýdent aýdıtorııadan shyqpaıdy. 80 paıyz aýdıtorııalyq oqý, 20 paıyzy ǵana tájirıbege negizdeledi. Mundaı oqý stýdentke ne beredi dıplomnan basqa? Kez kelgen shet elde aýylsharýashylyq oqý oryndarynyń baǵdarlamasy 60 paıyz tájirıbege negizdeledi. Tipti 80 paıyzǵa deıin tájirıbege súıenetinder bar. Bilikti mamandy aýdıtorııa emes, qaınaǵan istiń ortasy daıyndaıdy, – deıdi T.Dosmuhanbetov. Osyndaı tájirıbelik oqýsyz jáne biz ıgerýge tıis zamanaýı tehnologııasyz sharýashylyǵyńdy damytam deý aqylǵa syıymsyz eken. Eskirgen, kúni ótken tehnologııamen búgingi kúnniń ólshemine saı mol ónim ala almaıtynyń túsinikti. O bastaǵy maqsat ta bolymsyz jetistikti maldanyp otyra bermeı, tyńǵa túren salý, jańalyqtardy ıgerý turǵysynda bolypty. Á degennen-aq, Qazaqstandaǵy burynǵy kórsetkishterdi birneshe ese oraıtyn rekordtarmen aty shyqqan ortalyqtyń qyzmetkerleri munyń sebebin ınnovasııalyq tehnologııamen baılanystyrady. Topyraqty óńdeý, tyńaıtqyshtar jasaý, sýarý tehnologııalaryn tıimdi paıdalaný, paıdaly jándikter ósirý, bıohımıkattar jasaý, mıkro, makroelementterdi shyǵarý ońaı sharýa emes. Mal sharýashylyǵynda da solaı. Sapaly azyqtandyrý, jaıly qora-jaı, ár túliktiń densaýlyǵyn josparly tekserip otyratyn laboratorııalar, bári-bári – aýyl sharýashylyǵy qojaıyndary ıgerýge tıis jańa zaman talaptary.
Aýa raıyna táýelsiz eginshilik
Sapar barysynda sharýashylyqtyń sharýasy jaıly bir emes birneshe adammen sóılesýge múmkindik aldyq. Ulan-asyr sharýashylyqqa qatysy bar kez kelgen qyzmetkerdiń láminen maqtanysh taby esetindeı. Mundaı maqtanyshtyń tórkinin túsiný úshin ulan-ǵaıyr atyrapty alyp jatqan «Baıserke-Agro» sharýashylyǵynyń bir pushpaǵyn ǵana aralap qaıtsańyz jetkilikti. – «Baıserke-Agroda» jumys istep jatqanymyzǵa besinshi jyl bolypty. Temirhan Dosmuhanbetov osy isti qolǵa alǵanda ártúrli ınstıtýttardan ǵalymdardy shaqyryp, birigip jumys isteýdi usyndy. Álemde qandaı jańalyq, qandaı tehnıka bar, soǵan baılanysty qandaı usynys bar, oıda júrgen, ǵylymı turǵyda daıyn turǵan jobalar bolsa, osy jerge kelip birigip iske asyrýǵa bolatynyn aıtty. Ǵalymǵa budan artyq ne kerek? Alǵashqy jyly-aq qytaı burshaq ósirýden rekord jańarttyq. Odan keıin júgeri ektik. Ár gektardan 100-140 tonnaǵa deıin ónim aldyq. Bizdiń tyńaıtqyshtar men jańa tehnologııanyń arqasynda júgeriniń boıy 5 metrden asyp ketti. Osy eki daqyl boıynsha búginde Qazaqstanda rekord ornattyq. Bıdaı, arpa, suly egý de jaqsy nátıje berdi. Ár jyldyń ózindik aýa raıy bolady. Bir jyly ylǵal jaqsy bolsa, ekinshi jyly qurǵaqshylyq degendeı. Soǵan qaramastan, osy tórt jyldyń ishinde búkil daqyl boıynsha Qazaqstanda bolyp kórmegen kórsetkishterge jettik. Qazir 440 gektar tamshylatyp sýarý ádisimen sýarylady. Italııadan burǵylaý tehnıkalaryn ákelip, 24 uńǵy qazdyq. Bir uńǵy 33 gektarǵa deıin sýara alady. Biz jetken jetistikterdiń barlyǵy – osyndaı sharýalardyń toqtaýsyz, josparly túrde atqarylyp jatqanynyń arqasy. Bul jerde Temirhan Myńaıdarulynyń úlken táýekelderge barǵanyn aıta ketý kerek, – deıdi О́simdik qorǵaý jáne karantın ınstıtýtynyń bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Abaı Saǵıtov. «Baıserke-Agro» ortalyǵynyń egin sharýashylyǵy boıynsha keńesshisi Abaı Orazulynyń sózine qaraǵanda, kóp jaǵdaıda 100 gektarǵa ónim ekseńiz, onyń teń jartysy ónim bermeıdi deýge bolady. Sebebi, jer tolyqtaı óńdelmegen. Aýrý taratatyn bakterııa, vırýstardan tazarmaǵan. Ony emdeý de búkil bir ınstıtýttyń atqaratyn sharýasy. Sonyń bárinen ótken soń ǵana sizdiń eginińiz belgili bir normaǵa baǵynǵan, josparly eginshilik bolady. Jer aýrýdan arylsa, ónim kóbeıip qana qoımaıdy, ekologııalyq jaǵynan da taza bolady. Eginniń kútimin oryp alǵansha bir sát te kózden tasa qylýǵa bolmaıdy. Qaı jerge ne jetpeıdi? Qandaı zııankester paıda boldy? Ony anyqtaý úshin «drondardy» paıdalanady. Ol ınfraqyzyl sáýle arqyly bıikte turyp qaı jerde qandaı tyńaıtqysh jetpeıdi, qaı jerdiń sýy az, qaı jerde aram shópter men zııankes jándikter bar, sony anyqtaıdy. Boıy jetilgen soń, júgeriniń ishine eshqandaı tehnıka kire almaıdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda da osy ushqysh kameralardyń kómegi aýadaı qajet. Aýrý nemese zııankester paıda bolǵan qaýipti jerdi taýyp, joıýǵa múmkindik beredi. – Buny oryssha «tochechnoe zemledelıe» deıdi. Munyń barlyǵy aspannan túsken joq, álemde bar brendter, – deıdi ǵalym. – Mine, solardy der kezinde zerttep, paıdalana bilýge tıispiz. Jer jahanda ne bolyp, ne qoıyp jatyr, ınnovasııa qalaı damyp barady, qandaı tehnıkalar paıda boldy, sonyń bári eginshilikpen aınalysam degen kisiniń nazarynda bolýǵa tıis. Bul turǵyda búgingi tańda bizben birge jumys istep jatqan «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shet elderde oqyǵan, oqyp jatqan jastardyń da bar ekenin aıta ketý kerek. «Bolashaq» – bizge álemdik jańalyqtardy ákeletin jastardy tárbıeleýde mańyzy zor baǵdarlama. Sebebi, olar jaı ǵana estip qana qoımaıdy, damyǵan elderde tájirıbeden ótedi. Mine, búgingi tańda osyndaı jastardy jınap, jumys isteýine múmkindik berý – «Baıserke-Agronyń» negizgi ustanymdarynyń biri. Jaqsy bir nárse týraly estidik pe, mindetti túrde sony qolǵa túsirý jaǵy oılastyrylady. – Kóp ónim alam dep ýly hımıkattardy kóp qoldanatyn ýaqyt ótti. Hımııalyq tyńaıtqyshtarmen ósirilgen ónimderdiń adam aǵzasyna ǵana emes, búkil adamzat tirshiligine orasan qaýip ekenin álem endi túsine bastady. Mundaı ónimder urpaq densaýlyǵy úshin de qaýipti, adam genine áser etedi. Búgingi statıstıkadan habary bar adam biledi, ómirge kelgen balalardyń 90 paıyzy túrli allergııamen týady. Munyń barlyǵy álgindeı ádispen ósirilgen ónimderdi kóp tutynýdan. Demek, básekege qabiletti etetin eń basty kórsetkish – ónimniń tazalyǵy, tıimdiligi, – deıdi Abaı Orazuly.Rekordtar. Burynǵy men búgingi
Bizde qyzyq kózqaras bar, áldebir shet el osynsha jetistikke jetipti dese kózimizdi jumyp, aýzymyzdy ashyp senemiz, al ózimiz jetken joǵary kórsetkishterge kúmánmen qaraımyz. Sol sebepti, salystyrmaly túrde biraz sıfr keltirýdi durys kórip otyrmyz. Qazaqstan óz aldyna el bolǵaly bergi eń joǵary kórsetkish sońǵy tórt jylǵa, onyń ishinde osy «Baıserke-Agroǵa» tıesili eken. Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Rahym Orazalıevtiń keltirgen málimetine súıensek, sońǵy jıyrma jylda respýblıka boıynsha kúzdik bıdaıdyń gektarlyq ónimi 2 tonna eken. Jazdyq bıdaı tipti az – 1,3, al bizde orta eseppen 5 tonna. Al, eń joǵary kórsetkish – 8,5. Trıtıkale (qara bıdaı men bıdaıdyń býdany) burynǵy kórsetkish – 2,5-3 tonna bolatyn, biz bul kórsetkishti 12 tonnaǵa deıin arttyrdyq. Arpa buryn – 1,5, qazir – 3,5-4 tonna. Suly da osy sııaqty, buryn – 1,6 bolsa, qazir – 4 (6) tonna. Qytaı burshaq – 1,7 tonna, bizdiń ortalyq bul kórsetkishti 6,6-ǵa jetkizdi. Jońyshqa orýdan Qazaqstan boıynsha kórsetkish 5 tonnaǵa jetken. Biz 8-9 tonnadan ónim aldyq. Júgeriden Qazaqstan 3-4 tonnadan aspaǵan, al biz 18-ge jetkizdik. Bul endi jekelegen kórsetkishter ǵoı, al jalpy egistik alqap kólemi de, jalpy ónim de birneshe ese ósti. Mysaly, kók balaýsanyń jalpy ónimi «Baıserke-Agronyń» ózinde Temirhan Dosmuhambetov kelmeı turǵanda 1000 tonna bolǵan, qazirgi kórsetkish budan 20 ese kóp. Osyǵan qarap-aq, osy azǵantaı jyldyń ishindegi jetistiktiń qandaı ekenin baǵamdaı berýge bolady, – deıdi. Akademıktiń sharýashylyqtaǵy róli de ósimdik sharýashylyǵy boıynsha keńesshi. «Qara shirikti qarashyǵyńdaı saqtaý kerek», dep jıi aıtyp otyrǵan ǵalymnyń aıtýynsha, topyraqtyń qunaryn saqtaý úshin organıkalyq egistikke aýyspaly rejim kerek eken. Bir ónim bir jerde egile bermeýge tıis. Bir egistik alqapqa bir jyly dándi daqyl egilse, keler jyly jońyshqa egiledi. Bir jerge uzaǵyraq sebýge bolatyn qytaı burshaq qana. Onyń ózi 3-4 márteden soń almastyrýdy talap etedi, al, qalǵan daqyldar jyl saıyn aýysyp otyrady. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda ónimniń kólemi ǵana emes, sapasy da tómendep ketetin kórinedi.Bul arnaıy ǵylymı ortalyq bolmasa, anaý-mynaýdyń qolynan kele bermeıtin sharýa, – deıdi Rahym Almabekuly. – Jer men tuqym daıyn bolǵan soń da bar másele sheshilip kete salmaıdy. Endi sebý máselesi alǵa shyǵady. Egindi de jaıdanjaı ege salýǵa bolmaıdy. Mehanızasııa kerek. Burynǵy eski tehnıka sizdiń keremet asyl tuqymyńyzdy durys sebe almaýy múmkin. Durys sebilmegen tuqym durys ónim bere almaıdy. Sol sebepti, zamanaýı tehnıkalardy shet elderden aldyrýǵa týra keledi. Jaı ǵana aldyrý jetkiliksiz, Qazaqstannyń jerine ońtaılandyryp, arnaıy tapsyryspen qaıta jasalady.
Álemde et pen sút ónimderi jetispeıdi
«Baıserke-Agro» jylqy, túıe, iri qara, qoı ósirýmen aınalysady. Bul tizim aldaǵy ýaqytta keńeıe túspek. 3500-ge tarta iri qara bar. Onyń 2000-y et sharýashylyǵyna, qalǵan 1500-i sút sharýashylyǵyna baǵyttalǵan. Asyl tuqymdy sıyrlardy jańa tehnologııa boıynsha kútip-baptaýdyń arqasynda bir jylda bir sıyrdan 9 tonna sút alynady. Mundaı kórsetkish Qazaqstan tarıhynda bolmaǵan. Respýblıka boıynsha burynǵy eń joǵary kórsetkish 2,5-3 tonnaǵa jýyqtaǵan. Bir táýlikte 78 lıtr sút bergen rekordshy sıyr týraly kelmeı turyp habardar bolǵanbyz. Álemdik rekord – 110 lıtr. Reseıdiń kórsetkishi – 82. Elimizde burynǵy rekord 62 lıtr bolypty. Demek, jańa kórsetkish damýdyń basy degen sóz. Bizge bul týraly áńgimelep bergen aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA korrespondent múshesi Tóleýhan Sadyqulov: – Joǵary kórsetkish 78 lıtr bolǵan soń, oǵan jeteqabyl kórsetkishter de bolady ǵoı. Bul rekordty mańaılap júrgen on shaqty sıyr bar. Muny nege aıtyp otyrmyn? Bul genetıkalyq basymdyqtyń kórsetkishi. Demek, mundaı sútti sıyrlardyń sanyn arttyrýǵa bolady degen sóz. Qazir on sıyr bolsa, bolashaqta jıyrmaǵa jetedi, otyz bolady... Júzden asady... Bul ánsheıin qurǵaq boljam emes, biz qazir Amerıkamen birigip laboratorııa ashyp jatyrmyz. Jańaǵydaı sútti sıyrlardyń embrıondaryn alamyz da, basqa sıyrlarǵa salamyz. Sol arqyly sútti sıyrlardyń sanyn kóbeıtemiz. Bul arqyly asyl tuqymdy sıyrlardy tez arada kóbeıtýge múmkindik alamyz. Demek, sút sharýashylyǵy tez damıdy, el ekonomıkasynyń jetekshi salasyna aınalady. Bul – embrıondardy transplantasııalaý arqyly bir asyl tuqymdy sıyrdan bir jylda júzge jýyq tuqym alýǵa bolady degen sóz. Ǵalym búgingi tańda álemde et jetispeýshiligi oryn alyp jatqanyn aıtady. Mysaly, et sharýashylyǵy suranystyń jartysyn ǵana qanaǵattandyra alady. Sút te solaı. Bul jóninde professor: – Bul degenińiz apatty jaǵdaı deýge bolady. Sondyqtan et, sút óndirý, mal sharýashylyǵy dúnıe júzinde óte úlken problemaǵa aınalyp otyr. Qazir Qytaıda ettiń baǵasy bizdegiden on ese qymbat. Koreıada bizdiń ólshemmen alǵanda 70 myń teńge. Ras, ol jaqta jalaqy joǵaryraq shyǵar, biraq, osynshalyq aıyrmashylyq joq qoı. Mine, osyndaı jaǵdaıda et óndirýde bir iri qara tuqymynyń ár tórt jyl saıyn 500 keli et bergeni kimge kerek? Tórt jyl boıy baǵasyń, bar bolǵany 500 keli. О́ndiriste ýaqyt úlken ról oınaıdy. Maldyń tóli neǵurlym tez salmaq jınasa, soǵurlym paıdalyraq bolmaq. Jedel jetildirý deıdi muny. Biz baǵyp otyrǵan tórt túrli tuqym osy talaptarǵa jaýap bere alatyn túr. 18 aılyǵynda 450-500 kelige jetedi. Bul salmaqtyń 60 paıyzy taza et bolady, demek, bir jarym jyldaı ýaqytta 300 keli et beredi degen sóz, – deıdi. Sharýashylyqta on myńnan asa qoı bar. Edilbaı qoıy jáne qazaqtyń bııazy júndi qoıy. Qazaq halqynyń brendi sanalatyn Edilbaı qoıy da tez jetiletindigimen erekshelenedi eken. Máselen, tórt aılyq qozy orta eseppen 47 keli tartady. Keıbireýleri 55-56 kelige deıin ósedi. Osyndaı qozylardy tuqymǵa alam, kóbeıtem degender de az emes. Demek, «Baıserke-Agro» basqa sharýashylyqtardyń damýyna, ónimin asyldandyrýyna yqpal etti degen sóz. Mundaı qozylardyń paıdasy ne? Qoıdyń etine qatysty alǵanda, qazir álemde 80 paıyz qozy eti tutynylady. Sebebi, onda holesterın az, maılylyq tómen. Burynyraqta qoı sharýashylyǵy teri, jún úshin kóp paıdalanylǵan. Al qazir terini az paıdalanady. Tigin sharýashylyǵynyń 70 paıyzyn maqta sharýashylyǵy qanaǵattandyryp otyr. Sol sebepti, qoıdy kóp elderde et sharýashylyǵy úshin ósirip jatyr. Biz at baılaǵan sharýashylyqtyń baǵyty da osy. Sebebi, suranysqa saı jumys isteý de – isti júrgizýdiń negizgi tetigi.Kezekte turǵan iri qaralar
Sıyrlardyń saýyn apparatyna ózi keletinin estisek te, asa mán bermegenbiz. Oqý-ǵylymı ortalyǵynyń bas dırektory Murat Álıevtiń tanystyrýymen oǵan da kóz jetkizdik. Biz kórgende sıyrlar saýyn apparatynyń aldynda kezekte tur eken. Dál osy retpen kúnine kem degende 4 márte saýylady. Robot ár sıyrdyń ózindik erekshelikterine qaraı jumys isteıdi. Aldymen jelindi tazalap jýady. Sodan soń, súttiń eń betki qabatyndaǵy azǵantaı bóligin bólek saýyp alady (jelinniń ushyndaǵy sútte bakterııalar bolýy múmkin). Jáne ár saýyn saıyn súttiń quramyn anyqtap otyrady. Vırýs nemese qan paıda bolǵan jaǵdaıda kompıýter arqyly operatorǵa habar beredi. Mundaı sút ortaq qorǵa qosylmaı, laboratorııaǵa jóneltiledi. Aýrýǵa shaldyqqan bolsa, birden emdeý kýrsy taǵaıyndalady. Sút bólimindegi 1200 sıyrdy 11 adam ǵana qarap otyr. Jeldetkish istep tur, murnyńdy basatyndaı ıis joq. Toıǵan qozydaı montıyp buzaýlar tur. Olar da jasyna qaraı top-topqa bólingen. Jańa týǵandary arnaıy úıshikte, erekshe kútim men baqylaýda bolady. Eń sapaly sút arnaıy súzgiden ótip baryp, sýyp qalmaı turyp (40 gradýs) beriledi. Mundaǵy Zeńgi baba tuqymyna beriletin jem-shóp te arnaıy laboratorııada daıyndalady. Tipti, sıyrdyń qıyna qarap, onyń sińýi men qorytylýyn da qadaǵalap otyramyz deıdi. Eger, durys qorytpaǵan jaǵdaı bolsa, sol ýaqytynda veterınarııa bóliminiń mamandary iske kirisedi. Ol zańdy da, sonshama maldyń bireýi aýyrsa, bárine taralýy múmkin. «Mal – bir juttyq» dep, qudaıǵa tapsyryp qarap otyratyndaı emes, kem degende ár sıyr aı saıyn kezekti tekserýden ótip turady. ...Bir sýret kóz aldymyzdan ketpeıdi, álgi kezekte turǵan sıyrlardyń biriniń jelininen ózdiginen sút sorǵalap turdy. Azdap obalsynǵandaı bolǵanymyzben, berekege baladyq ta qoıdyq. «It basyna irkit tógilgen» dep áspetteletin toqshylyqtyń belgisi osy shyǵar, bálkim... Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgen Nurmanbet QIZATULY Almaty oblysy
