Jalpy, bul taqyryp ta, bastalǵan qadam da tańsyq emes. Kooperasııaǵa birigý máselesine Sáken Seıfýllın 1923 jyly arnaıy qalam tartyp, búge-shigesine deıin jiliktep bergen eken. «Qazaqstannyń eńbekshilerine eń kerek nárseler – qala bolý, jer kásibimen aınalysý, shkola ashý hám kooperasııa ashý. Kooperasııa dep bir jerdegi, bir aınaladaǵy otyrǵan halyqtyń uıymdasyp, kerek-jaraq nárselerin birlesip alyp turatyn hám óziniń artyq satatyn nárselerin birlesip, kózin taýyp tıisti baǵamen ótkizip turatyn birlikti aıtady» dep, qarapaıym tilmen túsindiredi. «О́zderiniń kooperasııalaryn júrgizip turýǵa ortalarynan bilimdi, adal adamdarynan basqarma saılaıdy. Bul birlik uıymnyń qalaı jasalý retin hám basqarmanyń qalaı saılaný retin, halyq ortasynan ashylǵan kooperasııa isteriniń qalaı júrip turatynyn, sharttaryn aıtqan, jazylǵan, baspaǵa basylǵan nusqasy bolady. Sol nusqa boıynsha birlik kooperasııa isterin júrgizip turady. Qoldan qolǵa ótkizetin alypsatar saýdagerlerdiń paıdasynyń bárin aýyl halqynyń ózi paıda qylady», − degen oılary búgin de ómirsheńdigin joǵaltqan emes. Osy sózderdi kórneki jerlerge jazyp, ilip qoısa, esh artyqtyq etpes edi.
Sózimizdi el ishinen bastaıyq, Soltústik Qazaqstan – agrarly aımaq. Negizgi kásip – eginshilik. Osy oraıda aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrýdyń tıimdi tustary mol. Bertinge deıin bıdaı monodaqyl retinde ústemdik quryp kelgeni jasyryn emes. Un ónimderin eksporttaýdan da aldamyz. Alaıda, álem naryǵynda biryńǵaı bıdaı baǵasyna táýeldi bolyp qalǵandyqtan, astyq ótkizýde, rynok kózin tabýda túıtkilder paıda bola bastady. Sońǵy jyldary bıdaı daqylynyń qońyr tat aýrýyna shaldyǵýy jıilep ketti. Qaıta óńdeý ónerkásibiniń joqtyǵy da bir ǵana daqylmen aınalysýǵa áser etti. Buryndary qatty bıdaı ósirilip, qamyrlylyǵy 28 paıyzdan asatyn. Bul dástúrden de qol úzip qaldyq. Ǵalymdar jahandyq klımattyq ózgerý jaıly dabyl qaǵyp, aýyl sharýashylyǵyn soǵan beıimdeý máselesin qozǵap júr. Máselen, Avstrııada daqyldardy sebýdiń tyń tásili tabylyp, Qazaqstanda tájirıbe retinde qoldanylýda. Bul ádis tuqymdy únemdeýdi, birkelki ónýin, topyraqta ylǵaldyń saqtalýyn qamtamasyz etedi. О́simdik vegetasııasy kezeńinde aýa raıynyń qandaı bolatyny aldyn-ala boljanady. Bizde qalaı? О́kinishtisi sol, kóktemgi egis ýaqytynda ǵalymdardyń usynystary, ǵylymı derekter, aýa raıynyń qalaı qalyptasatyny jete eskerile bermeıdi.
Sońǵy jyldary oblysta maıly daqyldar egistigin kóbeıtýge degen umtylys aıqyn baıqalady. Taıynsha aýdanynda maıly daqyldar óńdeıtin keshenniń boı kóterýi – sonyń bir dáleli. Shal aqyn aýdanynda qant qyzylshasy zaýyty salynýda. Osyndaı tyń jobalardyń bolashaǵy zor. Ekonomıkamyzǵa serpin beredi.
Elbasy aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleri aldyna agrarlyq sektordy ekonomıkanyń jańa draıverine aınaldyrý mindetin qoıdy. Astyq ónimderi boıynsha Eýrazııada «nan kárzeńkesi» bolýymyz úshin shıkizat óndirisinen sapaly óńdelgen ónim shyǵarýǵa kóshýimiz qajet.
Sońǵy kezderi elimizde mal sharýashylyǵy salasyna úlken kóńil bólinip, birqatar baǵdarlamalar qabyldandy. Keleshekte asyl tuqymdy sharýashylyqtar uıymdastyrý, mal asyldandyrý isin jetildirý sekildi irgeli mindetter tur. Oblysta asyl tuqymdy iri qaranyń úlesi –16,6 paıyz. Kórshi óńirlerge qaraǵanda táýir kórsetkish. Biraq, álemdik standarttardan 2,5 ese tómen. Instıtýt ǵalymdary bul máseleniń ǵylymı negizdelgen qoldan uryqtandyrý arqyly sheshýdi kózdep otyr. Ol úshin uryq taratý, ıaǵnı dıstrıbıýterlik ortalyq qurý josparlandy. Oǵan embrıondardy transplantasııalaý sekildi zamanaýı tásilder engiziledi.
Sapaly mal azyǵyn daıyndaý da búgingi kúnniń kókeıkesti máseleleriniń biri. Qazaq «sıyrdyń súti – tilinde» dep beker aıtpaǵan. Mal ónimi baǵasynyń jartysyna jýyǵyn jem-shóp bazasy quraıdy. О́ńirde 2 mıllıon gektarǵa jýyq jaıylymdyq jer bar. Shabyndyq ta jeterlik. Alaıda, kútim joqtyǵynan qunarlylyq tómendep ketken. Júgeri, burshaq tuqymdas daqyldardyń úlesi múldem az. Buryndary bul jerlerge ártúrli shópter egilip, aýyspaly egis júıesine erekshe mán beriletin. Qazaqstanda qoǵamdyq maldyń 80 paıyzy jeke adamdardyń qolynda jınaqtalǵanymen, sapaly jem-shóp daıyndaýǵa shamalary jete bermeıdi.
Mine, osyndaı qıyndyqtardy birlesip qana eńserýge bolady. Ol úshin kooperatıvterge qosylyp, ortaq kúshti bir arnaǵa toǵystyrý kerek. Mal azyǵyn daıyndaıtyn arnaıy birlestikter qurylyp, ónim qunyn arzandatý joldary qarastyrylsa, quba-qup bolar edi.
Áıip YSQAQOV,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
