Sıpaty bólek, mazmuny tereń joldaý

Eger biz osy atalǵan baǵdarlamany osydan 6-7 jyl buryn júzege asyrýǵa kirissek, ol zaman talabyn búgin ǵana emes, burynyraq túsinip, osyǵan baıla­nysty kerekti is-sharalardy ja­­sap jatqanymyzdy kórsetedi. Já­ne de ol sharalar nátıjesiz emes: úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­lamany oryndaı otyryp, bizdegi ón­­diristiń tehnologııalyq deńgeıi bo-

ı­yn­sha táýelsizdik jyldary álemde 82-orynnan 56-orynǵa kóterile bildik. Al ınnovasııalyq áleýetimizben álemde 101-orynnan 59-orynǵa ilgeriledik. Osy jyldary elimizde jańadan 800-den astam kásiporyn boı kótergen eken. Olar Elbasy atap kórsetkendeı, tek bir ǵana 2016 jyly 2,2 trıllıon teń­gege taý­ar óndiripti. Prezıdent óz Jol­da-

ý­yn­da osyndaı taýarlardy ilge­ride bu­dan da qomaqty óndirip jáne shı­kizat emes taýarlar kólemin 2025 jyl­ǵa deı­in eki ese ósirýdi el Úkimetine min­det­tep otyr.

2004 jyly, ıaǵnı osydan 13 jyl bu­ryn Elbasy «Básekege qabiletti Qazaqstan úshin, básekege qabiletti eko­no­mıka úshin, básekege qabiletti halyq úshin» atty kezekti Joldaýyn jasap edi. Eger biz básekege qabilettilikti sol ýaqytta kótere bilsek, bul da qazaq eli­niń zaman talabyn qazir ǵana emes, bu­ry­ny­raq sezgeniniń aıqyn belgisi.

Osylaısha, básekege qabilettilik na­zar­dan tys qalǵan joq, osy baǵytta bi­raz sharalar da jasaldy jáne il­ge­rileý de bar.

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým ár jylda álem elderiniń básekege qabilettiliginiń ornyn, deńgeıin any­q­-

taıdy. Osy forýmnyń jasaǵan reı­tın­gi boıynsha táýelsizdik jyldary básekege qabilettiligimiz boıynsha álemde 78-orynnan 2016 jyly 53-orynǵa kóterilgen ekenbiz.

Sonymen, Prezıdenttiń sońǵy Jol­daýyndaǵy kóterilgen negizgi eki baǵyt – tehnologııalyq jańǵyrý men jahandyq básekege qabilettilik, bular – eshqashanda mańyzyn joıyp, kún tártibinen túspeıtin máseleler. Zaman, tehnıka, tehnologııalar túrlengen sa­ıyn, túsinigiń, daıyndyǵyń óz­ger­gen saı­yn olar jańa sıpat alyp, ár­bir ós­keleń urpaqtyń aldynda óz za­many­nyń óktem talaby bolyp qaı­ta­lanyp tu­r­ady.

Prezıdent Joldaýyndaǵy talap­tar­dyń burynǵydan sıpaty bólek, te­reńirek hám mazmundy. Onda Úkimet «Sıfr­ly Qazaqstan» keshendi baǵ­dar­lamasyn jasap, ony iske asyrý tapsyrylǵan. Sıfrly tóńkeris (sıf­ro­vaıa revolıýsııa) – jaqynda dú­nıe­ge kelgen ǵylym men tehnologııa ja­ńa­lyǵy. Ol alǵash ret shetelderde qol­da­nyla bastaǵan, óndiristiń bet-per­desin, bolmysyn kúrdeli óz­ge­r­te­tin qubylys. Buryn qoldanysta bol­ǵan ekonomıkanyń keıbir salala­ry ju­my­syn toqtatyp, kásiptiń, ká­sip­kerliktiń jańa, burynǵydan da tıimdi salalary dúnıege kelýi múm­kin. Búgin eshqandaı júrgizýshisi (shoferi) joq mashınalar keıbir elderde shyǵarylyp, júk tasýǵa kirise bastady. oǵan múmkindik álgi mashınalarda óte tez esepteıtin sıfrly tehnologııalardy qoldanýdan týdy.

«Fınansy ı razvıtıe» jýrnalynyń (№3, 2016 j.) málimeti boıynsha 2000 jyly búkil álemde 80 mıllıardqa jýyq fotografııa jasalǵan eken, al 2015 jyly onyń sany 1,5 trıllıonǵa deıin, ıaǵnı 20 ese ósipti. Osyǵan qa­ra­maı árbir fotografııanyń quny (plen­ka baǵasyn, fotografııa jasaý shy­ǵynyn qosa eseptegende) 50 sentten kúrt tó­men­degeni sondaı, olardy tipti shy­ǵyn shy­ǵarmaı jasaý múmkindigine deı­in jettik. Árıne, bul sandyq tehnolo­gııa jetistigi.

Sıfrly tehnologııa býhgalterııa, esep, kelisimshart, basqa da osyndaı qyzmet salalarynyń jumysyn tú­be­geıli jańartyp, osy sala qyz­met­kerleriniń sanyn eselep yqshamdaýǵa áke­ledi. Basqa kóptegen salaǵa da atal­ǵan tehnologııanyń áseri osyndaı. Mine, osynyń bári qoǵamda eńbek ónim­diligin ósirýge, tez damýǵa ákeletin ǵylym jańalyǵy. Kúndelikti ómirde kompıýterli tehnologııany, smartfondardy keńinen paıdalana bastaǵan Qazaqstan úshin sıfrly tehnologııa­ny ıgerý, sharýashylyq júıesine en­gizý óte mańyzdy ekeni eshbir kúmán tý­ǵyzbaıdy.

Joldaý el azamattaryn, jastardy, kásipkerlerdi jańashyldyqqa úndeıdi, ınno­vasııalyq tásilderdi keńinen paı­dalanyp, eńbek ónimdiligin qo­maq­ty túrde ósirýge shaqyrady. Pre­zı­dent Úkimetke EKSPO-2017 kór­me qu­ramynda halyqaralyq IT-startap kom­panııasyn jasaqtap, iske qosýdy tap­­syrdy. Sol sııaqty elimizdegi ýnı­ver­sıtetterde de osyndaı startap kom­panııalary, tehnologııalyq park­ter, ınkýbatorlar ómirge kelýi tıis. Jal­pylaı aıtqanda, ınnovasııa-ja­ńa­shy­l­-

dyq aldaǵy ýaqytta el ekonomıkasyna, tipti árbir azamattyń ózine serpin beretin zaman qubylysy bolǵaly tur.

Elbasy óz Joldaýy arqyly aldaǵy bes jylda 500 myńnan astam jeke úı sharýashylyqtary men shaǵyn fermerlerdiń basyn biriktirip, olardan aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýdy Úkimetke mindet artyp otyr. Buny oryndaý atústi bolmaı, baıandy jasalyp, aýyl sharýashylyǵy júıesin kúrdeli ózgeriske ákelýi kerek. Al mektep, emhana, eldi mekenderdi abattandyrý, aýyldaǵy jol qatynastaryn retteý jáne basqa da máseleler – tek memleket tarapynan qarjy bólinip qana oryndalýy múmkin is-sharalar. Memleket baǵdarlamalarynda aýyldyń osyndaı qajettilikteri Úkimet tarapynan tııanaqty túrde eskerilýi kerek. Taǵy bir kesheýildetpeı tııanaqty túrde iske asyratyn sharýa – kásipkerlikti, orta jáne shaǵyn bıznesti qoldaý. Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy orta jáne shaǵyn bıznes kásipkerleriniń sany azaıyp, olardyń shyǵaratyn ónimi de tómendep ketkenin aıtty. Al tek sońǵy eki-úsh jyldyń ishinde osy bıznesti barynsha qoldaý kerek ekenin Prezıdenttiń ózi eń kemi 5-6 ret aıtyp, basqarýshy mekemelerge tıisti tapsyrma berip edi.

Orta jáne shaǵyn bıznestiń tó­men­deýi bul jergilikti halyqtyń tur­­my­synyń tómendeýi degen sóz. Son­dyq­tan muny tek alqaly jıyn­dar­da­ǵy áń­gimeniń arqaýy ǵana qylmaı, ár­bir bas­qarýshy mekemeler onymen kún­delikti aınalysýy kerek. Osy salada kez­desetin kedergilerdi joıýdy júıeli túrde qolǵa alǵan jón. Osyny biz, ókinishke qaraı, jasamaımyz.

Qazir halyq turmysyn jaqsartýdyń bir­den-bir joly – jer-jerlerde osy orta, shaǵyn bıznesti qoldaý. Ol úshin olar­ǵa nesıege qomaqty qarjy bólý qa­jet. Aqsha bolsa eldegi aǵaı­yn­dar óz kásibin ózderi tabady. Bizde ká­sip­kerlikke keńes beretin ujymdar da bar. Al kásipkerlikke baýlıtyn, úıretetin mek­tepter joqtyń qasy. Osylardy árbir aýdandarda ashyp, jumysqa qosýdyń jóni de, mańyzy da bar. Orta jáne shaǵyn bızneske barynsha qamqorlyq jasaý barlyq is basyndaǵy azamattardyń jaýapty da tikeleı mindeti der edim. О́ıtkeni, halyqtyń kúnkóris, turmys deńgeıiniń ósýi osy orta jáne shaǵyn bıznestiń qaı jerde bolsa da boı kóterýimen tikeleı baılanysty. Elbasy óz Joldaýynda árbir osy saladaǵy kásipkerlerdiń árqaısysyna 16 mln teńgeden kómek berýdi usyndy. Durys sheshim, burynǵydan kólemdirek járdem. Degenmen, bul da azdyq etetin sııaqty. О́z basym 2016 jylǵy bıýdjette ıgerilmeı qalǵan 32 mlrd teńgeni osy orta-shaǵyn bıznesti qosymsha qoldaý isine jumsaýdy usynar edim. Aýyldaǵy, qaladaǵy bıznesmender osy múmkindikti durys paıdalana alatynyna kúmán joq. Nesıeniń azdyǵy bıznestiń qolyn baılap otyrǵanyn kór­meýge bolmaı­dy. Endeshe, osy aı­tylǵandardy jı­naqtasaq, isteıtin sha­ralarǵa kóz jiber­sek, aldaǵy kezeń kúr­deli jáne el bolmysyn túbegeıli ózgertýge ákeletin mańyzdy ister ke­zeńi bolǵaly tur. Sondyqtan da Pre­­zıdent atap kórsetkendeı, bul kezeńdi Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrý kezeńi deımiz. Jahandyq básekege qabiletti bolý kúresine shyqtyq, álem órkenıetiniń taǵy bir kókjıegine shyǵýdy maqsat ettik. Árbir qazaq­stan­dyqtyń adamı sıpatyn, adamı bolmysyn zaman talabyna saı somdaý kerektigin zerdemizge túıdik.

Kópten aıtylyp júrgen saıası reformalar da alǵashqy qadamyn jasaı bastady. Osydan keıin Úkimet óz isin ózi baǵdarlap, ony iske asyrýǵa tikeleı jaýap bermek. Parlamenttik bılik kadr jasaqtaýda, bıýdjetti qarap, bekitý isinde buryn bolmaǵan quzyretine ıe bolady. Sóıtip, elimizdiń zaman ta­labyna saı damýyna olardyń da jaýapkershiligi eselep artady. Olar osy jańa jaýapkershilikke daıyn bolýy kerek. Múmkin olar da óz qataryn jańasha jasaqtaıtyn bolar.

О́tken 25 jylda talaı qıyndyqty bastan keshirdik, olardy jeńe de bildik. Álem daǵdarysynyń áserinen júrisimiz baıaýlady, biraq keıbir alys-jaqyn elderdeı keıin ketkenimiz joq. Turaqty qalpymyzdy saqtadyq.

Zaman talabynyń zor ekendigin uǵyp otyrmyz. aldaǵy is-qımyldyń jobasy bar, arnasy anyq. Álemdegi eń ozyq 30 eldiń qataryna qosylýdy kózdegen «Qazaqstan-2050» stra­te­gııa­lyq joba bar. Prezıdent usynǵan «100 naqty qadam» Ult jospary da bar. Joldaýda atap kórsetilgen Úshin­shi jańǵyrý kezeńiniń bes arnasy belgilendi. Mine, egemendigimizdiń ekin­shi shırek ǵasyrynda júretin jo­lymyzdy osylaı anyqtap, alatyn asýlardy alysta bolsa da osylaı mejelep otyrmyz. Sondyqtan da osy jan-jaqty daıyndyq elimizdiń Úshinshi jańǵyrýyna sáttilik ákelýi tıis. Laıym solaı bolǵaı!

Kenjeǵalı SAǴADIEV,

akademık