Memleket-jekemenshik áriptestiginiń áleýeti

− Tımýr Muratuly,  búgingi tańda memleket pen jekemenshik áriptestigi aıasynda aýyz tol­ty­ryp aıtarlyqtaı jumys­tar atqarylýda. Biraq, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýy jolyn­daǵy jumystar áli de bolsa synǵa ushyrap otyr. Mysalǵa,  tıisti organdar tarapynan tekserýlerdiń jıileýi, salyq saıasatyndaǵy kedergiler, qu­qyq­tyq-qujatnamalyq ba­ǵyt­taǵy  kereǵarlyqtar bar ekeni ras. Bul týraly Mem­le­ket basshysy ádil syn aı­typ, qatal talaptar qoıdy. El­basy­nyń Joldaýynda osy min­det aıshyqtalǵan. Bul baǵytta nendeı jumystar istelindi?

− Birden naqty jaýap berip keteıin, shaǵyn jáne orta bız­nes sýbektilerin qurý men damy­týǵa kedergi keltirip otyr­ǵan memlekettik qadaǵalaý fýnk­sııalaryn anyqtaıtyn jumys toby búginde quryldy. Bul topqa mem­lekettik organdardyń da, «Atameken» ulttyq kásipker­ler palatasynyń da ókilderi kiredi. Jumys boıynsha bes baǵyt belgilendi, onyń árbiri bo­ıynsha sarapshylyq top qory­tyndy jasap otyr, ol boıynsha kásipkerlik sýbek­tileri­ne qatys­ty baqy­laý sara­lanymy qysqar­tylýda jáne sala­lyq zańdarda baqylaý men qada­ǵalaýdyń ózge túrleri engiziledi. Bul bir kúnde oryndalatyn jumys emes. Budan basqa, memlekettik organdar­dyń  tekserýlerine balama paıda bolady, máselen, aýdıt nemese saraptama degen tárizdi.

− Sizdiń oıyńyzsha, orta jáne shaǵyn bıznestegi salyq salý­daǵy qolaısyzdyq ne  se­bep­­ti týyndap otyr? Kásip­ker­­­­lik­­­tiń jedel damýy shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń eli­­­­miz­­­­diń IJО́-degi tıisti úlesi­ne qol jetkizýi úshin taǵy ne isteý kerek?

− Shaǵyn jáne orta bıznes ókil­­deri salyq saıasatynda ózin qo­laı­­syz sezinedi deý jón emes. Sa­­lyq­­tyq zańnamalardy jetil­­dirý jumystary naqty jaǵdaı­dy esepke alý jolymen udaıy júr­gizilip otyrǵandyǵyna kýá­miz. Sonda da ózgerister men to­lyq­­­tyrýlar kóbine jekele­gen tap­syrmalar men buryn qabyl­dan­ǵan zańnamalyq aktilerdi oryndaýdyń qajettiliginen júze­ge asyryldy. Al únemi ózgeris jasaý salyq zańnamasyn boljap bolmaıtyn etip jiberdi de, bul salyq tóleýshilerdiń teris pikirin týǵyzdy. Degenmen, búginde bizdiń elimizdegi ShOB sýbektilerine salyq salý postkeńestik keńis­tik­­tegi elderdiń arasynda eń bir tar­tymdysy bolyp sanala­dy. Ult­tyq ekonomıka mı­nıstr­ligi­niń «Ekonomıkalyq zert­teý­ler ınstıtýty» AQ júrgizgen zert­teýleriniń qorytyndysyna sáı­kes, jeke kásipkerge saly­natyn sa­lyq júktemesi 2002 jyly 5,2 pa­ıyzdan 2010 jyly 3,2 paıyzǵa de­ıin nemese 1,6 ese azaıtylǵan, zańdy tulǵaǵa salyq júktemesiniń koeffısıenti 2002 jyly 5,6 paıyzdan 2010 jyly 2,86 paıyzǵa nemese 2 ese jeńildetilgen.

Jalpy, kásipkerliktiń damýy­na tek salyqtyq shara arqy­ly ǵana qol jetkizý oryn­syz dep sanaımyn. Bul rette stra­tegııalyq mindet te belgilengen. 2050 jylǵa qaraı eldiń IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznes úlesi 50 paıyzdan kem bolmaýy tıis. Qazirde bizge qaı óńi­rde bıznes júrgizý jeńilirek eken­­digin ekshep alý qajet. Aldaǵy ýa­qytta bizde Dúnıejúzilik bank­tiń reı­­tıngi negizinde arnaıy syı­aqy taǵaıyndaý jolymen bız­nes júr­gizýdiń jeńildigi reı­tıngi paı­da bol­ady. Búginde ádis­temelik ne­gizi jasalýda.

− Shaǵyn jáne orta bıznes­ti yntalandyrýdyń tyń ádis­teriniń iske qosylǵandyǵy týra­ly habardarmyz. Sonyń biri sa­la­lyq oqytý baǵdar­la­­ma­­sy. Ná­tıje ne bolyp jatyr?

−О́tken jyldyń sońyn 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan ónimdi eńbekpen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasyn bekitý týraly Úkimettiń qaýlysy qabyldandy. Onyń aıasynda «Bastaý Bıznes» jobasy, sondaı-aq, jappaı kásip­kerlikti damytýdy yntalan­dyrý tetikteri boıynsha kásip­ker­lik negizderine oqytý ere­jesi ázirlendi. Bul joba aýyl men aýdan ortalyǵynyń jumys istemeıtin turǵyndaryn (mysal­ǵa, 2017 jyly 80 aýdannyń, al 2018 jyly barlyq aýdannyń) kásip­kerlik negizderine oqytý­ǵa járdemdesetin bolady. Kásip­ker­likke beıimi bar ózin-ózi jumys­pen qamtyǵan adamdar da oqı alady. Oqý tegin, stıpendııa da qarastyrylǵan. Bekitilgen bıýd­jetke sáıkes bir rettik stıpen­dııa 16 759 teńgeni quraı­dy. Birin­shi jyly 15 myń adam, keıin jyl saıyn 30 myń adam oqı alady dep eseptep otyrmyz.

Kelesi aıda jappaı kásip­ker­likti shaǵyn nesıeleý kólemin keńeıtetin joba bastalady. Ko­mıssııasyz 8 myńǵa deıingi aı­lyq eseptik kórsetkish deń­geıinde  qarjy ala otyryp, jeti jyl merzimde, jyldyq 6 pa­ıyzben belsendi kásipker óz ón­dirisin uıymdastyryp, damy­ta alady. Qalalarda «Damý» jáne «Qazagrogarant» AQ kepil­dendirgen shaǵyn nesıelerdi «Damý» qory, al aýyldarda «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ ókildigi beretin bolady. Sondaı-aq, shaǵyn qarjylyq uıymdar men ekinshi deńgeıli bankter, «QazAgro» holdınginiń enshiles uıymdary tartylyp otyr. Aıtpaqshy, kásipkerler úshin kepildendirý de tegin.

− Jón eken. Máseleniń ekinshi jaǵyna kelsek, bizde kóbine memleket pen jeke­men­shik áriptestigin (MJÁ) qaıy­rym­dylyq nemese áleýmettik jaýap­kershilik jobalary dep túsiný bar. Demek, jalpy salaǵa degen kózqarasty ózgertý kerek shyǵar. Sizdiń oıyńyzsha, muny neden bastaýǵa bolady?

− Iá, zańnamaǵa sáıkes, MJÁ degenimiz –  memleket pen jekemenshik áriptestigi ara­syn­daǵy yntymaqtastyq for­ma­sy. Ol «Mem­leket-jekemen­shik árip­tes­tigi týraly» zańǵa sáı­kes kelýi qajet. Bizde MJÁ belgi­leri bar jobalar júzege asy­rylady, biraq olardyń kópshi­ligi ekijaqty kelisim jasaý sekildi belgige sáıkes kelmeıdi. О́z kezeginde, kelisim jasasý úshin zańda qarastyrylǵan bar­lyq resimdeýler men MJÁ joba­laryn josparlaý kezeńderi­niń bárin júrgizý qajet. Siz aıtyp otyrǵandaı, «uǵymdar aýysýyndaǵy» basty másele bizdiń oıymyzsha, MJÁ tetiginiń jańalyǵymen jáne mundaı jobalardy júzege asyrýdaǵy tájirıbeniń jetkiliksizdigimen baılanysty. Qazir elimizdegi MJÁ ortalyǵynyń mamandary men qyzmetkerleri oqý semınar­laryn ótkizip, keńester bere bastady. Sannan sapaǵa kóshetin ýaqyt mindetti túrde bolady.

− Aıtpaqshy, elimizde «Kon­sessııa» týraly zań qabyl­danǵanyna kóp boldy. Úsh jyl qatarynan, 2013 jyldan 2016 jylǵa deıin, zańnamaǵa ózgerister engizildi jáne budan qandaı jańalyq boldy?

– Konsessııalyq zańnama, basqalar sııaqty, jańartýlar men jandandyra túsýdi talap etedi. Dál osy maqsatta zańnama­daǵy anyqtalǵan qarama-qaıshy­lyq­tardy joıatyn, sondaı-aq, resim­dilik sıpattaǵy ádistemelik keder­gilerdi  alyp tastaıtyn óz­ge­rister engizildi. Tabysty ha­lyq­a­ra­lyq tájirıbeni esepke ala­tyn túze­týlerge keńinen oryn berildi.

MJÁ tetikterin ońaılatý máselesine kelsek, 2015 jyly qabyldanǵan «Memleket-jeke­menshik áriptestigi týraly» zańǵa kóp úmit artylady. Onda MJÁ joba­larynyń tez júzege asýyna múmkindik beretin erejeler men tetikter aıtarlyqtaı kóp.  Áń­gi­me júzege asyrý salasyn keńeı­­tý, konkýrstardy ońaılatý, tike­leı kelissózder júrgizý, rá­sim­deý­ler merzimin qysqartý, jobany ázirleýdiń keıbir kezeń­derin alyp tastaý nemes ońaı­latý týraly bolyp otyr. Iаǵnı, normatıvtik negiz daıyn. Endi MJÁ-ni damytý ákimderdiń naqty jáne kásibı jumysyna baılanysty.

− Búginde jergilikti at­qarý­shy organdar quny 9 mlrd teńgege deıingi jergilikti kon­ses­sııalyq jobalardy jospar­laý, ázirleý, saraptama jasaý isi­men aınalysýǵa quqyly. О́ńir­­lerdegi júzege asyrýǵa da­ıyn turǵan joba­lar sanyn pa­ıyz­dyq, soma­lyq jáne my­sal túrinde aı­typ bere alasyz ba?

– Konsessııalyq jobalardy josparlaý jáne júzege asyrý boıynsha ókilettilikterdi bólý jáne berýmen memleket-jeke­menshik áriptestiginiń bir túri re­tin­de, 2014 jylǵy «konsessııa týraly» zańǵa sáıkes, óńirlerde jal­py qýattylyǵy 2 930 oryn­dyq balabaqsha qurylysy bo­ıynsha 11 konsessııalyq keli­­sim jasaldy. 2015 jyldyń sońyn­­da memleket-jekemen­shik árip­testigi týraly zań­nyń qabyl­­danýy MJÁ kelisim­shart­­tary men memleket-jekemenshik árip­testigin qol­daný sala­syn keńeı­­týge yqpal etti, jergilikti at­qarýshy organ­dar MJÁ joba­laryn júzege asyrýda úlken sekiris jasady. Má­se­len, 2016 jyldyń aıaǵynda Aq­mola, Aqtóbe, Soltústik Qazaq­stan jáne Almaty oblys­tarynda osyn­­­daı 16 kelisim jasaldy. Olar­­dyń kópshiligi áleýmettik sala­ǵa qatysty: balabaqsha qu­ry­­ly­sy, shaǵyn jedel járdem stan­­sasy, sporttyq, servıstik-da­ıyn­­daý  ortalyqtaryn jalǵa berý. Eki nysan búginde iske qosyldy.  

Al jyl basynan beri bilim berý, sport jáne densaýlyq saq­taý salasynda taǵy da 8 mem­le­ket pen jekemenshik árip­tes­tigi arasynda kelisim jasal­dy. Bul MJÁ salasyndaǵy zań­na­malardy túsindirý jáne naq­ty qoldaný boıynsha, sodan ke­ıingi kezekte MJÁ jobalaryn júzege asyrý jónindegi naqty usynystardy ázirleýde  aımaq­tarmen júrgizilgen belsendi jumystardyń nátıjesi.

Áńgimelesken

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

«Egemen Qazaqstan»