Tasqynnyń ashy sabaǵy

Batysqazaqstandyqtar bıylǵy joıqyn sý tapshyly­ǵy­na kýá ǵana bolyp qoımaı, onyń adam aıtsa nanǵysyz zar­daptaryn bastan keshýde. Osyn­daı qubylys óńirde sońǵy ret qashan oryn alyp edi? Osyndaı saýaldy bir-birine qoıyp, anyq-qanyǵyna jete almaı júrgender de jetkilikti. Aı­maq­ta gıdrometeorologııalyq or­talyq pen sý sharýashylyǵy salasynda júrgen maman­dar­dyń málimdeýine qaraǵanda sonaý 1957 jyldyń kókteminde Shaǵan men Derkól ózenderinen sekóntine 1280 tekshe metr sý aqqan eken. Bul – sýdyń osyn­sha­ma tonna aýyrlyq kúshi bar degen sóz. Jolyndaǵynyń bárin jermen-jeksen qylyp, jaıpap óte alatyn ǵalamat úlken kúsh bul. Atalǵan ózenderge kelgen bıylǵy sý mólsheri de budan 54 jyl burynǵy kórinispen qaraı­las dep tujyrymdaıdy olar. Osyndaıda tasqyn sýdan alynatyn ashy sabaq qandaı degen saýal eriksiz týyndaıdy. Oǵan tolyqqandy jaýap qaı­ta­rý úshin belgili bir ýaqyt ta kerek. Áıtse de onyń eń basty sabaqtary qazirdiń ózinde aı­qyn­dalyp qaldy deýge bolady. Munyń birinshisi, Tótenshe jaǵ­daı­lar mınıstri Vladımır Bojko atap kórsetkendeı, aýmaq­tar­dy damytý baǵdarlamasyn bekitken kezde, tasqyn sýdan qor­ǵaı­tyn ınjenerlik júıelerdi qosa jobalaý. О́tken aptada Premer-Mı­nıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev Oral óńirine úkimettik jumys tobyn bastap keldi. Qyzmettik issapar bary­syn­da osy jumys tobynyń mú­she­si, Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy A.Ormanmen Aqjaıyq­ta­ǵy ahýal jóninde oı-pikir al­ma­sýdyń sáti tústi. Ol sý tas­qy­nyna baılanysty tómendegideı tujyrym jasady. Respýblıkada qabyldanǵan Sý kodeksi talaptaryna sáıkes ózen-kólder jaǵasynda boı kóteretin turǵyn úıler men kottedjder, saıa­jaılar, densaýlyq saqtaý oryndary sý jıeginen kem degende 100 metr qashyqtyqta bolýy kerek. Qyzmettik-salalyq baqy­laý­­lar barysynda Oral qalasy tóńiregi men tasqynǵa tap bolǵan aýmaqtarda sý jónindegi zańdy­lyq­tar saqtala bermeıtinin baı­qa­dyq. Júz metr deımiz-aý, sý jıe­ginen nebári on-jıyrma metr jerden úıler men saıajaılar, kottedjder salyna bergen. Bul, árıne, atalǵan meken-jaı­lardy turǵyzǵan menshik ıele­ri­niń kinási emes. Bul eń al­dy­men ony turǵyzýǵa ruqsat beretin sheshimder qabyldaǵan jergilikti atqarýshy organdar bas­shy­larynyń kinási. Mundaı sheshimder respýblıkada qabyl­dan­ǵan zańdylyqtarǵa sáıkes kelmeıdi. Bolashaqta osyndaı solaqaı sheshimderdiń kúshin joı­yp, ony bir retke keltirgen jón dep esepteımiz. О́ıtkeni, bıylǵydaı jaǵdaıdyń qaıta­lan­baýyna eshkim kepildik bere almaıdy. Kerisinshe, sý jaǵa­laý­lary men jıekteri kóp shy­ǵyndy qajet etpeıtin, halyq tynyǵyp serýendeıtin mádenı-demalys oryndaryna aınalsa, odan eshkim de utylmas edi. Respýblıkadaǵy sý vedomstvosy basshysynyń bul pikiri shyndyqpen astasyp jat­qanyna kúmán keltirý qıyn. Osy aıtylǵan másele gazeti­miz­diń betinde osydan eki jyl bu­ryn kóterilip, onda Oral qala­syndaǵy azýy alty qarys qu­ry­lys kompanııasy qojaıy­ny­nyń Shaǵannyń jaǵasynda tur­ǵyzylǵan záýlim kottedjiniń már­már baspaldaqtaryn ózen­niń erke tolqyny aımalap súı­ip jatyr eken dep jazǵan ekenbiz. Taǵy bir mysal. Kezinde Shaǵan ózeniniń jaǵasynda tur­ǵy­zylyp, keıin «Park-otel» degen ataýǵa ıe bolǵan jeke men­shik keshen jóninde baspasóz betterinde ártúrli pikirler óristedi. Kópshilik qaýym onyń sý jaǵasynda turǵyzylǵanyn aıyptap jatty. Aqıqatyn aıt­qan­da ol qarapaıym turǵyn­dar­dyń bárine birdeı qoljetimdi, ıaǵnı oblys ortalyǵyndaǵy demalys parki sekildi qajetti mádenı demalys ornyna aınala almady. Kerisinshe, dáýletti adamdarǵa qyzmet jasaıtyn sý jıegindegi alpaýyttyń kesheni onyń qaltasyn qalyńdatqannan basqa, qalyń buqaraǵa paıdasyn tıgizbedi. Mundaı mysaldar áli de tabylady. Taǵy da sol A.Orman jáne Q.Kenjeǵalıev sekildi sý sala­sy­nyń basy-qasynda júrgen úlken­di-kishili basshylardyń aıtqan­da­ryna kulaq túrsek, budan basqa da tabıǵat pen jaratylys zań­dy­lyqtaryna qarsy jasalǵan is-áreketterge qanyǵa túsemiz. Aı­ta­lyq, Shaǵan ózeninde 1957 jyl­ǵy úlken tasqynǵa usqas, soǵan jeteǵabyl kórinis 1986 jyly qaıtalanǵan. Odan beri de jıyrma bes jyl ótti. Ýa­qyttyń sońǵy shıreginde Sha­ǵan momaqan keıip tanytqan. Tipti arnalary tartylyp kebe bastaǵan. Sońǵy jyldary onyń sýy múldem azaıyp ketkeni jóninde buǵan deıin aıtylýdaı-aq aıtylyp, jazylýdaı-aq jazylǵan-dy. Sodan keıin ne boldy deısiz ǵoı? Ýaqyt óte kele tasqynnyń álegi umytylyp, kúnderdiń bir kúninde ózenniń burynǵy arnasy buzylyp, ári joıylyp onyń ústine jol salynǵan. Tabıǵatpen oınaýǵa bol­maı­dy. Tabıǵat mundaı ospadar­lyq­ty kótermeıdi deıdi mamandar men tabıǵat janashyrlary. Temir QUSAIYN. Oral.