Bir otbasy – bir aýyl

Mamandyǵymyzǵa baılanysty únemi el ishinde júremiz ǵoı. Sondaı issaparlarda oılamaǵan tusta jerden jeti qoıan tapqandaı bolasyń. Ol «meni jaz» deıtin taqyryptyń kezdesetini. Desek te, «bul da sonyń biri» deýge qımaıtyn erekshe maqalaǵa ózi suranyp, qazaq degen halqymyzdyń «Úbirli, shúbirli bol» degen batasynyń baq bolyp oralyp, asyl tekti ultymyzdyń ulylyǵyna jáne bir tamsanǵanymyz dálel deýge bolady. Aqseńgir aýyldyq okrýginiń ákimi osyn­daǵy kóp balaly analardyń sany seksennen asatynyn maqtanyshpen aıtyp ótti. – Aıtpaqshy, Jaısańda 16 bala ósirip, ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa óristet­ken Máken degen ardaqty ana bar. Altyn jáne Kúmis alqaly analardyń bárine arnaıy syı-sııapat jasaımyz. Keli­ńiz­der, – dedi taǵy da. Eleń eterlik jaǵdaı. Áıelder merekesi qar­sańynda tarazdyq áriptesim Kósem­áli Sát­tibaıuly osynsha perzent ósirgen Segizbaı men Aqshaı týraly jazǵany eske tústi. Olar Jambyl oblysynyń Jam­byl aýdany­nan. Sha­ńyraǵy shalqyǵan baqytty otbasyn qaı­talaý ma... Osy sát­te qazaqty jalpaq álem­ge tanytyp, júz jasaǵan dúldúl aqyn Jam­byldyń uly rýhy oıǵa oraldy. Sirá, tegin emes... *  *  * Alataýdyń tórinde, uly Jambyl jerinde Úlkensaz degen jaılaý bar. Dese degendeı. Sýyq kúzge deıin shalǵyny bel­den kelip, san túrli gúli kózdiń jaýyn alyp, jaıqalady. Týra osy jerde, 1959 jyly tamyz aıynda úlkenderdiń aq batasymen Mels pen Máken biri kúıeý, biri kelin atanypty. Ekeýiniń de ata-anasy malshy. Biri 18-de, biri 16-da. Qosylǵan sát­teri Allanyń shyn rahymy túsken qa­sıetti kún bolsa kerek, ekeýinen 10 qyz, 6 ul órbigenin soǵan jorysaq jańylmaımyz. – Tumaý-sumaýdan sál túshkirgenderi bolmasa, balalarymnyń birde-bireýi aýyr­ǵan emes. Birin-biri jetektep ósti. Bári baýyr­mal. Esh­biriniń tizgin úzip, betimizge jel bolyp tıgen jeri joq. Tártipti, birtoǵa, úlgi kórgenin ár jer­de tanytyp júrgeni. Olardy tárbıeleýge ata-enemniń zor septigi tıdi. Áıt­pese, ary-be­ri kó­ship-qonyp júrgen qara­paıym malshy­myz. Qalt jibermeı qadaǵalap edik dep qalaı aıtaıyq, – deıdi Máken ana sol sátterdi eske alyp. – 1958 jyly malǵa shyqtym da, pen­sııaǵa deıin qoı baqtym. Búkil ómirimiz jaz jaılaý, qys qystaýda ótti. Malshy eńbeginiń qıyn­dy­ǵy belgili ǵoı. Bárin de kórdik. Qazir aýyl­damyz, – deıdi Mels aǵa sabyrly sóılep. Ańqyldaǵan aqkóńil, qaq-soqpen isi joq momyn jandar ekendikteri syrt keıipteri men áńgimelerinen anyq baıqa­lyp turdy. Haq taǵala shynaıy nıetterine qaraı shapaǵatqa bólep, shyraqtaryn jandyrǵan-aq eken-aý, deısiń momyn jandarǵa shyn kóńilden. – Oqyta aldyńyzdar ma? – Joq. Uldar aýyldan uzap, shy­ǵan­dap kete almady. Shetinen besaspap mehanızator, shopyr. Tehnıkaǵa áýes boldy da, sharýashy­lyqtyń qysy-jazy bir tyn­baıtyn ádettegi jumystaryn atqarady. Qyzdardyń bir-ekeýi arnaıy bilim alyp, medbıbi bolyp júr. Negizinen aıtsaq, durys. Jurttyń bol­syn, bolmasyn bári oqymysty bolýy shart emes qoı. Halqyna adal qyzmet etetin, sharýaǵa berilip, ot basyn, oshaq qa­syn uqyptaıtyndar da aýylǵa kerek-aq. On alty balany ret-retimen qaǵazǵa tú­si­rý­diń ózi bir ǵanıbet eken. «Al, aıta beri­ńiz­der», dep qalam, qaǵazdy yńǵaıla­dym. Tuń­ǵysh­tary men kenjelerine deıin shatastyr­maı jazý ońaı sharýa bolmas. Endeshe, kettik... Talǵat, Janat, Manat, Qanat... Tátemiz tórt uldy qatarynan ómirge ákelip, aǵa­myzdyń kóńilin ábden ornyqtyrǵan soń, egiz qyzdyń «ińgási» de kóp kúttirmepti. О́ki­nishtisi, búginde baqýatty Lázzattyń syńary shetinegen. Áıtpese, bala sany 17 bolǵandaı. Ondaıdy qazaq yrymdap jatatyny taǵy bar. Beseýin bilip úlgerdińizder. Endi ary qaraı jyljımyz. Sáýle, Bolat, Serik... Tura tury­ńyzdar. Segiz balaly bolǵan soń, Máken táte­miz jáne «rekord» jasap, qa­tarynan segiz qyz tý­ǵanyn erekshe atasam artyq bolmas. Sholpan, Gúlmıra, Jul­dyz, Ajar, Ásel, Raýshan, Gaý­har, Gúlzıra!.. Al, Talǵat 1960 jyly, Gúlzıra 1987 jyly týypty. On alty jasynda basyna aq jaýlyq salǵan ardaqty Mákeń 44 jas­qa kelge­ninshe, jıyrma segiz jyl muǵda­ryn­da on alty qursaq kóteripti. Mundaı altyn qursaqty asyl anany tóbege kótersek aıyp emes. Kók Táńiriniń kózi túzý túsken uly túrkiniń asyl tegi degen, mine, osy! Bul da batyrlyq, batyldyq dese bolǵandaı. Uldar men qyzdardyń búgingi deregin bilý úshin taǵy qalam júgirttik. Talǵat pen Svet­lana kelin, Sáýle men Bolat kúıeý bala, Sholpan men Erjan kúıeý bala, Raýshan qyz, Gúlzıra men Ádilbek kúıeý bala Almatyda turady eken. Eń alys uzatylǵan «jy­raq­ta­ǵy» qyz Gaýhar Tekeske kelin bolyp túsipti. Janat kúıeý bala Raıymbek aýdanynyń jigiti. Al qalǵan uldardyń biri Aqseńgirde, biri Jaısańda degendeı, ata-ana tóńire­giniń aja­ryn kirgizip, týǵan jer tósin túletip, baıandy turmys túzep, turyp ja­tyr eken. Janattyń zaıyby Lıýdmıla bol­sa, osy aýylda birge ósken orys qyzy. Qazaqshaǵa kelgende sý tógilmes jor­ǵa dersiz. Bolat pen Uljan kelin, Serik pen Baqyt kelin, Manat pen Gúl­bahar kelin, joǵaryda aıtqanymyzdaı, aýyl­dan alystamaı, tútinin túzý shyǵaryp otyr. Qyzdardyń birazy kórshi aýyldan kóp uzamapty. Lázzat úıde, Gúlmıra men Bolat kúıeý bala, Juldyz ben Marat kúıeý bala, Ajar men Alǵat kúıeý bala, Ásel men Ba­qyt­jan kúıeý bala... Taratyp aıt­qanda, osy­laı jalǵasady. Jaza basyp, jańylmadym ba dep, jazǵanyma qaıta-qaıta úńilýge týra keldi. Qyzyǵy, uldar men kúıeý balalardyń attas bolýy da otbasynyń ereksheligi-aý, shamasy. Ol da jaratqannyń jazýynan desek, qateles­peımiz. Til-kózdiń suǵynan saqta­syn, dep osylaı buıyrtqan shyǵar. Nemerelerdiń de atyn termeleýge áýes­tenip baryp, irkildim. Onda bul ma­qa­la emes, tizim bolyp shyǵa keletin edi. «Qansha nemere, shóberelerińiz bar?» degende, eki Mákeń de kádimgideı múdirip qaldy. Ras jańyldy, áıtpese, aıtar edi. Iа bolmasa, yrym baǵyp, kúmiljip turǵan bolar. Ári qaraı qystaý­dyń reti joq. Árbir rásim-salttan pálsapa túıip úı­ren­gen halyqpyz ǵoı. «Nemere-jıender bar ǵoı, shóbereni endi kóretin shyǵar­myz», deıdi jetpiske bıyl tolatyn otaǵasy. Alaıda, ata-ájeleriniń meıirimine bólen­gen nemerelerdiń atyn tizbeımiz degen usta­nymdy buzýǵa týra kelgeni. Qara shańy­raq­taǵy Qanat uldyń tórt balasy – Berik, Bekzat, Móldir, Dıanany, Lázzat kelindi qalaı atamaısyń. Kúni keshe ǵana taı-qulyndaı asyr salyp ósken 16 bala­nyń shattyǵyn búgin eske túsirip júrgen osylar ekeni daýsyz. Enesin kútip, qas-qabaǵyn baqqan Lázzat osy kúni de qasynda óbektep júr. Á, degende áńgime kórigin birden qyz­dyryp áketpegenimen, endi ashyla sóıle­gen qos Mákeńnen syr tartqanymyzda, «О́zim 1941 jyly sáýirdiń 4-inde týyp­pyn. Bıyl týra 70-ke tolamyn. Ákem Ámir­qasym Berlınge deıin jetken soǵys ardageri edi. Elge meniń bes jasymda, 1946 jyly oraldy. Bes jyl soǵysta júrgeni bolmasa, ǵumyry mal baǵýmen ótti ǵoı, keıin men de áke jolyn ustan­dym. Keńes zamany kezinde dúrildegen osy ózimizdiń «Aqseńgir» tájirıbe sha­rýa­shylyǵynda asyl tuqymdy qoı ósi­riletin. Biz de jyl saıyn otardan otar órgizdik. Ár júz saýlyqtan 120-dan kem qozy alǵan kezderim sırek. Jaılaýymyz Úlkensaz, qystaýy­myz Alaıaq edi. Qysy-jazy taýdan túspedik. Kádimgi kıiz úıdi panaladyq. Balalardy aýyl­daǵy úıde áke-sheshem baǵyp, qaqty. Qarapaıym sharýa adamymyz. Ul-qyzdardyń bári de ózimiz sııaqty eńbek dese erinbeı, alǵa umtylǵanyna qýandyq. Shúkir, qazir uıa­daǵysy uıada, qııadaǵysy qııada, ómirdegi oryndaryn adaspaı tapty. Keıde bir qýanyshtarda bas qosqanymyzda bir aý­laǵa syımaı qalatyn kezderimiz bolady. Onda da túgel jınalý qaıda. О́sip, óristedik. Toı ja­sa­saq, quda-qudaǵı, quda bala, qudashalardy qosqanda júzden asyp ketedi. Áıteýir, «kóz tımesin deımiz», dep Mels aǵa aǵynan jaryldy. «Bala sanyn ádeıi osynshaǵa jetkizemin degen maqsatyńyz bolǵan-aý, ásili», deımiz áńgimeni qoıýlandyra túspek nıetpen Máken tátege. «Joq-á, táıiri, perzentke kelgende adamnyń jospary júze­ge asýshy ma edi, jaratqannyń syıyn keri ıtermedim. Osylaı on alty balamyz bolady, onyń bári aman ósedi, dep oılady deısiz be. Mal sońynda júrgen adambyz, dárigerge jetip úlgersek úlger­dik, úlgermesek... Mysaly, Raýshan qyzy­myz­dy Qumda, kıiz úıde bosandym. Jańa da aıtyp óttim, bári aýrý-syrqaýdan saý ósti, Alla bergen qýattyń arqasynda ózim de kóp qınalmadym», deıdi Máken ana. Iá, Shoıynbaevtardyń shańyraǵyna shy­nyn­da da Allanyń nur sáýlesi moly­nan tú­sipti. Mels Ámirqasymuly men Máken Egin­shibaıqyzy osy sáýleniń shýaǵyna malynǵan jandar. Ásirelep aıtar bolsaq, búginde bir áýlet bir aýylǵa aı­nalǵan. Bulardyń uldary men qyz­daryn, kelinderi men kúıeý bala­laryn, nemerelerin, quda-jegjattaryn, alys-jaqyn aǵaıyndaryn qosa eseptep kór­seńiz, osy sózdi dáıeksiz deı almaısyz. Sansyraǵan, salyqqan kezeńderde halqy­nyń sany adam aıtsa nanǵy­syz mólsherde kemigen elge týra osy úlgi juǵys­ty bolsa, qanekeı. Shirkin-aı, árbir qazaq otba­syna týra osyndaı baqyt buıyrar ma edi... Onda aıymyz ońynan, kúnimiz solynan týar edi-aý. Myna qyzyqty qarańyz. On alty bala­nyń ákesi, bar sanaly ómirin qoı sharýa­shylyǵyn damytsam dep damylsyz eńbekpen ótkizgen Mels Shoıynbaevtyń alatyn zeınetaqysy nebári 24 myń teńge. Mazaq sııaqty. Bul Shoıynbaevqa qazaq qoladan bolmasa da, shoıynnan eskertkish qoısa jarasar... On alty balany kıer kıim, isher astan taryqtyrmaı asyrap, baqqany úshin de zeınetaqysyn durystap ústemelese qazyna qorjyny ortaıyp qalmas edi-aý dep qynjylatynyńyz anyq. Osy maqala Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqa­lyqova hanymnyń nazaryna túsip, el ishinde óte sırek kezdesetin eren áýlettiń ıesi Mels aǵamnyń tipti kúlkili zeınet­aqysyn qaıta qaraýǵa muryndyq bolar, kim biledi, úmitsiz shaıtan degen ǵoı. Qoshtasarda «Munshama balanyń áke-sheshesi ataný ekiniń biriniń peshenesine ja­zyl­maǵan. Muqtajdyǵyńyz joq shy­ǵar, aǵa?» dep qalǵanda Mákeń «Durys aıtasyz, balalardyń arqasynda baqyt­tymyz. Týǵan jerde, táýelsiz elde ómir súrip jatqa­ny­myzdyń ózi bir mártebe. Úıimiz, qora-qop­symyz bar degendeı, eshkimge kóz satyp otyr­ǵan joqpyz. Úıren­gen ádetpen mal us­taımyz. Kúnkóristiń negizgi kózi de sol. Degenmen, pensııaǵa kelgende qatar­las­ta­rym­nyń birazy maǵan mensinbeı qaraıtyny janǵa batady. Sonsha jyl talmaı istegen eńbegim zaıa ket­kendeı sezinemin keıde ózimdi. Áıt­pese, qalǵan tirshilikke túk ókpem joq. Elbasy – Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń sara saıasaty arqasynda aýyl bir­tindep ońalyp keledi. Kósh júre túzeledi, degen ras eken. Soǵan kózimiz jetti. Osydan jazbasyn. Elge tynysh­tyq, Elbasyna amandyq tileımin», degeni bardy qanaǵat etip úırengen sharýa adamy­nyń shynaıy beınesin asha tústi. Osylar, týra osyndaı adamdar ǵoı eldiń túp qazyǵyn nyq ustap otyrǵan. Momyn­nyń isin Qudaı eskeredi deýshi edi. Al, Mákeńniń sińlisi Merýert te, inisi Nadyrbek te Kavkazda turady. Juptaryn taý halqynan taýypty. Taǵdyr ǵoı, deıdi úlken shańyraqtyń kıesi atanǵan keıýana. Maıtóbe jaılaýynan tabylǵan tań­ba­ly tasta dombyra ustap, bı bılep júr­gen ejelgi adamdardyń beınesi bederlengen. Bul jádiger­diń ǵumyr jasyn ǵalym­dar alty myń jyldyń ar jaǵynda dep júr. Adamzat balasynyń alǵashqy bir besigi terbetilgen osyndaı qasıetti jerdiń jupar aýa, móldir sýy tipti tegin emes. Sodan nár alǵan Mels pen Mákenniń tegi asyl desek, qate shyǵa qoımaıdy. «Al­tyn Alqadan» keıin de alty bala tapqan mundaı analar oblysty bylaı qoıǵanda, Qazaqstan­nyń ózinde neken-saıaq. Sony estigende shyn qýanyp, 500 shaqyrym jerge eki márte jol tústi. Jol azabyn qýa­nysh basty. Endi, mine, qoshtasyp turmyz. Aınalaıyn shattyǵy shal­qyǵan áýlet aman bolsyn. Jáne bular geome­trııa­lyq progressııamen ósse degen tilek te bar. Sonda júz jylda... Iá, ony ýaqyt ózi sanap alar. San bolsa, sapa shyǵaty­nyn aıtqan da biz emes. Sanymyz kó­beıip, sapamyz arta tússin deımiz, endeshe. Ultymnyń mereıi ósse, shyn ba­qyttyń ózi osy. R.S. Ádettegideı «uıaly telefon» shyryldady. Arǵy jaqtan Mels aǵa kezekten tys ótken prezıdenttik saılaýda Shoıynbaevtar áýleti túgeldeı Nursultan Nazarbaevqa daýys bergenin aıtty. Solaı bolýy zańdy. О́ıtkeni, búgingi qoǵamnyń basty qundylyǵy – adam ekenin jaqsy túsingen otbasy óz Otanyn qaltqysyz súıedi. Al, Otanyn súıgen adamnyń ózgeshe tańdaý jasamaıtyny aıdaı anyq aqıqat. Mine, eljandylyq qasıettiń mazdaǵy otbasynda osylaı alaýlaıdy. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy, Jambyl aýdany. ----------------------------------- Sýrette: shattyǵy shalqyǵan Shoıyn­baevtar otbasy.