Aına

Kóneden qalǵan kóz edi, jaryqtyq. Aınany aıtamyn. Bıiktigi bes qarys, eni sál yqshamdaý. Jıegi qymbat aǵash­pen kómkerilgen. Kúmiske salǵan qara baǵdardaı aınala áıneginiń ylǵal júgirip kúńgirt tartqan tusynyń ózi ystyq tartyp turatyn. Ǵajapty qarańyz, jardaǵy súre shege ornynda, súıkengen eshkim joq, al sol aına óz-ózinen dúrs etip edenge qulasyn. Sáýirbaı shal áýletimen tańerteńgi shaıyn jaı­baraqat iship otyrǵan. Shyldyr ete túsken daýystan bári shoshyndy. Qymbat aǵashpen kómkerilgen jıegi bútin, úlken dóńgelek aına taram-taram bop bólinip jatyr. Úıge kún sáýlesi quıylyp turǵan. Búkil áýlet óre túregelip aınaǵa úńildi. Kún sáýlesimen oınap ár bólikten otbasynyń ár múshesiniń jeke-jeke dıdar-kelbeti kórinsin. Úlkendeý synyqta aqshýlan saqaly sekıip Sáýirbaı tur. Kóziniń oty qaıtqan, oı kemirgen. Janyndaǵy – kempiri. Samaı shashy dýdyraǵan, ba­syn­da bir baılamy bar Múgilsin. Qos ul men kelini, jan degende jalǵyz qyzy da bir-bir bólikti ıelenipti. Sáýirbaı tereń kúrsinip ysqyrdy. – Sumdyq! – dep qaralaı jamanat shaqyrǵan kempiri aı­na­nyń shashyrandy synyǵyn tere bastady. Qalǵandary qa­ıy­rylyp ta qaramady. Bıznes te bu zamanda úıir kórmegen baıtal syndy ǵoı. Der kezinde quryqty salmasań... áne qashty, mine qashty dep ta­qym­daısyń da otyrasyń. – Qaqpas, bári senen. Ke­siriń tımeı júrmes! Aýyl­daǵy qıqýdan qashyp kósh­ken­deı bop ek. Qulaǵymyz endi tynshydy ma degende. Taǵy bir pále jarmaspasa netti, – dep Múgilsin shalyna shap­tyqty. – О́ıtip ottama! О́stip shal­qyp otyrǵanyń myna me­niń arqam shyǵar. – Qaqpas, sol seniń ar­qań­da talaı at shyǵaryp, ataqqa ilikkenbiz. Betimizben jer ba­syp. Molda bolam dep bir shyqtyń. Ol ras endi... – Keshegi soǵysta qan tók­tim. Bylaıǵy ómirde bireýlerge ajyraıa qaradyq, aqyryp sóı­ledik. Kinámiz az emes shy­ǵar. Pándemiz ǵoı... Jýaıyn, aǵaraıyn, moınymdaǵy pa­ryzymdy túsireıin. Allekem keshem dese aldy keń ǵoı, – dep basyna daǵaradaı ǵyp sálde oraǵan. – Ákem jaryqtyq jastaıymnan tilimdi syndyrǵan, qulaǵyma qondyrǵan dep este qalǵan bir eski súreni tiriltken. Onyń ózi marqumdy aqyrǵy saparǵa aq jýyp attandyrýǵa molynan jetip jatty. – Moldanyń aýzynda Allanyń aýzy bar, degen. – Maqamy janyńa maıdaı jaǵady, – desip aýyldastary qolpashtaǵan. Osy abyroıyn maldanyp júre berer me edi... Sońǵyda ońbaı súringeni. Janaza namazyn endi bitire bergende: – Myna saqalyń kúıgir ne shatyp tur?! Ýa, halqym, o dúnıege ımansyz ketip jatyrsyńdar ǵoı! – dep qalyńdyǵy bir eli kózildirigi murnynyń ushyna ázer ilinip turǵan shynjaý sary shabyna shoq túskendeı bajyldap qoıa bersin. Qazaǵa jınalǵan jurt siltideı tyndy. Almatydan at arytyp marqumnyń naǵashysy keldi, desken. Sol eken. Áı, báse, qabaǵyn kirjıtip turysy jaman edi-aý. Tań atqaly júregi túskir óz-ózinen uıtqyp edi, osynyń bolaryn sezgen eken-aý. Shynjaý sary degeniń Bas múftıdiń ózimen sha­rıǵatqa shartpa-shurt talasyp júretin naǵyz qyzylkóz dáýkes bop shyqty. Baqsa, munyń jaryqtyq ákesinen menshiktep qalǵany «Talaq» eken. Bir-birine kóseý ala júgirip, kúl shashyp, be­tiń qursyn, kápir desip, aıyrylysyp jatqan erli-zaıyp­tylarǵa arnalǵan súre kórinedi. Al, saǵan! Sóıtip, quıryq úzip qashsa qutylmas pálege kezikti. Muny estigen elde bátýa bar ma? – Áı, báse, ishim sezip edi-aý. – Tap múdirgen jerinde qazaqshany qosyp-qosyp jiberetin. – Bálenshe túsime jıi kiredi. Qabir azabyn tartyp jat­qan ǵoı, – desip, qamys basyndaı terbelip ketti. О́ńsheń áý­leki top bas salyp, sabap tastar dep torǵaı adymdap sy­ty­lyp qashqan. Sodan azat basyn azapqa salǵan sáldege jolamaı qoıǵan. – Qaqpas, aýyldy alataıdaı búldirip Astanaǵa keldiń, – dep Múgilsinniń kári jyny qaıta qoza bastap edi, úlken uly Jaıdos túski asqa salań etip jetip kelgeni. Uzyn boıy ımıip, kartóshke murny kógerip qalǵan, ynjyqtaý. Áıeli Valıa bolsa dúkendi jalǵa alyp, sharýasyn dóńgelendirip júr. Qoldy-aıaqqa turmaıtyn pysyǵy – Baıdos. Oshy... oshy... dep tilin tistelep sóılegish silińgir sary. Aǵasynyń qurylysshylar brıgadasyna tender alyp bergish... Jetpeı turǵan jibek jipke kendir jalǵap jibergish. Yldym-jyl­dy­my mol, bastyqqa juǵysqysh. Sarqyt ishkish. Juǵyn jalaǵysh. Peıishtiń shýaǵyna shomylǵandaı jalǵyz qyzy Jangúlim edi. Tal boıynda bir min bolsa-she. Úshinshi kýrs stýdenti... Sýmań qaqqan sýyq habar tús áletinde jetken. Jangúlim avarııa jasapty. Býrabaıǵa mashınasyn yzǵytyp bara ja­typ... Jol boıy jas jigitti qaqqan. Qaqqanda da... Qol-aıaǵy synyp, bel omyrtqasy úzilgen. О́lim aýzynda... Kóshe qýalap júrip Sáýirbaı keshirimge barǵan. Bedireıip otyrǵan aǵa­ıyndarynyń aıaǵyna sanap turyp jyǵylǵan. Kóz jasyn saqalyna tamyzǵan. – Shet elde emdetem. Baǵasy júz myń dollar, depti. So­ny tóleńder. Qyz balany qamatqanda ne tabam? Keshirdim, – depti ákesi. Iman uıyǵan jan eken. Peıishtiń shýaǵyna shomylǵandaı Jangúlim ýaqytsha qa­maý ızolıatorynda. Tergeý júrip jatyr. Sáýirbaı kele digirdi salyp áýletin jınasyn. – Jaıdos, janyń barda aqsha tap! – dedi judyryǵymen aýa­ny túıgishtep. – Bıznesim toqtap qalady ǵoı. Osy kúni 20 paıyzyn bastyqtarǵa aldyn ala bermeseń, tender joq. – Bul joly alma. Quryp ketsin! – Ashtan ólemiz be? Kóshten qalamyz ba? – Dúken bar emes pe? – Ol tek ózin ózi ilinip aqtap otyr. – Jalǵyz qyzymdy qarańǵy úıge qamatyp... О́ńsheń týmaı týa shókkir! – dep bajyldap Múgilsin bilekteı oqtaýǵa jarmasty. Manadan beri únsiz otyrǵan Baıdos: – Oshy... Sende aqsha bar. Esep-shotyńda tur emes pe? – dep aǵasyna edireısin. – Sap etip tekserý kelse qaıtem? Osy sen meni nege basynasyń, a?! – Sony aıtam-aý. Bizdiń arqamyzda kún kórip otyryp, – dep Valıa jeńgesiniń óńi kógis tartyp, kózi aqaırandanyp ketti. – Sen be meni asyrap otyrǵan? Pishtý, má! Sen qatyn baryp turǵan alaıaqsyń. Dúkennen túsken paıdany ǵumyry jarymaǵan tuqymyńa urlap úlestiresiń. Oshy... – Meni sat, oıbaı! Shyǵar, bazarǵa! – dep Múgilsin dıvanǵa sylq etip qulady. – Bári seniń qyrsyǵyń. Aı­na­lyp-úıirilip kelip soǵady da turady. Jınaǵan ájeptáýir pensııamyz bar edi. Qatyryp shejire shyǵaram. Buldap satam, baıımyz dep. Al, baıydyq. Aqyry órtep tynǵan joq­syń ba? Ol ras endi... Moldalyqtan betiniń ajary qashyp túsken soń, qoı, ermek kerek, qarap otyrýǵa bolmas, dep aldyna kóldeı ǵyp aq qaǵazdy jaıǵan. «Shejire» dep ár árpin súziskeli turǵan qoshqar ǵyp túsirip astyn adyraıtyp syzǵan. «... Áıgili Ańyraqaı shaıqasynda bas sardar Ábil­qa­ıyrdyń oń qolyn meniń Qarabatyr babam basqarǵan, – dep jazyp, aınalasyna ózi de senimsizdikpen bir qarap qoıdy. – Al, Ke­ne­saryǵa qıyn-qystaý shaqta myń qolmen baryp qosylǵan me­niń Darabatyr atam edi. Isataı men Mahambet bolsa kóterilis tusynda shilı me­niń bı kókem Jańa­batyrdan aqyl-keńes sura­ǵan... Biz de tegin adam emespiz. Qujat bar». Aýdandyq baspahana buzaý­dyń tilindeı etip kitapshany shy­ǵaryp berdi. Búkil aýyl ja­bylyp sóılem saıyn súrinip-jyǵylyp júrip sony oqydy. Tipti, keıbir rýlas aǵaıyndary bas qosyp jıyn ótkizip, batyr babalarymyzdyń joryq jolyna ekspedısııa uıym­dastyraıyq, dep jelpindi. Bári jónimen edi. Tek álgi bir-eki mektepte ótken oqýshylarmen kezdesýde atala­ry­nyń atyn qaıta-qaıta shatys­tyrǵany bolmasa... Bir kúni Astanadan áı-shaı joq domalanǵan ǵalym jigit jetip kelsin. Kele sala osylaı da osylaı, kóketaı, sizdiń túp-tuqııanyńyz tú­geldeı batyr, bı bolypty. So­ny uly tulǵalarymyzdyń sa­pynda «Qazaqstannyń jańa ta­rıhyna» engizemiz. О́mirbaıa­nyn áspettep jazamyz, sýretin syr­lap saldyramyz, – dep dedek qaq­tyryp alyp barady. – Ony saǵan kim aıtyp júr? – dep bul shyndap sasaıyn dedi. – Bir stýdentten shejireńizdi alǵam. Osy aýyldyń balasy. Bar qu­jat qolymda depsiz. Jaq­syny kór­mek úshin. Ustap qa­ra­ıyq, kóketaı. – Endi sol han da, batyrlar da jaýǵa jalǵyz shappaǵan shyǵar. Bizdiń qoltyǵy ter sasyp ketken qara shaldarymyz da júrgen de bir shetinde naıza ustap... – Myna syrǵyma jaýap ǵalymdy ájeptáýir ábirjitip tastady. – Degenmen Qarabatyr, Darabatyr, Jańabatyrlardyń molasy bar shyǵar? – Jel men kún jep úgip tastaǵan. – Eń bolmasa orny... – Ol da joq! – Apyrmaı, jalpy shejiredegi aty atalǵan babalaryńyz bul ómirde bolǵan ba ózi? Álde... – Jıyntyq obraz ǵoı, – dep qaıdan oqyǵanyn, jol taýyp ketti. – Shyraǵym-aı, jaqsy da bir tómpeshik, jaman da bir tómpeshik. Túbin túptep qaıtesiń. Kempiri sandyq túbin aqtaryp teben ıne izdep otyrǵan. Myna zarjaq páleden shalyn tezirek qutqarǵysy kep sheti mújilgen úsh burysh qaǵazdy qolyna tezdetip ustatty. «Altynnan ardaqty, kúmisten salmaqty Múgilsinge...» degendi oqyǵanda domalanǵan nemeniń qarashyǵy aýyp bar jatty. – Oı, qarań óshsin! – dedi bul kempirin oqty kózimen atyp. – Bul Stalıngradtan qashyp kele jatqanda saǵan jaz­ǵan úshbý hatym ǵoı. Mı aınaldyrǵan shildeniń ystyǵynan ba, álde álginde ishken besti qymyzdyń kúshinen be ǵalym jigit esinen tanyp, qol-aıaǵyn baýyryna alyp domalana qulaǵan... – Shyǵar bazarǵa! Sat mynany da saqalynan súırep quldyqqa! Shejireńmen qosa kómilgir. – Tuqymyńa urlap berdiń deýin. Baryp turǵan óziń júliksiń. Jaıdostan bastyqqa dep 20 paıyz alasyń. Beretiniń 10 paıyz. Estimeı-kórmeı júr deısiń be? Sýyr aq­shany qaltańnan! Kóńildes qatynyńnyń qoınyna tyǵa bermeı. Áıeliniń myna sózi dem bergen Jaıdos: – Ne deıd! – dep kartóshke murny tipti kógerip, ornynan sopań etip atyp turdy. – Bul bala kúninen shpana bolatyn. Mektepte qaraılas oqydyq, – dep Valıa da kúıeýimen qatar túzep ıyqtasa ketti. – «Tımýr» komandasyna jazylyp, bir soqyr shaldy joldan jetektep ótkizip júrgende zýlap mashına kelip qalyp... О́zi qashyp qutylyp, shaldy basyp ketken. Munyń kózin sonda qurtý kerek edi. Zyndanda shiritip! – О́ı, ákeń! – О́ı, shesheń! Munan keıin tóbeles bastamaýdyń ózi – kúná. Baıdos pen ákesi bir maıdandy qurap, qalǵan úsheýi jedel qarsy betke ótti. Ydys ushyp, qumyra qulap, bátińke laqtyrylyp, oqtaý siltenip bitti. Osy sátte sart etip esik ashylǵan. Tal boıynda bir min joq Jangúlimniń qatyp-semip teńselip qur súlderi turdy. – Bosqa yryldaspańdar! Esep ajyrastym. Ol jigitke ózim qatyn bop tıemin. Hosh! Shalynyń sekıgen saqaly kempiriniń taramys qolynda, al Valıa jeńgesiniń súzegen tekeniń kekilindeı burqyraǵan mańdaı shashy Baıdostyń ýysynda turyp qatyp qaldy. Jaıdostyń belgili nysanany kózdemeı shirene tepken aıaǵy aýada bosqa ilindi. Stop! Kadr! *** Kóneden qalǵan kóz edi, jaryqtyq. Aınany aıtamyn. Ol qaıtyp qurala ma, joq pa, shyndyǵyn Alla biledi. Rahymjan OTARBAEV, Aıtmatov atyndaǵy elaralyq syılyqtyń laýreaty. ______________________ AVTOR TÝRALY ANYQTAMA Rahymjan Otarbaev 1956 jyly Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy  aýda­nynda ómirge kelgen. Burynǵy Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń túlegi. «Qazaq ádebıeti» gazetinde, «Jalyn» almanaǵynda, Qyrǵyzstandaǵy Qa­zaq­stan elshiliginde qyzmet atqarǵan. Prezıdent Ákimshiliginde sektor meń­ge­rýshisi, elordadaǵy Ulttyq akade­mııa­lyq kitaphananyń bas dırektory boldy. Jazýshynyń ár jyldary «Sher», «Juldyzdar qulaǵan jer», «Jaıyq jyry», «Qarasha qazdar qaıtqanda» kitaptary jaryq kórgen. Ol sonymen qatar drama salasynda da eleýli eńbek etip keledi. «Nur jaýǵan ǵumyr», «Syrym batyr», «Mustafa Shoqaı» syndy pesalary respýblıkalyq jáne shetel teatrlary sahnasynda qoıylǵan.