Vashıngton murajaıyndaǵy jazý

Sondaǵy dúnıejúzilik avıasııa kórme zalynda ǵaryshker Toqtar Áýbákirovtiń famılııasy úshinshi bolyp tur Atqan oqtaı, shapqan attaı bolǵan zymy­ran-ýaqyttyń shańyna ilesip úlgere alar ma ekenbiz?! Bul kúnderi Máskeýdiń qaq tórinde bas qosqan toıshyl qaýym – aıryqsha mara­pat­taǵy mártebeli qonaqtar adamzat ókiliniń ǵarysh tórine shyqqanynyń 50 jyldyǵyn merekelep jatyr. Jarty ǵasyr ishinde Ga­g­arın­niń izin qýyp ǵaryshta bolǵan álemdik aza­mat­tardyń  sany ótken jyldyń, ıaǵnı 2010 jyl­dyń jeltoqsanynda 517-ge jetip jy­ǵyl­dy... Qazaq halqynyń arasynan shyqqan tuń­ǵysh ǵaryshker osynaý qalyń toptyń ishinde 256-shy orynda. Biraq, Toqtar Áýbákirov qazaq tarıhynda ǵaryshtyq saparǵa jol ashqan máńgilik birinshi tulǵa bolyp qalary anyq. Bizge belgili bir jaıt, Keńes Odaǵy ydyramaı turyp-aq Nursultan Nazarbaevtyń qalaıda ǵaryshqa qazaq azamatyn shyǵarý saıasatyn myqtap ustanǵany. Bilgen kisige, Talǵat Mu­sa­baevtyń ǵaryshkerler ortaly­ǵyn­­da daı­yn­dyq jattyǵýda júrgenine tórt jylǵa aıaq basqanyna qaramastan, Nurekeń bar kúshin qalaıda aldymen  Toqtar baýyryn birinshi ushyrýǵa qulshynýy da jaıdan jaı emes. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryn eske ala otyryńyzdar! Keńestik avıasııanyń damýyna erekshe úles qosqan  dańqty ushqysh, Keńes Odaǵy­nyń Batyry Nıkolaı Kamanınniń  («Chelıýskınshilerdi» qutqarýshy osyndaı ushqysh bolǵan desem, qazirgi býyn úshin qyzyq bola qoıar ma eken?! Sondyqtan da anyqtamany osylaısha qysqartyp bergendi jón sanadym – avt.) esteligin oqydym. Sol Kamanın kemel jasqa kelgende ǵarysh salasynyń bas  konstrýktory Korolevke bas keńesshi bolyp qyzmet atqarady. Qarap júrmeı kúndelik jazyp otyrǵan. Ol kez – KSRO men AQSh-tyń ǵarysh ıgerýdegi básekesiniń qyzǵan tusy. Eki myńnan – eki júz, eki júzden aqyr so­ńynda erekshe elekten ótkizip alynǵan on eki áskerı  ushqyshtyń kósh basynda Gagarın men Tıtov turǵan edi, deıdi Kamanın esteliginiń bir úziginde. Kim birinshi?! Ekeýi de shymyr­dyń shymyry, kásibıi biliktiligi jaǵynan bol­syn birinen biri ótip turǵan edi... Myna­daı da derekter bar: áýelde naǵyz orys fa­mılııaly Tıtov birinshi bolyp ushýǵa daıyn­dalǵan, biraq sol túni bolashaq birinshi ǵa­rysh­kerdiń júregi atqaqtap turǵan soń dári­gerler ruqsat bermegen. Kemege Gagarındi otyr­ǵyzyp: «Poehalı!» dep aıtqyzyp attan­dyryp jibergen. Qosalqy áriptestiń ǵaryshkermen start saǵatyna deıin birge júretini sol kezden qalǵan deıdi, sáýegeılik jasaýǵa daıyn turatyn orys basylymdary. Biraq, bas keńesshi Kamanınniń jazbalaryna qaraǵanda bas konstrýktor Korolev tarıhı ushýdan eki kún buryn ótken memlekettik komıssııa barysynda birinshi bolyp Iýrıı Gagarınniń ushatynyn jarııalaıdy. Qosalqy ǵaryshker etip Tıtovtyń esimin ataıdy. Jigitter jaǵy mundaı oryn bólýdi sondaılyq salqynqandy ári durys qabyldaǵan. Bas konstrýktordyń «ala qoıdy bóle qyryqpaı» bolashaq juldyzdardyń ornyn bulaısha belgileýinde bir gáp bar-tyn. Shyntýaıtynda, bas konstrýktor ol sheshimdi ǵaryshqa ushatyn kúnnen óte erterek jasap qoıǵan. Ol kezde memlekettik mańyzy bar ári óte qupııa mándi mundaı oqıǵalar memlekettiń birinshi basshy­symen aqyldasyp sheshiletin. Partııa men keńes basshylarynyń aldynda bas konstrýktor ózi daıyndaǵan jobasyn qabyldatady. Bul arada, joǵaryda aıtqandaı, AQSh pen KSRO arasyndaǵy tehnologııalyq jetistikke jetýdiń jantalasqan saıysy jaǵdaıynda, qanshama jyl tógilgen ashy terdiń óteýin qaıtarý úshin bar másele Jer sharynyń birinshi ǵaryshkerin ushyrýmen shektelip qalmaı­tynyn qatty eskergen. Gagarın jer sharyn bir ret aınalyp ushyp keldi de, belgilengen qoný aımaǵynan aýytqyp bolsa da aman-esen týǵan jerdiń topyraǵyna top ete tústi. Odan ary ekinshi, úshinshi adamdy, tipti, tórtinshi, besinshide jigitterdi top-tobymen ushyrýǵa syrttaı baılam jasaýy, Korolevtiń naǵyz kó­re­gendigi edi. Tarıhqa solaısha ǵarysh zamany kelip endi. Biraq, bári de, birinshi ǵaryshkerdi saparǵa attandyrǵan 1961 jyldyń 12 sáýi­rinen bastalǵan... Qazaqtar da ǵarysh áleminiń esigin ashýda alǵashqy qadamdy qyzyq túrde jasady. Myna bir sáıkestikke, tarıhı uqsastyqqa nazar aýda­ryp kóreıikshi! Elbasynyń sol kezdegi is-qı­my­lynan bolashaq Qazaqstannyń ǵarysh ıgerýge tikeleı úles qosyp qana qoımaı, áýelden-aq ǵa­rysh memleketteriniń qataryna qosylýyn jan-tánimen kózdegenin baıqaısyz. Sodan da bolar, aldymen Toqtar Áýbákirov ushty. Talǵat Mu­sabaev kezegin kútti. «Ushty» deý aıtqanǵa ǵana je­ńil, qalaı ushty, qaıtip ushty, ol – úlken tarıhı áńgimeniń arqaýyna aı­na­latyn qubylys. Alyp mem­le­kettiń ydyraýy barysynda Baı­qońyr atty jer ıeleriniń ǵa­ryshqa talpynysyn tyjyryna jaqtyrmandardyń bolǵany an­yq. О́zara kelisimge qara­mastan ǵarysh salasynyń sheneýnikteri sózbuıdalyqqa salynyp, qazaq ǵaryshkeriniń ushýyn keıinge shegere berdi. Belgili synaqshy ushqysh, Keńes Odaǵynyń batyry, MIG kons­trýktorlyq bıýrosynyń bedeldi basshylarynyń biri V.Menıskıı «Meniń aspandaǵy álemim» (Reseı) kitabynda álgindeı keýdemsoq kedergilerdi joıý úshin jeke áńgime barysynda óziniń Nursultan Nazarbaevqa sol kezdegi KSRO Qorǵanys mınıstri Dmıtrıı Iаzovqa kirip, sharýany bitirip alýyn ótingenin atap kórsetedi. Ushý saparynyń Ushýdy basqarý ortalyǵynan (SÝP) keıingi kilti osy mınıstrde ekenin sypaıylap jetkizedi. Nazarbaev Qorǵanys mınıstrine sol jerde turyp telefon shaldy, deıdi Menıskıı. Ári qazaq basshymen bolǵan bul kezdesýden óziniń sondaı erekshe jaǵymdy áser alǵanyn jasyrmaı eske alady. Degenmen kedergiler tizbekti reaksııa sekildi onymen de úzile qoımaıdy. Birinshi qazaqtyń ǵaryshqa ushý kúnin aıǵaqtaıtyn aqyrǵy kezdesý aqyry KSRO Prezıdenti Mıhaıl Gorbachevtiń bólmesinde qup­talady. Sonda ǵoı Elbasynyń qabyldaýdan shyqqan boıda Keńes Odaǵy Telegraf agenttigine baryp, bolashaq qazaq jigitiniń ǵaryshqa atta­natynyn birden jarııalap jibergeni! Baspasóz máslıhaty dúrildep júrip jatqanda, bolashaq qazaq ǵaryshkeri qannen-qapersiz Shymbulaqta shańǵy teýip júrgen! Toqtar Áýbákirovtiń ózi bul týraly bylaı deıdi: «Tanystarymnyń biri telefon shalyp, me­niń ǵaryshqa ushatynym týraly Máskeýden ha­bar taratylǵanyn aıtqanda, jasyratyny joq, kúıip-pistim! О́ıtkeni, Ushýdy basqarý or­ta­lyǵyndaǵy (SÝP) sózbuıdalyq áreketter men kópe-kórneý kedergiler meniń keńirdegime deıin jetip, turyp qalǵan. Ǵaryshqa ushý týraly Nu­re­keńmen ózara bolǵan áńgimeni de umyta bastaǵanmyn...» Bul derekter osynaý arada ótken jıyrma jyldyń ishinde ár qyrynan talaı ret ja­zyldy da, ony jazýshylardyń ishinde ózim de barmyn. Adamzat balasynyń alǵashqy óki­li­niń ǵarysh keńistigine shyǵýynyń jarty ǵasyr­lyq mereıtoıy ústinde  ótkenniń oqı­ǵalaryn taǵy da bir qaıtalaı eske salýdyń esh aıybyn kórip otyrǵan joqpyn. Onyń ústine ǵarysh taqyryby búginde ıisi qazaq úshin jat qubylys ta emes! Birinshi ǵaryshkerdi kezeksiz ushyryp jiberip tu­ryp, Elbasy ekinshi ǵarysh­ker­di ǵana emes, bola­shaq­taǵy eldiń ǵarysh ónerkásibin oılastyra qoıǵanyna tańdanbaı qoı­maı­syń. Ǵarysh salasyndaǵy «QazSat» pen «Báıterek» jobalarynyń alǵash dúnıege kelgen tusy sol shama bolsa kerek. Birinshi ǵa­ryshkerimizdiń ushýy, ekinshi ǵaryshkerimizdiń ashyq ǵarysh keńistiginde 42 saǵat bolyp, dúnıe júzilik Gınnestiń rekordttar kitabyna kirýi, Muhtar men Aıdynnyń ǵaryshkerler mek­tebin úzdik bitirip ushýǵa saqadaı saı turýy, ataqty gımnastshy Láıla Ergeshqyzy­nyń súıektegi ıneniń jasýyndaı syzaty úshin ǵaryshkerlerdi irikteý baıqaýynan óte almaı qalýy jáne basqalary, bári, bári... deıikshi, bizdiń Táýelsiz Qazaqstannyń ǵarysh tarıhy­nyń jańa paraqtary ǵoı dep oılaımyn. Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa attanǵannan 165 kún ótken soń, ıaǵnı eki jarym aıdan keıin Qazaqstan óziniń Táýelsizdigin jarııalady! Egemendiktiń alǵashqy kúninen elimizdegi ǵarysh salasyn damytýdyń memlekettik baǵ­darlamaǵa kirýi – jas respýblıkanyń ǵylymı jańa tehnologııaǵa umtylysy, erekshe qulshynysy emes pe? Jas memleketimizdiń 20 jyldyq tarıhyn­da tuńǵysh ǵaryshkerden bastalǵan ǵarysh sa­la­synyń bolashaǵy baıandy bolatynyna kú­mán bolmaýy tıis. Degenmen, osynaý 20 jyldyń bederinde óz basym belgili tarıhshy- ǵalym Mámbet Qoıgeldiden asyp, Birinshi ǵaryshker qubylysyna baǵa bergen adamnyń bolmaǵanyna kýámin. Tarıhtaǵy «aqtań­daqtardyń» ishek-qarnyn qoımaı aqtaryp, ter tógip júrgen aǵamyz bylaı degen edi: – «Aqtaban shubyryndydan» keıin qazaq­tyń rýhynyń jyǵylǵan tusy Jeltoqsan oqı­ǵasynan keıin boldy. Osy bir kesapattyń shyr­maýynan shyqqan qurly bola almaı, ári-sári júrgende tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri Toq­tar Áýbákirov ǵaryshqa ushty. Ol ǵaryshqa ushyp qana qoıǵan joq, júni jyǵylyp, buıy­ǵyp bas kótere almaı júrgen halyqtyń keýdesine namys otyn jaǵyp, eńsesin kóterdi. Qa­zaq tarıhta erekshe bir qýandy. О́ziniń san ǵa­syrlyq tarıhy bar halyq ekenin shyn sezindi. Ár jyldyń 12 sáýiri kúntizbede Dúnıe­júzilik avıasııa jáne ǵarysh kúni dep resmı atalady. Demek, bul eki uǵym egiz. Toqtar Áýbákirovtiń ǵarysh saparynan tys áskerı avıasııadaǵy ashqan jańalyǵy men jetken jetistikteri týraly jyr qylyp aıtýǵa ýaqyt jetpeıtinin árbir qazaqstandyq júregimen sezedi. Oraıy túsken mereıtoı ústinde myna bir jaıtty súıikti oqyrmannyń esine sala keteıin. Dúnıejúzilik avıasııa murajaıynda (Vashıngton) álemdik avıasııaǵa eńbegi sińgen on azamattyń aty-jóni máńgilikke altyn áripter­men quıylyp jazylǵan. Álemdik deńgeıde ábden súzgiden ótken biregeı sol tizimde qazaq uly Toqtar Ońǵarbaıuly Áýbákirovtiń esimi ÚShINShI bolyp jazylǵan. Bul, árıne, kezdeısoqtyq emes qoı dep oılaımyn!.. Endi Qazaqstannyń kúlli ǵarysh salasy­nyń tizginin ustap otyrǵan Talǵat Musabaevqa ke­leıik. Ǵaryshta úsh ret bolǵan kezinde jyl­ǵa jýyq Jer sharyn aınalyp ushyp júrgen Musabaevtyń da erligi Gınnestiń kitabyna kirgen. Ol ashyq ǵaryshta bolýy jaǵynan da álemde ekinshi tur! Kemeniń syrtyna shyǵyp, temir jipke baılanǵan skafandrmen sekýn­dyna 7 km jyldamdyqpen ushý sátin kóz aldyńyz­ǵa elestetip kórińizshi. Al eger de jazataıym oǵan ıneniń jasýyndaı ǵana ǵaryshtyq qoqys  tap kelse, adam aıtyqsyz apat bolar edi! Betin aýlaq etsin, bári de artta qaldy. Ol endi óz aldyna áńgime. Munyń barlyǵy da eń aldymen qazaq halqynyń ortaq jetistigi, kóńil qýanyshy! Elimizdegi ǵaryshtyń bolashaǵy týraly birinshi ǵaryshkerge bir saýal tastaǵanym bar. «Toqtar aǵa, Qazaqstannyń ǵarysh salasyna jumsap otyrǵan qarajaty óte qomaqty. Al sizdiń esigińizdiń aldyn bermeıtin aýyl adamdary jaǵdaıynyń joqtyǵyn aıtyp jylaıdy da jatady. Endeshe, shyn máninde sol ǵaryshqa jumsalatyn qarajatty qıyp alyp, nege aýylǵa qaraı aýdaryp jibermeske?» Sonda estigenim: «Aýylǵa az aqsha bólinip jatqan joq. Tek sol qarjy jeter jerine jetpeı qalady, basqa-basqa, muny men óte jaqsy bilemin. Meniń ashýymdy keltiretini de osy. Al endi, ǵarysh salasyn ıgerýge bólinetin aqsha esh ýaqta da kóptik etpeıdi. Oǵan qarajatty ústemelep qosa túsý kerek. Ǵarysh – búgingi joǵary tehnologııanyń atasy. Onsyz memleket damymaıdy. Kóshten qalyp qoıady... Sondyqtan da Táýelsizdigimizdi baıandy etý úshin ǵarysh salasyna bólinetin qarjatty esh aıamaýǵa tıispiz». Qazaqtyń tuńǵyshy, ǵaryshtyń janashyry basqadaı aıtýǵa mindetti de  emes qoı degen oıda qaldym... Talǵat SÚIINBAI. Almaty.