Shapyrashty Naýryzbaı

Qazaq jerine tarıhı jyl qadam basty. Bıylǵy jyldyń aıaǵynda qazaq memleketi Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy atap ótiledi. Qazaq halqy óz týyn kóterip, óz astanasyn salyp, álemge áıgili bolyp otyrǵan bul sáýleli kún bizge ońaı kele salǵan joq. Sonaý Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama kezeńine deıin de, keıin de qan keship el qorǵaǵan qaharmandarymyz az bolǵan joq. Qazaqtyń bar batyrlaryn sanamaǵannyń ózinde qaı kezde de qaıqy qylyshtaı ses bola alatyn ataqty úsh batyrymyz – Buqar babamyz jyr­la­ǵan­daı – Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı. Táýelsizdik muratyn tynbaı tolǵap kele jatqan arqaly aqynymyz Nesipbek Aıtulynyń qazaq halqynyń bostandyq jolyndaǵy birneshe ǵasyr kúresin tutas beıneleıtin poemalar sıklin jazyp júrgeni qalyń oqyrmanǵa aıan. Buǵan deıin «Báıterek», «Muqaǵalı – Jeltoqsan», «Kókala úırek», «Sardar», «Tý» (Bógenbaı, Qabanbaı batyr týraly), «Aqmola shaıqasy» (Kenesary, Taıjan batyr týraly), «Berdiqoja», «Shaqantaı», «Tólegetaı», t.b. poemalar jazǵan aqyn taıaýda «Shapyrashty Naýryzbaı» atty týyndysyna núkte qoıdy. Tómendegi minezdi  jyr – Nesipbek aqynnyń jańa dastany. Keıipkeri – qazaqtyń has batyry, tarıhı tulǵa – Shapyrashty Naýryzbaı. Sóz oraıyn paıdalanyp, avtor­dyń búgin yqshamdalǵan nusqasy jarııalanyp otyrǵan osy dastandy jazýǵa kóp kómek kórsetken, oqıǵalar ótken jerlerdi aralatyp, shabytyna shabyt qosqan ardaqty azamat Serikbaı О́rikbaıuly Nurǵısaevqa aq alǵysyn gazet arqyly jetkizgimiz keledi. Batyrlar arýaǵy kópke jar bolsyn!   Qaldanmenen urysyp, Jeti kúndeı súrisip, Sondaǵy joldas adamdar: Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, ...Shapyrashty Naýryzbaı. Buqar jyraý (Poema) I Qobylandy, Qarasaılar, Qabanbaılar,* Qashanda elge pana, zamanǵa aıbar. Shet bolsam arýaǵyna bireýiniń, Jarqyldap jaıdyń oty tóbemde oınar.   Júregim Naýryzbaıdy jyrla dedi, Jetelep qulazyǵan qyrǵa meni. Asqaqtap Alataýdaı batyr dańqy, Aldymda asý bermeı turǵan edi.   Qııadan izin qýyp has batyrdyń, Basyna órmeledim qasqa shyńnyń. Delbıgen Degerestiń bıiginde, Qyrandar qonyp-ushqan tasta turdym.   Qatparly Degerestiń jotalary, Bir derek bermeı qalaı jata alady? Qolbasy Naýryzbaı tý tikken jer, «Bas batyr» kúni búgin atalady.   Uly júz qolyn bastap kelgen batyr, Desedi osy araǵa tikken shatyr. Alyptyń múrdesi de munda ekenin, Áıgilep jol boıynda belgi jatyr.   О́tetin bir-birine bazynasy, Qazaqtyń keń dalasy – qazynasy. Kereı men Jánibek han orda tikken, Kólbeıdi kókjıekte Qozybasy.   Táńiri bergen Alash balasyna, Baıtaq jer syımas kózdiń sharasyna. Qyrǵyndy kórmegendeı kónede ótken, Múlgıdi Ańyraqaıdyń dalasy da.   Jalt etken qas pen kózdiń arasynda, Dúnıe aldy-artyna qarasyn ba? Naýryzbaı Ańyraqaıdyń shaıqasynda, Jas eken jıyrmanyń shamasynda.   Túıedeı turqy bıik zor deneli, Artqyǵa aıtyp ketken kórgen eli. Táńiri qas dushpannan qorǵasyn dep, Halqynyń tilegine bergen ony.   Ańyzdyń aǵytylsa bar tıegi, Qulaǵy shyndyqtyń da seltıedi. Sýyryp alǵan deıdi on besinde, Batpaqqa batyp qalǵan nar túıeni.   Er eken erek týǵan anasynan, Batyrlyq mura qalǵan babasynan. Asypty qatar tursa keser basy, Atannyń eki órkeshi arasynan.   Joryqta talmaıtuǵyn qanat qylyp, Únemi júredi eken ala at minip. Ala attyń ústindegi alpaýytqa, Kórgen jan súısinipti qarap turyp.   Ala aty Naýryzbaıdyń ekeý eken, Bireýi bireýinen ótedi eken. Aýzymen qus tistegen qos tulpary, Umtylsa qýǵanyna jetedi eken.   Tel ósken eki birdeı ala qulyn, Batyrmen birge ótkizgen bala kúnin. Sharlaǵan keń dalany janýarlar, Kóterip Naýryzbaıdaı er alybyn. II Qyrqysqan bir-birimen joqta dushpan, Qazaǵym kelgen jaýmen kóp soǵysqan. Tabylyp bir tóbeden tý astynda, Shaqyryp urandaryn attanysqan.   Qadalyp qos búıirden orys-qytaı, Qalmaqty aıdap salyp ókpe qysqan. Tizgindi Áz Táýkedeı ustaı almaı, Sońynda qalǵandary taqtan ushqan.   Tolqyǵan tirlik qashan kórgen damyl, Táńirdiń taýqymetin alǵan qabyl. Jıyrma úshinshi jyl myń jeti júz, Shyqpaıdy jadymyzdan jalǵanda bul.   Estigen, bilgenimdi men baıandap, Keleıin oqıǵaǵa endi aıańdap. «Aqtaban shubyryndy, alqakólde», Qańǵyryp, qaıyń saýǵan el jaıaýlap.   Qorlanyp, taıaq jegen arlan qazaq, Kóldeneń kók attyǵa bolǵan mazaq. Er moıny eriksizden qıylypty, Taǵdyrdyń tar buǵaýy ábden qajap.   Jońǵarlar jolbarystaı alasurǵan, Aılasyn buǵan deıin san asyrǵan. Bettesip bes jyl buryn Aıagózde, Jeńilip qazaq qatty – el ashynǵan.   Qan kórse qarǵa-quzǵyn óńmeńdeıdi, Sarbazdar baýdaı túsip ólgen deıdi. Qaıyp pen Ábilqaıyr sol shaıqasqa, Otyz myń qoldy bastap kelgen deıdi.   Qanatyn qandy soǵys keńge jaıǵan, Izdegen izin tabar sol mańaıdan. Qasqaıyp Qaıyp han men Ábilqaıyr, Qalmaqqa qarsy turyp salǵan oıran.   Bir kúnde dám taýsylyp myń kún tatqan, Otyz myń bozdaq túgel qyrǵyn tapqan. Erlerdi kúńirenip el joqtaǵan, Eńirep shyqqan týys bir qursaqtan.   Qyrǵynnan qulaq estip, kóz kórmegen, Qutylǵan Ábilqaıyr az qolmenen. Atanǵan «Eńirekeı» sodan bastap, Jer aty áli kúnge ózgermegen.   О́tken soń ókinishtiń bári qaıǵy, Atqan oq ajalsyzǵa darymaıdy. Qalmaqtar kóptigimen jeńgeni ras, Degendeı «kúsh atasyn tanymaıdy».   Esirgen Syban Rabdan qarasyn ba, Qazaqtyń oınaq saldy dalasynda. Oljalap qyz-qyrqyndy óńi túzý, Shýlatty qatyn, bala-shaǵasyn da.   Bola ma suraǵanmen janǵa saýǵa, Qasqaıyp qarsy turmaı qalyń jaýǵa. Oılaǵan eldiń qamyn Ábilmámbet, О́tkizdi han keńesin Ulytaýda.   Bas qosyp ıgi jaqsy elden dara – Jınaldy bı men batyr, han men qara. Jaramdy erkek kindik atqa qondy, Qalmasa sheshesine ergen bala.   Aıqassa alyp túser beldi arystan – Qol bastap Ábilqaıyr keldi alystan. Shyrmaǵan qalyń qalmaq ortasynan, Sýyrylyp shyǵa almady Jolbarys han.   Aqylshy, Alataýdaı el ardaǵy, Keńeske Tóle bı de kele almady. Jas batyr Naýryzbaıdan sálem aıtyp, Qaı jerden tosatynyn habarlady.   Alqaly jıyn ótti aq ordada, Sóıledi júırik tildi neler dana. Kókeıde aıtylmaǵan sóz qalmady, Barysyp arǵy-bergi zamanǵa da.   Toqtasqan Ulytaýdyń alabynda, Ár sózdiń salmaq jatty sorabynda. Úsh júzdiń jaqsylary budan buryn, Bas qosqan Ordabasy, Qaraqumda.   Bılerdiń eldiń qamy tolǵaǵany, Aıtylǵan ataly sóz onda-daǵy. Tıse de mańdaıyna talaı soqqy, Keledi aıaq tartpaı qalmaq áli.   Halyqtyń júreginde qaınady kek, Batyrlar azýlaryn aıǵa bilep: «Qazaqtyń sheshesi de qalja jegen, Oırattyń jatamyz ba oırany bop!   Bul qalmaq barǵan saıyn keledi údep, Qazaqty otyrǵan joq el edi dep. Qarasyn óshirmesek, - desti bári, - Atadan ul bop týyp keregi joq!»   Jońǵardyń qıylmasa qandy óńeshi, Qazaqtyń shynymenen ólgeni osy. Shaqyrdy judyryqtaı jumylýǵa, Úsh júzge uran tastap han keńesi.   Jıynnyń tórelik qyp toqtamyna, Qazybek bata berdi aqtaryla. Saılanyp Ábilqaıyr bas qolbasy, Kelgen el qaıta qondy attaryna.   Qol salyp kezengende qoramsaqqa, Kúńirenip kim jortpaǵan sonaý shaqta?! Er edi el qorǵaǵan Ábilqaıyr, Taǵdyryn júgirtsek te talaı saqqa.   Túıilgen jaýar kúndeı qazaq qoly, Qalmaqty kúıretpekshi osy joly. Seskenip ata dushpan alasurdy, Jyrtqyshtaı eki kózi qanǵa toly.   Atajurt ańyraıdy kózge tanys, Qaınaıdy kókirekte kek pen namys. Ishinde Naýryzbaı da qalyń kóptiń, Azýy alty qarys jas jolbarys.   Júırikter tuıaǵynan shań boratqan, Jortady joıqyn seldeı qyrdan aqqan. Kórindi basynda – bult, baýyrynda – jaý, Alataý munarlanyp muńǵa batqan.   Jelbirep qolyndaǵy bórili baıraq, Beredi júregine jiger-qaırat. Túri bar júndeı túter osy sátte, Umtylyp jaýǵa shapsa «Qarasaılap!»   Jigitter sońyna ergen kókjal bári, Biliner ata kórip, oq jonǵany. Aıqasqa asyǵady qany qaınap, Jońǵardyń janǵa batyp jondanǵany.   Ornatyp jaý basyna zamanaqyr, Ushyrmaq kúlin kókke óńkeı batyr. Bolat han, Ábilqaıyr, Ábilmámbet, Dalataý bókterine tikti shatyr.   Qýantyp kútip jatqan qalyń kópti, Táshkennen Tóle bı de kelip jetti. Qasynda júdeý tartqan Jolbarys han, Onyń da el qaıǵysy janyn jepti.   Baq turmas er basyna baılaǵanmen, Túgel bop tórt túligi jaınaǵanmen. Joq edi Bolat handa batyl bılik, «Uly han!» dep áıteýir saılaǵanmen.   Úsh júzdiń keńes quryp ardaqtysy, Barlady qandaılyǵyn qalmaq kúshi. Sóıledi Ábilqaıyr uzaq tolǵap, Oıynyń túpte jatty salmaqtysy: «Oırattar otyra almas endi shydap, Kóreıik tosyp alyp eń jaqsysy.   Sheshilmes aıla tappaı eshbir túıin, Oılaıyq jerdiń jaıyn, attyń kúıin. Arqasyn Alataýǵa tirep turǵan, Qalmaqty qaraqurym jeńý qıyn.   Ákki jaý aldyrmaıdy shyrǵalamaı, О́zderi tússin tómen – qumǵa qaraı. Tútetip qańyryǵyn shól dalada, Itterdi qamap alyp qyrǵan ońaı».   Hannan da, qaradan da aqyl kútken, Quptady myna sózdi batyr bitken. Bola ma jan alysyp, jan bergende, Bel býmaı táýekelge batyldyqpen?!. III Qazaqtyń qalyń qoly erge qonyp, Tý tikti Ábilqaıyr dóńge kelip. Asyǵyp qandy shaıqas qyzyǵyna, Shyǵystan kún de shyqty dóńgelenip.   Bıler de, batyrlar da han qasynda, Tolqyǵan el nazary endi osynda. Kirerde qan maıdanǵa qyzyl qyrǵyn, Qobaljyr kim de bolsa alǵashynda.   Daýystap, moıyn buryp oń men solǵa, Tóle bı bata berdi qalyń qolǵa. Qosylyp jer men aspan kúńirendi, Degende «Bir Jaratqan, óziń qolda!».   Qalmaqtar shyrt uıqydan shoshyǵandaı, Jan-jaqqa habar salǵan esi qalmaı. Aǵylǵan saı-saladan lek-legimen, Kóktemgi qardyń sýy tasyǵandaı.   Qaıǵynyń qara túnek bultyn jaıǵan, Kútip tur qarsy aldynda tylsym maıdan. Jandaryn qoıatuǵyn jer taba almaı, Qynadaı qyrylaryn bilsin qaıdan?   Sýyrylyp bireý shyqty alǵa qaraı, Qasqaıyp qarsy shapty qorǵalamaı. Otyrǵan at ústinde aıý dersiń, Bastaǵy dýlyǵasy dańǵaradaı.   Naızasy sala qulash qolyndaǵy, Jaıpardaı jan bitkendi jolyndaǵy: «Jekpe-jek, jekpe-jek!» – dep, aıǵaı salyp, Oıqastap arly-berli aryndady.   Aqyryp, aıbat shegip ses qylady, Sharyshty tanyǵan joq eshkim áli. Qazaqtyń batyrlary dúr silkinip, «Qaıtedi, myna kápir?» desti bári.   – Kel, qazaq, kóreıin, – dep, – áýseleńdi! – Jyndanyp Sharysh tipti órshelendi. Bógenbaı shydaı almaı qatty aqyrdy: – Tartyńdar aldyma, – dep, – kertóbeldi!   Sol sátte qalyń topty kókteı jaryp, Bir jigit shaýyp shyqty shoqtaı janyp. Qol jaıdy: «Batańyzdy berińiz!» - dep, Aldyna Bógenbaıdyń toqtaı qalyp.   Kenetten jolbarystaı tik atylǵan, Iаpyr-aý, qaıdan kelgen surapyl jan. Tóle bı anadaıdan tanı ketti, Sabalaq - Ábilmansur, myna turǵan.   Bógenbaı bata berdi kóńili tolqyp: «Saqta, – dep, – jalǵyzdy, Alla, júrgen jortyp!». Qatpaǵan buǵanasy balany aıap, Ishinen qobaljydy jáne qorqyp.   Sharyshqa qahar shashqan shegip aıbat, Umtyldy Ábilmansur «Abylaılap!». Demderin ishke tartty dúıim qazaq, «Qyrshyn jas óledi-aý, – dep, – sory qaınap».   Mensinbeı Sabalaqty qalmaq turdy, Túri joq kóretuǵyn qańbaq qurly. Typyrshyp oınaqtaǵan tulparynyń, Topyldap tórt tuıaǵy shań laqtyrdy.   – It qazaq, keldiń be, – dep, – ajal aıdap! Yzaǵa býlyǵady tisin qaırap. Býradaı burqyldaǵan kóbik shashyp, Tastamaq eki búktep, bir-aq shaınap.   – Bul sózdi qatynyńa aıt úıińdegi, Eı, dońyz, ımanyńdy úıir! – dedi, – О́zińe óz qanyńdy jutqyzamyn, Aýzyńa túsedi áli mıyń! – dedi.   Syıyndy qarap turǵan el qudaıǵa, Erlerge sheginer jer endi qaıda? Sart ta surt qylysh shaýyp, qalqan tutyp, Aıanbaı bir-birine saldy naıza.   Astynda Sabalaqtyń qula besti, Quıyndaı uıtqı soǵyp, jeldeı esti. Ańdysyp, arpalysyp, jantalasyp, Ekeýi sút pisirim keskilesti.   Sabalaq tar qoltyqtan dáldep urdy, Kók semser kútirletip demde kirdi. Sógilgen aq saýyttyń kóbesinen, Burq etip qyzylala qan kórindi.   Jetkendeı muratyna jalǵandaǵy, Osy sát Sabalaqtyń janǵan baǵy. О́lgeni tirilgendeı qazaq bitken, Kózine jas almaǵan jan qalmady.   Sýyrylyp taǵy biri alǵa shyqty, Kim bilsin ajalyna ol da asyqty. Shabynyp «Qanǵa-qan!» dep kújildeıdi, Qunyqqan qorqaý dersiń qanǵa tipti.   Doldandy Naýryzbaı da muny kórgen, Dııýdaı dúr silkinip jyny kelgen. Aǵasy Qudaıbergen tústi esine, Qalmaqpen jekpe-jekke shyǵyp ólgen.   Aldyna Tóle bıdiń keldi shaýyp, Tulpary tizgin súzgen jerdi qaýyp. Atynan qarǵyp tústi bata surap, Qahary qabaǵynan qardaı jaýyp.   Jas keldi Tóle bıdiń janaryna, Kórgende Naýryzbaıdy jáne myna: «Saǵan da Sabalaqtyń jolyn bersin, Salyp qaıt, qas dushpandy tabanyńa!   Jeńilse erdiń basy jaýda qalmaq, Shyn qorlyq, – dedi, – balam, sonda bolmaq. Tapsyrdym Qarasaıdyń arýaǵyna, Mereıiń ústem bolsyn Alla qoldap!».   Zamana sarnaǵanmen jelqobyzdaı, Kóriner ótken ómir endi ańyzdaı. Tóbedeı tóńkerilip nar tulǵasy, «Alla!» dep atqa qondy er Naýryzbaı.   «Kókigen kóreıin, – dep, – bul naısapty», Qasqaıyp qara dáýge zýlaı shapty. Kirsh etip kirer jerin barady ańdyp, Kók naıza qolyndaǵy yrǵaı sapty.   Aqyrdy anadaıdan Dolanqara: «Eı, bala, bosqa shaýyp dalańdama! Menimen jekpe-jekke shyǵady tek, Ajalyn izdep júrgen adam ǵana! Batyrdyń iske tatyr biri shyqsyn, Qandaman qylyshymdy saǵan bola!».   «Eı, qalmaq, ne dep tantyp sandalasyń, Kiredi osy qazir qanǵa basyń! Men emes janyn qoıar jer taba almaı, Ajalyn izdep kelgen sen bolarsyń!».   Aıqasty, dúleı kúshti eki dııý, Aıǵaı-shý, eki jaqta yıý-qııý. Múlt ketse múrdem keter túrleri bar, Ońaı ma kimge bolsyn janyn qııý?   Janyna qysym kelip alysqanda, Jolbarys aldyrmaıdy arystanǵa. Qalmaqty at ústinen tik kóterdi, Qaıyrylyp qaıta naıza shanyshqanda.   Basynan aınaldyra laqtyrdy ony, Maıysty shydaı almaı attyń beli. Lap berip muny kórgen qalyń qazaq, Shaqyryp arýaqtaryn shapty ilgeri.   Qashannan ısi qazaq bir tilegi, Túnerip jaýar bulttaı kúrkiredi. Jeńiske jas batyrlar jol ashqanda, Nesine tizgin tartyp irkiledi?!.   Siltedi aıanbastan jaýǵa naıza, Bógenbaı, Qabanbaı da, Oljabaı da. Baımurat, Malaısary, Kókjal Baraq, Jibekbaı, Shúıkebaı da, Moldabaı da.   Baıǵozy, Baıan, Jantaı, er Jánibek, Hankeldi, Berdiqoja, Dáýlet, Jápek. Quttymbet, Qazybek pen Áıteı, Baıet, Tileýke, Sekerbaı men Sataı, Bólek. Bókenbaı, Jarylǵap pen Qarabatyr, Seńkibaı, Mamyt, Qaýmen, batyr Shoıbek.   Surapyl boldy qyrǵyn qandy qasap, Qalmaqty qazaq qýdy aldyǵa sap. Noıandar shybyn jannan kúder úzdi, Kórse de nebir aıla-sharǵy jasap.   Alaby Alataýdyń dúbirledi, Ataǵy batyrlardyń dúrildedi. Dańqynan Sabalaq pen Naýryzbaıdyń, Tizesi ata jaýdyń dirildedi.   Oıratty oıran salǵan Táńir atty, Aqyry aıdalada ańyratty. Atanyp «Ańyraqaı» jerdiń aty, Qońyrsyp jurtyndaǵy kóńi jatty. IV Ejelgi oryndalsa ata armany – Urpaqtyń muratyna jete alǵany. Sabalaq – Ábilmansur sol soǵysta, Jurtqa aıan er Abylaı atanǵany.   Halqynyń qorǵany bop er Abylaı, Týypty oń jaǵynan aǵaryp aı. Qabanbaı, Bógenbaı men Naýryzbaılar, Qalmaqqa qatar shapqan sodan bylaı.   Abylaı óle-ólgenshe handyq qurǵan, Aqyrsa aıbynymen jaý buqtyrǵan. «Attan!» dep jeti túnde jarlyq berse, Tósekten batyrlary qarǵyp turǵan.   Estilse at dúbiri alys qyrdan, Jetkizip erler dańqyn jel ysqyrǵan. Qudaıdyń  qudiretin qarasańshy, Barlyǵyn bir maıdanda tabystyrǵan.   Naýryzbaı on segiz myń qol bastaǵan, Urandap atqa qonsa el qostaǵan. Tún qatyp, túsi qashyp jortýylmen, Dalanyń pushpaǵy joq ol baspaǵan.   Tumsyǵyn qanǵa tyǵyp, maıǵa malǵan, Sekildi qalyń jońǵar toıǵan arlan. Qyrqysty Jetisýdy kózi qımaı, Qyryq jyl qyrǵyn salyp jaılap alǵan.   Josylyp jaýyzdardyń aqqan qany, Jyrtqyshtaı jantalasty qaqpandaǵy. Úıirdi taǵdyr jeli alaı-dúleı, Borandaı azynaǵan aqpandaǵy.   Qaskeleń, Shamal han men Boraldaıǵa, Keshegi alshań basqan zaman qaıda? Taý-tasta jalań qaǵyp jortqan kókjal, Qysańǵa qysym tússe qamalmaı ma?   Shamal han, Qaskeleń men bul Boraldaı, Kim edi eske túsip jyrlaǵandaı? Qalmaqtyń shynjyr balaq shonjarlary, Aqsıtyp azý tisin turǵan ańdaı!   Shamal han Jetisýdy janyshtaǵan, Alqabyn Alataýdyń qonystaǵan. Apaıtós alpaýyttyń naǵyz ózi, Qasynda jeti myńdaı qol ustaǵan.   Sezbesten óletinin qara basyp, Qaıyrylyp qarsy shapty aran ashyp. Bettesti Naýryzbaıdyń qolymenen, Kúrtiniń jazyǵynda alań ashyq.   Alystan moıyn sozyp taý shyńdary, Aıǵaıdan qulaq tunyp, jel shýlady. Aǵysyn odan saıyn jyldamdatty, Ileniń dóńbekshigen tolqyndary.   Atandaı alpaýytty kórgen kezde, Qalmaqtyń quty qashyp qalshyldady. Naýryzbaı: «Shamal han!» – dep aqyrǵanda, Top jara ala tulpar arshyndady.   «Shamal han degen ózi atyń dardaı, Shyq, – dedi, – erkek bolsań, qatyn bolmaı! Shesheńnen shynymenen ul bop týsań, О́lseńshi jekpe-jekte batyrlardaı!   Kim ediń bul qazaqty basynǵandaı, Oırandap oı men qyryn tasynǵandaı? Kegimdi qaıtarǵaly kelip turmyn, Qoımaımyn búgin seniń basyńdy almaı!».   Shamal han shyqpaýǵa endi namystandy, Dııý ǵoı alyp urar alysqandy. Biraq ta kórip turyp qobaljydy, Aýzynan jalyn shashqan arystandy.   Qan tókpeı tyna qoımas urys myna, Shabatyn bas tabylar qylyshtyǵa. Aıbatyn syrtqa salyp shyqty qalmaq, Erkektik namysyna tyrysty da.   Qaharly Naýryzbaı alyp kúshti, Dúleıdi bir urǵanda qaǵyp tústi. Bóksesi er-toqymnan qopań etip, О́kirip attyń jalyn baryp qushty.   Aıaǵy kókten keldi tyrań asyp, Serpildi sansyz qalmaq tura qashyp. Esterin qaıta jınap keskilesti, Qyrǵanda qazaq qoly qýa basyp.   Degeni qas dushpannyń bolmas máńgi, Jaratqan jazalaıdy jaýlasqandy. Jekpe-jek shyǵamyn dep Qaskeleń de, Qolynan Naýryzbaıdyń jer jastandy.   V   Qoldasyn batyrlardy Kók Táńiri, Bermegen týǵan jerin jatqa biri. El qorǵap, tebingisin terge malyp, Joryqpen Naýryzbaıdyń ótti ómiri.   Túnerip óz jerinde óz aspany, Kórgeni qyrǵyn boldy kóz ashqaly. Tússe de ot pen sýǵa Qarasaıdyń Izinen salyp ketken adaspady.   Iilmeı altyn basy jer jutqansha, Jasady tirliginde erlik qansha. Túgeldep sonyń bárin jipke tizip, Jyrlaýdan, keshirińiz, kemdik bolsa.   El shetin eregesken jaýdan qoryp, Batysqa, shyǵysqa da salǵan joryq. Elshi bop Qytaıǵa da sapar shegip, Aldy-artyn dúnıeniń sholǵan kórip.   Jylaǵan daýys shyqsa qaraly úıden, Oq jonyp, bala jastan sadaq ıgen. At jalyn tartyp minip erjetkende, Barypty bata surap Tóle bıden.   Tóle bı jas jigitke ata kórgen: «Qoldasyn Qarasaı!» dep bata bergen. Sol bata alty Alashqa tarap ketken, Elpildep esken jeldeı jota-belden.   О́mirdiń ózgermegen salty kópten, El úshin esil erler jortyp ótken. Esim han altyndaǵan aqboz úıin, Deıdi jurt Qarasaıǵa tartý etken.   Qylyshtaı qııa shaýyp, sara tilgen, Erlerdi ana týyp, el ósirgen. Kelipti Qarasaıǵa úımen birge, Jolbarys qyzyl shubar er Esimnen.   Qazaqtyń este qalar estigeni, Teriske shyǵara almas eshkim ony. Halyqtyń júregi men jadynda júr, Ejelgi «Esim hannyń eski joly».   Qaıtemiz sóz órisin kóp taratyp, Marǵasqa jyraý muny ketken aıtyp. Oshaqtyń shoǵy sónse kúli qalar, Kúıdirer janǵan jerin ot qaraıtyp.   Torǵaıǵa pana bolsa buta basy, Tirliktiń aıdan anyq jutamasy. Sol úıdiń kózindeı bop áli de tur, Mańdaısha, bosaǵanyń juqanasy.   Syıynyp Qarasaıdyń arýaǵyna, Elge anyq Naýryzbaıdyń barǵany da. Bas ıip qasıetti shańyraqqa, Esine er Esimdi alǵany da.   Ǵasyrlar qoınaýynan jaryq tókken, Aıtady bul ańyzdy halyq kópten. Sol joly bosaǵada kútip jatyp, Jolbarys Naýryzbaıǵa erip ketken.   Basynan ótkizgenshe kúlli ómirdi, Tań atsa, kókjıekten kún kórindi. Atoılap jaýǵa shapsa jelep-jebep, Jolbarys qyzyl shubar birge júrdi.   Asyryp qudiretti erdiń kúshin, Kıeniń basqany haq jaýdyń mysyn. Jaýyzdyq jasamasa tirshilikte, Túsirmes pendesine taǵdyr qysym...   VI   ...Taǵdyrdyń talqysyna tózim qylǵan, Qartaıyp qaıran batyr kózin jumǵan. Shaǵynda jasy kelgen bılik aıtyp, Sýyrylyp ozdyrypty sózin myńnan.   Shyǵarar eldiń atyn er emes pe, Umytsań túsiredi zaman eske. Tazartyp atajaýdan baıtaq jerin, Máńgilik myzǵyp jatyr Degereste.   Kezinde talaı sumdyq kórgen oıran, Irgesin týǵan jurty keńge jaıǵan. Jolbarys qyzyl shubar kózge túspes, Júredi uzap shyqpaı sol mańaıdan...   VII   Shyǵysqa týra qarap attyń basy, Batyrdyń qasqaıyp tur tas tulǵasy. Aıqasqan talaı jaýmen bul qazaqtyń, Búginde qas dushpany joqtyń qasy.   Salmaǵan talqysyna taǵdyr kimdi, Eske alsa, el kúrsiner sol bir kúndi. Baýyrynda Almatyny áldıleıdi, Alataý kórmegendeı san qyrǵyndy.   Izinen qasiret pen shań shubatqan, Ǵasyrlar artta qaldy qansyratqan. Kúnimiz ne bolaryn kim biledi, Atpasa azattyq kep, jarqyrap tań?!.   Kúshtige tize búgip basym kelgen, Aıyryldyq ataqonys – asyl jerden. Qymbatqa tústi bizge bul azattyq, Han Kene, Mahambetter basyn bergen.   Halqymyz medet kútip týar uldan, Qudaıdy kóz jasyna kýá qylǵan. Tamyry bostandyqtyń tereńdegi, Qanymen arystardyń sýarylǵan.   Erlerdi aty ǵana óldi degen, Taǵdyryn Táńir ózi belgilegen. Solardyń júreginiń lúpili bar, Kók tý da tóbemizde jelbiregen!   Quldyqqa túskenderdiń qany qaınar, Qashanda erkin eldiń jany jaınar! Eńsesi Báıterektiń eńkeımeıdi, Turǵanda tirek bolyp Abylaılar!   Halyqtyń umytylmas qan keshkeni, Namystyń Naýryzbaı narkeskeni. Dástúrin jalǵastyryp babalardyń, Urpaqtyń el qorǵaıdy arda óskeni.   Qaı zaman uly shaıqas toqtaǵaly, Qozdaıdy, kóne tarıh shoqtanady. Jatqany  Degereste – ánsheıin sóz, Túsken joq alyp batyr attan áli!.. Nesipbek AITULY.