Vıse-Premer – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset ISEKEShEV: Biz damyǵan ındýstrııaly elge aınalýǵa tıispiz

Táýelsizdik degen ne? Bodandyqtan bos­tan­dyqqa shyǵyp, egemendik alýmen, ártúrli halyqaralyq uıymdarǵa múshelikke ótýmen, týyńdy tigip, memlekettik rámizderdi tú­gen­deýmen eldiń aty táýelsiz bolýy múmkin, biraq sonymen bir mezgilde zaty da táýelsiz bola qalmaıdy. Shyn táýelsizdik derbes, myǵym turýdan, ózgelermen terezesi teń el qurýdan, óz saıasatyńdy óziń aıqyndaýdan, ózgelerge jaltaqtamaı, jarqyn júzben júrýden, dáýletti, sáýletti ómir súrýden tanylady. Táýbe deıik, bar-joǵy jıyrma jyldyń ishinde Qazaqstan osyǵan qol jetkizdi, aty da, zaty da táýelsiz elge aınaldy. Qazaqstan táýelsizdiginiń negizgi kepil­dik­te­riniń biri ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jolyn tańdaý deı alamyz. Biz tek shıkizatqa maldanatyn el kúıinde qal­maýǵa, tipti munaıy men gazy atymen joq memleket sııaqty ómir súrýdi úırenýge tıis ekenimizdi Elbasymyz birneshe ret eskertken. Osy oraıda ótken jyly qabyldanǵan Úde­me­li ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­la­masynyń júzege asyrylý barysy oqyr­man­da­rymyzdy qyzyqtyratynyna kúmándan­baı­myz. Prezıdent Nursultan Nazarbaev keshegi saılaýdan keıin ótkizgen alǵashqy bas­qo­sýyn­da ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damý  baǵ­dar­la­ma­­syn júzege asyrý Úki­met­tiń aldyndaǵy bas­ty mindet bolyp qala beretinin atap kór­setti. «О́tken jylǵy qar­qyn men baqylaý bo­sań­symaı, qaıta kúsheı­ti­lýi kerek», dedi sonda sóılegen sózinde El­ba­symyz. Eldiń erteńgi taǵ­dyry tirelip tur­ǵan baǵdarla­ma­nyń oryndalý barysy qalaı? Bizdiń Vıse-Premer – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset ISEKEShEVPEN suhbatymyz osy tol­ǵandyrar taqyrypqa arnaldy. – Qurmetti Áset О́rentaıuly! 17 sáýirde ótken Úkimettiń keńeıtilgen májilisinde siz Elbasyǵa ınvestı­sııa­lyq jobalardy júzege asyrýda qolǵa alynyp jatqan sharalardy baıan ettińiz. Sondaǵy sózińizdiń túıinin qys­qasha qalaı aıtqan bolar edińiz? – Eń aldymen asa mańyzdy iste bizge senim bildirgeni úshin Elbasyǵa rahmetimdi jetkizdim. Búginde ınves­tor­larǵa, bıznes ókilderine, kásipkerlerge qajetti tetikterdiń bári ázirlengenin aıttym. Naqty derekke toqtalar bolsam, jyl sońyna deıin 200-ge jýyq joba iske qosylyp, 21 myń jańa jumys orny ashylatynyn habarladym. Son­daı-aq bıyldan bastap, burynnan kele jatqan kásiporyndardy jańǵyrtý isi qolǵa alynatynyn da aıttym. – Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­­lyq damýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasy ótken jyly qolǵa alyn­dy. Mundaı iri istiń álemdik qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarystyń tusyn­da oı­las­tyrylǵany, sondaı jaǵdaı­da bas­tal­ǵany tánti etedi. Buǵanasy sonsha­lyqty bekı qoımaǵan ónerká­sibimizge daǵdarystyń úlken synaq bolǵanyn bilemiz. Sonda daǵdarys­tan damýǵa bet alý otandyq ekono­mı­kanyń áleýeti kúshtiligin kórsete­di ǵoı? – Álemdik daǵdarystyń barlyq elderge derlik qatty áser etkeni anyq. Kóptegen memleketterge ekonomıkalyq turǵydan da, áleýmettik turǵydan da úlken nuqsan keldi. Olardyń talaıy áli birazǵa deıin daǵdarystyń saldar­laryn joıýmen júre­tin bolady. Al bizdiń elimiz Prezıdenti­mizdiń alystan oılastyrǵan saıasatynyń arqasynda daǵdarysqa tótep berip qana qoıǵan joq, daǵdarystan aldyńǵylardyń biri bolyp shyǵyp qana qoıǵan joq, ol synaqtan shyńdalyp, shırap shyqty. Ony­men de toqtamaı, daǵda­rystan keıingi damý josparyn júze­ge asyra bas­tady, eldiń ekonomı­kalyq qýaty­nyń irgetasyn bekite tústi. Memleket bas­shy­sy álemdik qarjy rynogynda asa aýqymdy úılesim­sizdikter oryn alyp otyrǵanyn aldymen aıtty, qalyp­tas­qan jaǵdaıǵa baǵasyn berip, tyǵyryq­tan shyǵýdyń joldaryn kórsetti. Nursultan Ábishuly daǵdarysqa qarsy is-sharalar josparyn tikeleı ózi ja­satty jáne sol jospardyń orynda­lýyn tikeleı ózi baqy­laýǵa alyp otyrdy. Osynyń arqasynda qazaqstan­dyq­tar ja­han­dyq daǵdarystyń daýy­lyna daıyn bolyp shyqty, onyń aýyrtpashylyǵyn az sezindi, oryn al­ǵan saldarlaryn tez arada joıa bildi. Elbasynyń bir jınalysta qy­taıdyń «Qatty jel turǵanda dýal turǵyz­baý kerek, jel dıirmenderin turǵyzý kerek» degen maqalyn aıtqany este. Prezıdent jańa ındýstrııalyq saıasat – ónim­dilikti arttyrýǵa, qýattyń tıimdiligine, ınnova­sııaǵa, básekege shydas­ty­lyqqa negizdelgen ornyqty ekono­mı­kalyq ósý saıa­saty qolǵa aly­na­tynyn sol kezde jarııa­laǵan bolatyn. Sóıtip, búkil álemde daǵ­darys beleń alyp turǵan shaqta Qazaq­standa ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq da­mý­dyń jańa joldary qarastyrylyp jatty. Bul istiń psıhologııalyq turǵydan da áseri erekshe edi. О́ndiristiń, qury­lystyń toq­taýyna jol bermeý, qarjy júıesin meń­dep alǵan túńilýshilikti, tory­ǵý­shy­lyq­ty ónerkásip sektoryna ja­ıyp almaý óte mańyzdy mindet bolatyn. Bul másele der kezinde sheshildi. Bú­ginde ol baǵdarla­manyń naqty jos­pary da bar, ony júzege asyrýdyń naqty resýrstary da bar. Eń bastysy – bıznestiń jańasha ekonomıka­lyq oıla­ýy bar. Baǵdarlama jańa baǵyt­tardy – syrtqy rynoktarǵa, qosymsha qundy­lyǵy joǵary, eńbek ónimdiliginiń deńgeıi bıik óndiristerge eseptelgen baǵyttardy belgilep berdi. Memleket mindetterdiń údesinen shyǵý­dyń jol­daryn da oılastyrǵanyn atap aıtý kerek. Qazirdiń ózinde eksporterlerdi, ın­ves­torlardy qoldaý, bıznestiń jol kartasy aıasynda kásipkerlikti de­meýdiń júzge jýyq tetikteri qaras­ty­rylǵan. Elbasynyń bul baǵdarlamanyń av­tory ǵana emes, naqty júzege asyrý joldaryn kórsetken jetekshisi de ekendigin barsha halyq bilýge tıis. Tarıh úshin qas-qaǵym sát sanalatyn osy kezeń ishinde Nursultan Ábishuly Qa­zaqstanǵa úlken metropolııanyń shıkizat bazasy dep qaraıtyn stereotıp­tiń tas-talqanyn shyǵardy. Elbasymyz­dyń basshylyǵy­men Qazaqstan álemdik ke­ńistikke qazaq­tardyń táýelsiz memleketi retinde ǵana emes, orasan damý áleýeti bar eńseli el retinde de endi. Qazaqstan búginde dúnıejúzilik qoǵam­das­tyqta gýmanızmdi, tolerantty­lyq­ty, tatý kórshilikti tý etken tabysty el retinde qadirlenedi. Qazaqstannyń qa­zirgi barsha tabysynyń bastaýynda Ult kóshbasshysy – Elbasy Nursultan Ábish­ulynyń shyn mánindegi kemel kóregendigi tur. Bul dana saıasatqa el halqy 3 sáýirde laıyqty baǵasyn bergenine búkil álem kýá. – Indýstrııalyq damý baǵdar­la­masy «Qazaqstan – 2020» stra­te­gııalyq josparynyń ózegi ekendigi belgili. Baǵdarlamanyń naqty ja­salýy týraly ne aıtasyz? – Qazaqstannyń 2010-2014 jyl­dar­daǵy Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damýynyń memlekettik baǵdar­la­masy Prezıdent Jarlyǵymen bekitildi. Ol elimiz órkendeýiniń 10 jyl­dyq stra­tegııasynyń alǵashqy 5 jyl­dyq ındýs­trııalyq jospary bolyp tabylady. – Aqyry aınalyp baıaǵy bes­jyldyq josparlarǵa keldik qoı sonda? – Dál olaı deýdiń jóni joq. Jalpy, naryq jospardy teriske shyǵarady deýge de bolmaıdy. Nursultan Ábishuly táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq naryq jaǵdaıynda da ózindik jospar qajet ekendigin talaı ret aıtqan. «Qazaqstan – 2030» Strategııasy da jospar. Alysty kózdegen jospar. Biz óte baısaldy taldamaly zertteýler júrgizdik. Bizdiń kásiporyn­dary­myz­ǵa daǵ­darystyń naqty qalaı áser etkenin de kór­dik, qalyptasqan jańa jaǵ­daıda olardyń qalaı jumys isteı ala­tynyn da shama­ladyq. Baǵdarlama jasaý úderisi barynsha ashyq bolýy úshin bıznes ókilderi de qatystyrylǵan Úıles­tirý keńesi quryldy. Barlyq oblystarda boldyq, kásipkerler­men, túrli salalyq qaýymdastyqtar ókilderimen qyrýar kezdesýler ótkizdik. Bul qujattyń basty ereksheligi – negizgi nazardyń júzege asy­rýǵa aýdarylýynda. Mundaǵy barlyq maqsat-mindetter naqty tetiktermen, tıisti qarjylandyrýmen, tıimdilik kórset­kishterimen tııanaqtalǵan. Kimniń ne isteıtini, baǵdarlamadaǵy qaı baǵytqa kim­derdiń jaýap beretini dálme-dál kór­setilgen. Memlekettik baǵdarlamany tolyqqandy kúıinde bastap ketý úshin Úkimet arnaıy jospar bekitti. Arnaıy jolbasshy – О́ndiristik qýattardy oraı­ly ornalastyrýdyń shemasy, sondaı-aq res­pýb­lıkalyq jáne óńirlik mańyzy bar jobalar qamtylǵan Indýstrııalandyrý karta­sy qabyldandy. Salalyq jáne óńirlik baǵdar­lamalar jasaldy. Baǵdar­lamada eko­nomıkanyń basym salalary belgilengen. – Solardy atap-atap aıtýǵa bola ma? – Nege bolmasyn? Olar – agro­ónerkásiptik keshen, metallýrgııa, munaı óńdeý, energetıka, hımııa men farmasevtıka, qurylys ındýstrııasy, kólik pen ınfokommýnıkasııalar, máshıne jasaý, ýran jáne atom ónerkásibi, jeńil óner­kásip, týrızm men ǵarysh. Baǵdarlamanyń taǵy bir artyqshy­ly­ǵy – onda ár basym sala boıynsha memlekettik qoldaýdyń júıelik is-sharalary belgilengendigi. Myna jaıǵa basa nazar aýdarǵym keledi: memleket bul baǵdar­lama boıynsha jańa kóz­qa­rastar men ólshemderge saı keletin jo­balarǵa ǵana qoldaý kórsetedi. – Jańa bıznestiń jańasha oılaýy degen sózdi aıtyp qaldyńyz. Osy oıdy túsindire ketseńiz. – Kásipkerler memlekettik qoldaý óziniń oılaý júıesin ózgertkenderge, ór­kendeýge, jańarýǵa, básekelestikti art­­tyrýǵa shyndap kiriskenderge ǵana kór­setiletinin túsine bastady. Bizdiń mindetimiz – kásipkerlerdiń jańa deńgeı­degi tabyn qalyptastyrý. Olar jańa tehnologııamen jumys isteıtin, kásibı bilikti kadrlary bar, syrtqy rynoktarǵa shy­ǵýǵa daıyn turatyn bolýǵa tıis. Endigi jerde baıaǵy «kýpı-prodaı» joly­men alysqa bara almaıtynyn jurttyń bári biledi. О́nimniń ótýine jalǵyz kepil – kásiporynnyń jaqsy jumysy, shy­ǵarǵan buıymynyń básekege qabilet­tiligi. – Áset О́rentaıuly, sarapshylar baǵdarlama otandyq ekonomıkanyń áleýetin birneshe márte arttyryp jiberedi desedi. Shynynda da solaı ma? Baǵdarlamanyń alǵashqy nátıjeleri qandaı? – Naqty sıfrlar aıtaıyn. 2010 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaq­standa Indýstrııalandyrý kartasyna engen 152 jańa nysan qatarǵa qosyldy, olardyń jalpy quny 800 mıllıard teń­geden artyq, sol kásiporyndarda jańa­dan 23 myń jumys orny ashyldy. Bul jóninde Prezıdenttiń «Nur Otan» par­tııasynyń HIII sezinde aıtqanyn ózińiz bilesiz. Oǵan qosa ótken jyly biz otyz shaqty ınvestısııalyq sıpattaǵy is-sharalardy júzege asyrdyq, quny 9,6 mıllıard AQSh dollaryna teń keletin 150 ekijaqty qujatqa qol qoıdyq, óńdeýshi ónerkásipke quıylǵan ınvestısııa kólemi artyp, 2 mıllıard dollardan asyp tústi. Baǵdarlamanyń alǵashqy jylynyń basty qorytyndysy osy. – Rasynda da, aýyz toltyryp aıtar­lyq sıfrlar. Al endi osyndaı ónerkásiptik serpilistiń syry nede? Qandaı baǵyttarǵa bólekshe basym­dyq berip otyrsyzdar? – О́tken jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha ónerkásip óndirisiniń ósimi 10 paıyzdy qurady, bul iste talaı jyldan beri bólekshe bulqynys tanytyp, 18,4 paıyzdyq ósimge qol jetkizgen óńdeýshi salalardyń úlken úlesi bar. Máshıne jasaýda 158 paıyzdyq, hımııa ónerká­sibinde 137 paıyzdyq, metallýrgııa óner­kási­binde 110 paıyzdyq ósim bar. Memlekettik baǵdarlama aıasynda 13 sa­la­lyq jáne 10 fýnksııalyq baǵdar­lamalar qabyl­dandy. – Salalyq baǵdarlamalardyń sı­paty belgili ǵoı, oqyrmandarǵa fýnk­sııalyq baǵdarlamalardyń atyn atap, túsin tústep ketseńiz. – Fýnksııalyq baǵdarlamalar qoldaý­dyń júıelik is-sharalaryna oraı jasa­lady. Qazir qazaqstandyq úlesti ósirý, tarıf saıasaty, básekelestik, saýda, ınnovasııa, mıneraldyq-shıkizattyq baza, ınvestısııa tartý, elektr qýatyn damytý, tehnıkalyq retteý boıynsha osyndaı baǵdarlamalar qabyldanǵan. Oblystyq ákimdikter de salalyq baǵdarlamalarmen baılanysty terrıtorııalardy damytý baǵdarlamalaryn ázirledi. – Bıylǵy Joldaýda Prezıdent Úkimetke ákimdermen birlese otyryp, óńirlerdi damytý baǵdarlamalaryn ja­­saýdy tapsyrdy. Osy Baǵdarla­ma­ǵa qa­tys­ty aıtar bolsaq, ákimdik­ter­diń belsendiligi týra­ly ne der edińiz? – Turaqty túrde belsendilik tany­typ kele jatqan oblystardyń ishinen Aqtóbe, Mańǵystaý, Pavlodar, Almaty ob­lys­­taryn bóle ataýǵa bo­la­dy. Keıingi kezde Oń­tústik Qazaqstan ob­ly­syndaǵy jumys jandana tústi. Basqa óńirler de silkinedi dep senemiz. Qyrýar jumys alda tur. Bıyl Moınaq sý-elektr stansasy, Jetigen – Qor­ǵas, «О́zen – Túrki­men­stan­nyń memlekettik she­kara­sy» temir jol jelileri, Atyraýda­ǵy metall plastıkalyq qubyr­lar zaýyty, basqa da iri ny­sandar iske qosylady, Jambyl obly­syndaǵy Aq­baı altyn fabrı­ka­synyń qýaty art­ty­rylady. – Ákimdikterdiń bastama­sy boıyn­sha In­dýstrııalan­dyrý kar­­tasynan 11 joba alynyp tastalypty, 17 jo­ba­nyń iske qosylý merzimine túzetilý engizilipti. Bul qalaı bolǵany? – Onyń bárinen tym drama jasaýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Bul – jańa jumys. Dástúrli ádistermen búlkildetip júrgize beretin jumys emes. Qanatqaqty jobalardyń ondaı kemshilikteri kezdesýi zańdy. Biz siz aıtqan jaılardyń árqaı­sysymen jeke-jeke tanysyp kórgenbiz. Keıbireýine qarjy jetispeı qalǵan. Keıbireýine jobalar­dyń kásibı sarapta­masy jetispegen. Keıbir jaǵdaıda júze­ge asyryp jatqan jobalardyń barysy tıisinshe qadaǵalan­baǵan. Oblys ákim­deri tarapynan talap kúsheıtilip jatyr. Eń bastysy – ın­dýstrııalandyrý jumy­syndaǵy júıeli­lik, osy úderisti jan­dan­dyra túsý. Mysaly, ındýstrııalyq damý qarqy­nynyń basty ólshemderiniń biri – óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónim­diligi. Bul turǵydan byltyr Astanada, Qara­ǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda deńgeı joǵary boldy. – Naýryz aıynda siz basqaratyn mınıstrlik «Nur Otan» partııasymen birlesip, Pavlodar oblysynda jańa aksııa bastaıtynyn jarııalady. Ol qandaı jumys? – Jyl basynan beri múddeli memlekettik organdarmen, parlamentarıılermen, «Nur Otan» partııasynyń ókil­derimen birneshe ret kezdesip, «Erteńiń úshin aıanba!» dep atalatyn osy aksııa­nyń jaıyn talqyladyq. Ol Memleket bas­shysynyń aýyldaǵy kásipkerlikti da­my­tý jónindegi tapsyrmasyna oraı qolǵa alynǵan. «Nur Otan» partııasy Úkimet­pen jáne «Atameken» odaǵy» Qazaqstan ulttyq ekonomıkalyq palata­sy­men birlese otyryp, otbasylyq bız­nestiń aýyldyq jerde júzege asyrýǵa bolatyn 100 túri boıynsha aqparattyq-anyqta­malyq materıaldar destesin ázirledi. Mysaly, mal bor­daqylaý, qysh-qumyra kásipshiligi, tyńaıtqysh da­ıyndaý, qul­py­naı ósirý, shashtaraz ashý sııaqty kóptegen kásipter. Bul mate­rıaldardyń bári sondaı túsi­nikti tilmen jazylǵan. Is júzinde jańa bastaǵan kásipker úshin jolsil­temeniń dál ózi. Onda shaǵyn nesıe alýdan bastap, bıznesti ashýdyń, júr­gizýdiń tehnolo­gııasy, eko­no­mıkalyq esepter egjeı-tegjeıli ja­zyl­ǵan. Joba Pavlodar obly­synda bas­taldy, degenmen, bul aksııa aldaǵy kezde barlyq óńirlerdi qamtıdy dep oılaı­myn. Árıne, mundaı aksııa barlyq bilikti qurylym­dar­dan kúsh-jigerdi, resýrs­tardy ju­myldyrýdy talap etedi, sonda ǵana óz isin bastaýǵa nemese eńbek rynogynda suranysqa ıe bolatyn ma­mandyq alýǵa nıet etkenderge naqty kómek kórsete alamyz. Áleý­mettik má­selelerdiń sheshilýi otandyq óndiristi órkendetýge baǵyt­talǵan jańa ekono­mıkalyq saıasattyń qalaı júzege asy­rylatyndyǵymen tikeleı baılanys­ty. – Elbasymyzdyń ótken jyly Belgııa men Fransııaǵa sapary kezinde osy baǵdarlamaǵa qatysty aıtqan sıfrlary, ásirese, fransýz pýblısısi Per-Lıýk Segııonǵa suhbatynda keltirgen mysaldary búkil álemniń bas­pasózin, Internetti sharlap ketti. Sol qarjynyń kózi qaıdan shyǵyp jatyr? – Jaqsy suraq eken. Jaqsy suraq bolatyny – jurtshylyq ulttyq ekono­mıkany ártaraptandyrý men básekege shydastylyǵyn arttyrý josparlary­nyń negizgi qarjy kózi tikeleı shetel ınves­tısııalary ekenin bilýge tıis. Prezıdent­tiń bul jónindegi ıdeıala­rynyń ózegi – ınvestısııa. Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda da Elbasymyz ınvestısııa tartý el baılyǵyn art­tyrýdyń, halyq­tyń ál-aýqatyn jaqsar­týdyń ózekti arna­sy ekendigin atap kórsetti. Búginde biz ınvestısııa tartýdy qoldaý úshin bar is-sharany oılastyryp jatyrmyz. Investısııa tartý, arnaýly ekonomıkalyq aımaqtardy damytý jáne eksportty yntalandyrý jóninde sala­lyq baǵdar­lama bar. – Negizgi ınvestorlardyń kimder ekenin bilýge bola ma? – Árıne, bolady. Biz eń aldymen «Forbs Global 2000» tiziminen 18 kom­panııany osy iske tartýdy óz jumy­symyzdyń bir ólsheýishi sanap otyrmyz. Ol qandaı tizim deıtin shyǵarsyz? Ol tizimge álemdegi yrǵaqty damyp kele jatqan 2000 transulttyq kompanııalar engizilgen. Olar búgingi bıznestiń bar­lyq talaptaryna, sonyń ishinde qar­jylyq móldirlik talaptaryna da tolyq jaýap beredi. Ol kompanııalardyń el ekonomı­ka­syna aralasýy sol eldiń ınvestı­sııalyq ahýalynyń joǵary deńgeıine aıqyn dálel bolyp sanalady. О́tken jyly osyndaı eki kompanııamen naqty jobalardy júzege asyrý jóninde kelis­sózder bastaldy. Onyń bireýi – fran­sýzdyq Alstom, olar Qazaqstanda elek­trovoz shyǵarý jobasyna qyzyǵyp otyr. Taǵy bireýi – ońtústikkoreıalyq STX kompanııasy, olar Qyzylorda obly­synda gaz-qubyr elektr stansasyn salmaqshy. On kompanııamen yntymaq­tastyq jónin­de memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Olar­dyń arasynda nemistik RWE Group, Linde, avstrııalyq OMV Group, fran­sýzdyq Lafarde jáne Airliguid, taǵy basqalary bar. Árıne, tikeleı shetel ınves­tısııalaryna qosa bıýdjetten qar­jy, sonyń ishinde qazaqstan­dyq kom­panııalardyń qarjylary da quıylýy múmkin. – Sheteldik ınvestısııalardyń úle­si qandaı? – 2014 jyldyń sońyna deıin biz Qazaqstanǵa el ekonomıkasyna salǵan tikeleı ınvestısııalar bes nemese odan da kóp paıyzdy quraıtyn keminde jeti eldi tartýǵa tıispiz. Búgingi tańda ınvestısııa kózderin ártaraptandyrý jolynda biraz jumys atqaryp jatyrmyz. Dástúrli áriptes elderge qosa Birikken Arab Ámirlikteri, Túrkııa, Ońtústik Koreıa sııaq­ty elderden ınvestısııany kóbirek tartý oılastyrylýda. Sondaı-aq ıslam qarjysyn elge ákelý de qarastyrylýda. Biraz adamda eldiń ekonomıkasyna qatysýdyń bárin ınvestısııa salǵandaı kóretin pikir bar. Shyndyǵynda, bul ekeýi eki basqa nárse. Mysaly, Germanııamen bizdiń saýda aınalymymyz 2003-2010 jyldar aralyǵynda 700 mıllıon dollardan asyp ketti, áıtse de ol eldiń isker toptary birlesken kásiporyndarǵa tikeleı ınvestısııa quıa qoımaıdy. Osy jaqynda ǵana bul iste serpiliske qol jetti: Berlınde jalpy somasy 2 mıllıard dollarlyq shartqa qol qoıyldy. Germanııamen ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq­ta dál mundaı sıfrǵa qazirshe Reseı de qol jetkize qoıǵan joq. – Durys eken, al endi sheteldik ınvestorlardy yntalandyrýdyń jo­ly qandaı? Naqty tetikteri degenim ǵoı? – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi is júzinde sheteldik ınvestorlar úshin ortaq terezege aınaldy. Saýda mıssııalarynyń jumysy jandana tústi, 12 tilde Qazaqstan týraly, eldiń eko­nomıkalyq saıasaty jaıynda aqparat taratatyn ınvestısııalyq veb-portal ash­tyq. «Investısııalar týraly» Zańǵa sáı­kes ınvestısııalyq preferensııalar: qu­ral-jabdyqty jáne olarǵa qosalqy bólshekterdi ımporttaý kezinde keden ba­jynan bosatý, jer bólý, ǵımarat berý sııaqty memlekettik granttar oılasty­ryl­ǵan. Osy baǵdarlama otandyq jáne sheteldik ınvestorlar úshin jalpy ınves­tı­sııalyq ahýaldy odan ári jaq­sarta túsýdi kózdeıdi. Eń aldymen shıkizattyq emes sektorǵa ınvestısııa tartýdy yntalandy­rýǵa qatysty zańna­many jetildirýimiz kerek. Sondaı-aq arnaýly eko­nomıkalyq aımaqtar jónin­de­gi zańnama da jerine jetkizilmegen dep sanaımyz. – Úkimet otyrysynda Prezıdent damýdyń sanaly strategııasyn bas­shy­­lyqqa alǵan elderdiń barlyǵy ınno­vasııany engizý boıynsha báse­kege túsýde degen oıyn bildirdi. Investısııa tartý jóninen ınnovasııalyq sıpaty bar jumys dep neni aıtar edińiz? – Jańalyǵymyz da jetkilikti. In­ves­tısııalyq ombýdsmen – Investısııalar jóninde komıssııa qurylǵanyn, shetel ınvestorlarymen jumysty «Bir tereze» qaǵıdatymen uıymdastyrýdy, úkimetara­lyq komıssııalardyń rólin kúsheıtýdi aıtýǵa bolady. Eksporter­lerge servıstik qoldaýdy jolǵa qoıa bastadyq. Bul ne degen sóz? Bul – shet elderde resmı saýda mıssııalaryn ashý, ónimderi eksportqa beıimdelgen kásip­oryn­dardaǵy qazaqstan­dyq mamandar­dyń shet elderde taǵylym­damadan ótýi, qazaqstandyq ónimder osy jerge ótý múmkin degen rynoktardy keshendi túrde taldaý, qazaqstandyq kásip­oryndardyń halyqaralyq tenderlerge qatysýyn aq­pa­rattyq turǵydan, qazaq­standyq kásip­oryndardyń konkýrs óti­nim­derin quqyq­tyq turǵydan qamtamasyz etý degen sóz. Mysaly, jaqynda biz Pekınde KAZNEX INVEST ókildigin ash­tyq. Qy­taı rynogynyń qandaılyq baı­taq ekenin barsha jurt biledi. Ol jerden tek óz ornymyzdy taba bilýimiz kerek. Qazaq­stan eksportynyń taıaý jyldarda­ǵy bolashaǵy eń aldymen Reseımen, Qytaı­men, Ortalyq Azııa jáne Kavkaz óńiri elderimen baılanysty. Ásirese, ımport kólemi boıynsha álemde ekinshi oryn alatyn Qytaı (bul eldiń ımporty qazir 1,5 trıllıon AQSh dollaryn quraıdy) qazirgi tańda otandyq ónimdi ótkizýge óte qolaıly bolyp tur. Bizdiń boljamymyz boıynsha, Qytaıdyń munaı óńdeý, taý-ken ónerkásibi, aýyl sharýa­shy­lyǵy sı­ıaqty negizgi salalary udaıy óse bermek. Al dál osy baǵyttar qazaqstandyq taýar óndirýshiler úshin negizgi eksporttyq tekshe bola alady. Bolýǵa tıis. Qytaı demekshi, «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtomobıl magıs­tra­liniń 3 myń shaqyrymdyq qury­lysynda ın­fraqurylym keńeıtile túsýde. Ol magıstral Qytaıdan Eýro­paǵa taýar jetkizý ýaqytyn úsh ese qysqartady. – Sonda endi taýar qansha kúnde jetedi? – Qazir teńiz jolymen taýar 45 kúnde jetip júr, magıstral iske qosylǵanda 15 kúnde jetetin bolady. – Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasyna aýyl sharýashylyǵyna qatysty birqatar jobalar engenin sizdiń kómekshilerińiz aldyn-ala bergen aqparattyq materıaldardan bildim. Oqyrmandarymyzǵa osy jaıynda da aıtyp berseńiz? – Qazir biz Indýstrııalandyrý kar­tasyn jańa jobalarmen tolyqtyryp jatyrmyz. Bul jumys aıaqtalyp qaldy.  Agroónerkásiptik keshen jáne aýylsha­rýashylyq ónimderin óńdeý isiniń kó­keıkesti bola túsýine baılanysty jobalar sany az emes. Tek ótken jyly jalpy quny 60,3 mıllıard teńgelik 48 joba iske qosylyp, 3 jarym myńnan astam adamǵa jumys tabylǵan edi. Bul baǵyttaǵy jobalary eń kóp oblystar – Qostanaı men Aqmola oblystary boldy. – Baǵdarlamada energetıka másele­lerine kóp kóńil bólingen. Tipti osy baǵdarlamanyń arqasynda Qazaqstan bolashaqta elektr qýatyn ımporttaýdan qutylady dep turyp sóıleıtin avtorlardy da kórip júrmiz. Solaı bolýy múmkin be? Elimizdiń sý re­sýrstary, bul arada gıdroresýrs­tary dep sóılegen dál shyǵatyn shyǵar, shekteýli ekendigi belgili ǵoı? Jyl basynda Qyrǵyzstandaǵy avarııadan Ońtústik Qazaqstan men Qyzylorda oblystaryndaǵy biraz eldi mekender biraz ýaqyt qarańǵylyq qushaǵynda qalmady ma? – Energetıkamen tıisinshe qamtama­syz etilmese, Qazaqstan ónerkásibi qarqyndy damı almaıdy. Sondyqtan da elimizdiń elektr energetıkasyn damytý máseleleri men Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn bir-birimen tyǵyz baılanysta qaraý kerek. Úkimet tapsyrmasy boıynsha Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Elektr energetıkasyn damytý­dyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamasyn jasady. Biz bylaısha aıtqanda, elektr energetı­kasyn jań­ǵyr­­týdyń ózinshe bir teh­nologııalyq nusqaý­lyǵyn ázirlep otyr­myz. Osy baǵdar­lamaǵa sáıkes 2014 jyly elektr energııa­syn óndirý 97,9 mıllıard kılo­vatt-saǵatqa jetkiziledi. Al tutynylatyn mólsher 96,8 mıllıard kılovat-saǵat bolady. So­lardyń ishinde qaıtadan qalpyna keletin qýat kózderiniń úlesi 1 mıllıard kılovatt-saǵatqa jetýge tıis. – Jel energııasy, kún energııasy dalasynan jeli ketpeıtin, aspa­ny­nan kúni ketpeıtin Qazaqstan úshin áli ıgerilmegen tyń deýge bo­lady ǵoı. – Olardyń syrtynda jańa qýat kúshterin salý, qazirgi qýattardy jań­ǵyrtý, elektr júıesi nysandaryn da­mytý jóninde óte kóp jumys atqa­rylady. Salalyq baǵdarlama jú­ze­ge asqan kezde qazaqstandyq tuty­nýshy­lar tutastaı otandyq energııa kózde­riniń esebinen elektr qýatymen qam­tamasyz etiletin bolady. Búginde bul kórsetkish 98 paıyz, 2014 jyly ol 100 paıyzǵa jetedi. Biz energetıkalyq derbestikke qol jetkizýmen mise tutpaı­myz, bara-bara elektr energııa­syn eks­porttaýǵa da negiz qalaıtyn bolamyz. – Indýstrııalandyrý Qazaqstan­nyń ulttyq ıdeıasyna aınaldy deı alamyz ba? – Ulttyq ıdeıa degen joǵarydan tómenge tastap kep jiberetin nárse emes. Meniń oıymsha, otandastarymyz­dyń júregine jetý, osy baǵdarlamanyń aýqymyn, táýelsizdigimizdiń taǵdyry úshin mańyzyn oı-sanaǵa sińirý úshin bárinen buryn onyń ońdy nátıjelerin is júzinde dáleldeý kerek. Biz sol sharýamen shuǵyldanyp jatyrmyz. Kóp­tegen jobalardy júzege asyrýdyń arqasynda myńdaǵan adamdar jumys tapty, ál-aýqatyn jaqsartty. Baǵdar­lama­nyń tabysty bastalǵanynyń naq­ty jemisi osy. Qazaqstanda «aqyl­dy ekonomıka» qurý úshin bizde múmkindik jetkilikti. Bul oraıda ǵylymǵa kóp kóńil bólinedi. Nazarbaev Ýnıversı­tetiniń – eń tańdaýly álemdik úlgi-qa­lyptar boıynsha qurylǵan asa qýatty bilim jáne ǵylym ortaly­ǵynyń báse­kege qabiletti mamandar, ǵalymdar da­ıyndaıtynyna senemiz. Birlesken jasampaz eńbek, iske shyǵarmashylyq­pen qaraý, eńbekke ádil aqy alý sııaqty jaılar bizdiń qoǵamy­myzdy Elbasy­myz­dyń Qazaqstandy órkendetý ıdeıa­sy tóńiregine tyǵyz toptastyra alady. Qazirdiń ózinde osylaı bolyp jat­qanyn, ıaǵnı adamdar ózderin uly istiń qatysýshylary retinde sezine basta­ǵanyn kórip otyrmyz. Biz damyǵan ındýstrııaly elge aınalýǵa tıispiz. Árıne, ındýstrııalyq damyǵan der­javaǵa aınalý, joǵary tehnolo­gııaly eldermen teńese qalý aıaq astynan, tipti birneshe jyldyń ishinde bola salmaı­tynyn biz bilemiz. Biraq biz sonymen birge osy maqsatqa qol jetkizýge bolatynyn da bilemiz. Bul baǵyt­taǵy tabysty qadamdar Elbasy bas­shy­ly­ǵymen qolǵa alynyp jatyr. – Endi áńgime sońynda beıresmı bir suraq qoıaıyn. Oqyrmandar sizdiń Qazaqstan shahmat federa­sııasyn basqaratynyńyzdy biledi. Bul laýazym sizge Úkimet múshe­le­rine qoǵamdyq mindet bóliskende tıip qalǵan ba, álde shahmatqa shyn qumarlyǵyńyz bar ma? – Shahmatqa bala kúnimnen áýespin. Ras, kásibı shahmatshy bolmadym. Áıtse de, shahmattyń uńǵyl-shuńǵy­lyn jap-jaqsy bilemin, sheshýge tıis problemalardan habardarmyn deı alamyn. Shahmatty súıip oınaıty­nymnan habardar adamdar maǵan osy federasııa­ny basqarý jóninde usynys jasady, men bas tartpadym. Qazaqstan – shahmat dástúrleri qalyp­tasqan respýblıka. Álemge tanymal «Ýfımsev qorǵa­ny­synyń» avtoryn aıt­paǵannyń ózin­de, Qazaqstan – osy zamanǵy asa myq­ty eki shahmatshynyń, álemniń eki chem­pıonynyń otany. Dármen Sádýaqa­sov 1998 jyly 20 jasqa deıingiler ara­synda álem chempıony atandy, 2010 jyly Jansaıa Ábdimálik 12 jasqa deıingi qyzdar arasynda álem chempıony atandy. Shahmat – sporttyń adam oıyn tárbıeleıtin tamasha túri. Árıne, syrt kózge onyń tartymdylyǵy bokstaı, fýtboldaı bolmas, áıtse de arada biraz jyl ótkende bizde de shahmatqa kóz­qaras ózge­redi dep sanaımyn. Shahmat qazaq­standyqtar ómirine berik engende biz kreatıvtilik, ıntellektýal­dyq ush­qyrlyq, oılaý tereńdigi sııaqty qa­sıet­­terge kóbirek qol jetkize alamyz. Qysqasy, shahmat – naǵyz ınnovasııa­lyq sport. Bizdiń túpki maqsatymyz da osy emes pe? – Qurmetti Áset О́rentaıuly, bu­ryn bir beıresmı pikirlesip qal­ǵany­myzda: «Men saıasatker emespin. El Prezıdenti taǵaıyn­daǵan memlekettik qyzmetshimin» dep edi­ńiz. Bul bir ja­ǵynan durys. Qazir bizge pragmatıkter, tehnokrattar kó­birek kerek. Ekinshi jaǵynan, siz basy-qasynda júrgen osy istiń bári­nen úlken saıasat qalyp­tasa­ty­ny da anyq. Údemeli ındýs­trııal­yq-ınno­va­sııalyq damý baǵdar­la­ma­syn oı­da­­­­ǵydaı júzege asyrǵan jaǵdaıda bizdiń, basqa jaǵyn bylaı qoıǵanda, shıkizat qunynyń quby­lýyna qarap turatyn qalpymyzdan qutylaty­nymyz, ózi­miz­diń shyn má­ninde to­lyq­qandy táýelsiz memleket ekenimizdi dálel­deıtinimiz talassyz. El­basy tapsyr­masyn oryndaý jo­lyn­daǵy jasap jatqan jumysta­ry­ńyzǵa tabys tileımiz. Suhbattasqan Saýytbek ABDRAHMANOV. _________________________________ Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.