«Qus jolynyń» qıqýly tarıhy (jalǵasy)

Sonymen, Topan tasqyny saldarynan Aldyńǵy Azııa men Arabııa topyraǵyn jaılaǵan úndieýropalyqtar jáne Úndi muhıty jıegindegi qıyr oń­tús­tik pen Úndi ózeni men Aýǵan Gımalaıdy jaılaǵan oral-al­­taı tildiler Eýrazııa jotasyna aýyp, sol topyraqta irgeli sýperetnostar qalyptap, Topan tasqynynda qaryqqa jutylǵan ólkeleri qaıta qurǵaı bastaǵan b.z.b. 5-shi myńjyldyqtan ke­ıin baıyrǵy otandaryna keri lyq­sydy. Sol jerlerde adamzat qaýymyna ónege bolǵandaı órkenıetter qalyptady. Onyń jarqyn aıǵaqtary Shýmer, Shý­mer-Akkad, Egıpet, Het máde­nıetteri. Osynaý atyshýly ór­­kenıet oshaqtarymen birge qatar, ártúrli ánáıi-mánáıi se­bep­termen aýyzǵa alynyp aıty­la bermeıtin, Úndi ózeniniń ba­tys jazyǵynda dravıd túr­kileriniń «Harapa mádenıeti» de qalyptasty. Ol mádenıet b.z.b. 3-shi myńjyldyqta Shýmer órkenıetimen dárejeles deńgeıde talasa damydy. Osynaý túrkilik «Harapa mádenıeti» qalyptasqan aımaqty qaısybir ǵalymdardyń sózden jańylǵandaı «Azııalyq Efıopııa» dep qalatyndary bar. Munda árgi syrynda bizge jetpegen sebepter jatsa kerek.

Efıopııanyń Omo aımaǵynan budan 2,1 mln jyl buryn jasaǵan adam qańqalarynyń tabylýy – ony adamzat qaýymynyń tal besik ejelgi otany dep taný basym ázirshe. Iá, ázirshe delik! Odan da erte kezeńniń dáıekteri tabylýy múmkin ǵoı. «At aýnaǵan jerde túk qalady» dep, álemniń qulaǵyn eleń etkizgen alǵashqy adam qańqalarynan basqa, atalmysh topyraqta kóneniń kózi derlik ne bar eken dep, Efıopııa kúldigin túrtinip kórelik. 2 mln jyl ót­ken jerden kádege jararlyq birdeme tabam deý kúlkili kórinýi de múmkin.Degenmen, úmitsiz shaıtan degen.

Arabtar arasynda otyr­ǵanmen, arabtar olardy arab sa­na­maıdy, basqa násilge jat­qyzady. Halqynyń bir jartysy musylman, bir jartysy hrıstıan. Antropologııalyq aıyrymdar jóninen eldiń bir bóligi af­rıkalyqtar da, ekinshi bóligi aınymaǵan túrki tıptester. 5 myń jáne 10 myń metrge júgirýden álemniń alty dúrkin chempıony Kıpchokı Torǵaıdyń ysqaıaq, qatpa qara jigitinen aınysa káne? Kıpchokı onyń aty ma, tegi me – anyǵyn bilmeımin, jelaıaqtyń Kıpchokı esimi – qypshaq ataýy­nyń jańǵyryǵyndaı kórinedi de turady. Jańasha jyl qaıy­rýymyzdyń 1-shi ǵasyry avtory, evreı halqynyń áıgili tarıhshysy olar týraly senimdi málimetter qaldyrǵan. Efıoptar Nuh paıǵambardyń úshinshi balasy Hamnyń tuńǵyshy Hýsadan taraıdy eken. Olar uzaq jyldar Hýsa eli atanyp kelgen (Iosıf Flavıı. Iýdeıskıe drevnostı.T. 1. Mınsk,1994. 29 s.). Al endi, Hý­sa qaýymynyń aty hý-ný táńir­quty Modeniń Orta Azııaǵa sha­býylynda da,VI ǵasyrdyń orta tusynda irge kótergen Kók túrkileri ımperııasynyń 15 taı­paly tele qaýymynyń qata­rynda kezdesedi. Ǵalymdar onyń shyǵý tegin dóp basa almaı, ársaqqa salady. Mende olardy qypshaq násildester qataryna jatqyzýmen shektelgenmin. Sol Hýsa rýynyń árgi tegi efıoptar ekeni endi anyqtalyp otyr.

Al Hýsa ataýynan keıin, ha­lyq esimi bolyp qalyptasqan efıop ataýy – ıtıop nemese ıtop dep, «ıt» túbirimen anyq tańbalanylady. Olar sa­ba, sabafa, sabakafa rýlaryna jikteledi. Saba – baǵzy zaman­darda Irýsalımge kelip, evreıdiń áıgili Súleımen patshasymen jolyǵysatyn Savskaıa hanymnyń tól jurty ekeni talassyz. Al Savskaıa hanymnyń efıoptyq esimi – Balqyz. Taza túrki ataýy. Al sabafa, sabakafa – úndieýropa tilinde ıt degendi bildirse kerek. Bulardan birtutas nostra tili ún­dieýropalyq jáne oral-al­taılyq bolyp bólinbegen kez­der­diń jańǵyryǵyn ańdaı­myz. Efıoptarda eki tildiń de ush­qyndary saqtalǵany baı­qalady. Joǵarydaǵy ataýlar túrkiler ara­synda óte irgeli kúshigir, ıt­baraq taıpalarynyń bolǵanyn eske salady.

Amhara (amara), gýrage, ar­gobba,,hararı, tıgraı, tıgre jáne benı-amerler semıt tilinde, galla (oromo), somalı, danakıl (afar), saho, agaý, sıdamo,hadıa, kaffa, bedjalar hýshıt, ıakı ejel­gi hýsa tilinde sóıleıdi. Toptastyra jınaqtaı aıtsaq eki tilde sóıleıtin eki taqta el. Birinde amhara (amara) taıpa tili qoldanysta bolsa, ekinshisinde oromo taıpasynyń tili, ıakı hýshıt tili qoldanysta. Bulardyń qaı-qaısysy da b.z.b. arab, parsy áleminde belgili taıpalar.

Efıopııanyń ózen, kól attary da oıǵa qaldyrady. Eń úlken ózenderi Kógildir Nildi ózderi Abbaı dep ataıdy.Taǵy bir ózenderiniń aty – Atbara. Eń úlken kólderi – Abaı,Aýasa, Tana dep atalady

Evreı tarıhshysy Iosıf Flavııdiń baıan etýinshe: To­pan tasqynynan keıin Babyl (Vavılon) qalasyn qalpyna keltirgen joǵaryda aty atalǵan Hýsa nemeresi Nemvrod eken. Jelbas babyldyqtardyń aspanǵa jetetin munara turǵyzyp esir­genderi osy Nemvrod tusy. Ol ataqty bıleýshige aınalyp, Al­dyńǵy Azııany baǵyndyryp, álemge áıgili órkenıet oshaqtary Ashshýr, Nınveııa qalalaryn salǵyzǵan (Iosıf Flavıı.Iýdeıskıe drevnostı. T. . Mınsk, 1994. 26-27 s.).

«Tarıh atasy» Gerodot ta efıoptar týraly mańyzdy derekter qaldyrǵan. Efıopııa men Egıpettiń shekara aımaqtarynda jer betindegi eń ejelgi adam­dardyń tuqymy – «úńgir efıoptary» turady. Olardyń úı-jaılary jerdiń astynda. Álem­de bulardaı júrdek adam joq, sirá. Kórshileri garamanttarmen soǵysqanda, garamanttar tórt at jekken kúımelermen shabýyldaǵanda bular jaıaý júgirip-aq qalyspaıdy eken» (Gerodot. Tarıh. M.,1993. III – 97,IV – 183.). Efıopııanyń kindigi Nýbııada turatyn efıop­tardy Gerodot «uzaq jasaıtyn efıoptar» dep atap, jer betindegi eń sulý jáne boıshań adamdar osylar dep jazady. О́zderi aralaryndaǵy eń iri ári kúshti adamdy patsha qoıady eken. Egıpetti jaýlap alǵan parsy patshasy Kambıs (b.z.b. 524 -522 j.j. shamasy) dostyq nıetin bildirip, syı-syıapatpen efıop patshasyna elshi jiberedi. Olardyń elshi emes, tyńshy ekenderin aıtpaı bilgen patsha Kambıs ákelgen altyn-kúmiske burylyp ta qaramaı, elshilerdi zyndandy kórýge jiberedi. Sóıtse, bul elde ne temir, ne jez joq, jer­den óndiretin baılyqtary altyn eken. Zyndandaǵy qyl­myskerlerdi tutyp ustaıtyn kisen, buǵaýlarynyń bári altyn shynjyrlar ekenin kórip, Kambıs elshileri talyp qala jazdaıdy. Aqyry efıop patshasy elshilerge dáý sadaq berip, patshalarynyń osy sadaqty men qusap tarta alsa, jasanyp kele bersin, tarta almasa, bosqa shalabyn shaıqamasyn dep sálem aıtady. Elshiler keri jol shyǵarlarynda efıoptardyń ne iship-jeıtinderin, qalaısha uzaq jasaıtyndaryn suraıdy. Patsha: «Bizdiń basty qoregimiz – qazanǵa asylǵan et pen sút taǵam­dary, sonyń ózimen-aq ekiniń biri 120 jas jasaıdy, odan da uzaq jasaıtyndar bar» deıdi. Elshileri aıtyp kelgen efıop patshasynyń sózine shamdanǵan Kambıs shu­ǵyl joryqqa kóteriledi. Bi­raq saparlary sátsiz bolyp, áskeriniń teń jarymynan aıyrylyp, keri qaıtady (Sonda, III – 23-26.). Gerodot efıoptardyń úshinshi bóligin «azııa efıoptary» dep ataǵan. Tarıhshynyń málimdeýinshe: efıoptar ár kezeńderde ár túrli sebeptermen óz topyraqtaryn tastap tórt ret Azııa qurlyǵyna aýǵan. Olar Úndi ózeni jazyǵyndaǵy «Azııalyq Efıopııa» degen ólkeni meken etip, sol jerde ósip-óngen olar Parsy ımperııasynyń 17-shi satrapyn quraǵan. Olardyń eki taıpasy Parsy áskeriniń quramynda bolǵan. Shyǵys efıoptary men Lıvııa efıoptarynyń syrtqy túrlerinde aıyrma joq. Aıyrma shashtary men tilderinde, shyǵys efıoptary –tik shashty, al lıvııa efıoptary – buıra shashty. Shyǵys efıoptary úndilershe qarýlanǵan, tek bas kıimderi óz­geshe, jylqynyń jal,kekilimen tutas sypyrylǵan bas terisin bas­taryna kıedi. Qalqandary tyrna terisinen (Sonda, III – 94, 101. VII – 9, 70.). Gerodot mátinine túsinik berýshiler «tarıh atasynyń» shyǵys efıoptar dep otyrǵany ejelgi dravıd túrkileriniń silem­deri ekenin ataǵan.

Bul shyndap kelgende taqy­rybymyzdyń ajaryn kirgizer mándi másele. Alda-jalda Lıvııa, Nýbııa efıoptaryn b.z.b. 2,1 mln jyl buryn jasaǵan, qańqalary osy Efıopııanyń Omo aımaǵynan tabylǵan alǵashqy adamdardyń urpaǵy ekenderi ras bolsa, efıoptardyń olaı atalýǵa ózge halyqtarǵa qaraǵanda kóbirek quqyly ekeni de talassyz, endeshe, olardyń bir bólikteri alǵashqy adamdar jasaǵan topyraqtan tórt ret aýyp, «Azııa efıoptary» atanyp, Úndi ózeniniń jazy­ǵynda ósip-óngen ejelgi dravıd túrikteriniń negizin qalasa, túr­kiniń bastapqy kúldigi Omo da, aýyp kelgennen keıingi kúldigi Úndi ózeni aımaǵy bolyp shyqpaı ma? Bul pikirge kereǵar kelgendeı argýment joq. Asyly, kúlli túrki násiline muryndyq bolǵan dravıd túrkileri efıoptardyń hýsa, hýshıt tilinde sóılegen oromo taıpasynyń ókilderi bolýy ábden yqtımal. Oromo taıpasynyń aty túrikshe jiktelýge ózi-aq sura­nyp tur. Or – ózen nemese ózen ańǵary degen maǵyna da, omo – túrikshe omaq, aımaq degen sóz. Sonda qazirgi efıoptardyń teń jaryn quraıtyn oromo taıpasy maǵynasy – ózen aımaǵy turǵyndary degen bolmaq.

Dravıd túrkileri ózderiniń ejelgi mıfterinde Topan tasqyny týraly ańyzdardy esterinde saqtaǵan. Topan qaryǵy jutqan álde Lımýrııa, álde Gondvana degen ólkeden aýyp kelgenderi aıtylady. Jańasha jyl qaıyrýy­myzdyń 1-3 ǵasyrlaryna jatatyn «Segiz jınaq», «On jyr» toptamasyna engen óleń-jyrlarda dravıdterdiń ejelgi mıfologııa úlgileri birshama jaqsy saq­tal­ǵan. Dravıdter aldymen jer­di ónim berýge, adamdardy ur­paq jalǵastyrýǵa ıtermeleıtin «ómir qýatyn» qasıettep, olardy qamqorlaıtyn kıelerdi áz tutqan. Sonymen birge, ósimdikke, aǵashqa, taý-tas, ózen-kólge de tabynǵan. Olar­da ólgen adamdardyń basyna, qan tógilgen soǵys alańdaryna tas qoıý dástúri keń taraǵan. Ár úıdiń sharbaǵynda da otbasy táý etetin tas bolǵan (Mıfy narodov mıra. M., 1987. Tom 1. 393-394 s.). «Shyǵys efıoptar» ıakı dravıd túrkileri b.z.b. 3-shi myńjyldyqtyń basynda Ún­di ózeni boıynda qalalyq má­de­nıettiń ozyq úlgilerin qalyptady. Mohendjo-Doro. Harapa, Chanhý-Doro, Kalıbangan oryndarynan tabylǵan kóne zaman jádigerlikterin arheolog­tar «Harapa mádenıeti» dep atady (Istorııa Vostoka. Tom 1.M., 1997.393 s.). Odan qola dáýirde eginshilikpen aı­na­lysqan jurtqa tán daqyldar men egin sharýashylyǵy qural-saı­mandary mol tabyldy. Ási­rese, qala qurylysy aıryqsha kóńil aýdararlyq. Máselen, Mo­hendjoro-Doroda topyraǵy ar­shylǵan shahardyń oryn aýma­ǵy eki sharshy shaqyrym. Tur­ǵyn úılerdi kúıdirgen qyzyl kir­pishten eki qabat qyp kótergen. Sý aǵat­yn kanalızasııa júıesi bolǵan.

Sharýashylyqta qoldanǵan maldary  –  buqa men týr taqylettes qodas. Úı sharýashylyǵynda taýyq ustaǵan. Mórlerinde jıi kezdesetin týr, buqalar men ja­l­ǵyz múıiz dáýdiń beınesi – Eýrazııa topyraǵynda qalyp­tasqan «Oǵyznama» shejirelik ańyzdaryn eske túsiredi. Ábil­ǵazy Bahadúrdiń meńzeýinshe Oǵyz qaǵan Edil-Jaıyq, Parsy, Aldyńǵy Azııaǵa joryqtarynan keıin b.z.b. 3 myńynshy jyldarda Saryarqa tórindegi Or­taǵ, Kertaǵty jaılanyp, 24 tań­baly jurtyn jınap ulan-asyr toı jasap, uldaryna enshi bólip berip jatqanda, mádenı jádigerlikteri jóninen solarǵa uqsas taǵy bir túrki násildi ha­lyq Úndi ózeni boıynda ǵu­myr keship jatty. Oǵyz qaǵan Ortaǵ, Kertaǵtaǵy uldaryna en­shi bóler toıynda oń jaqtaǵy aǵash butaqtaryna altyn átesh, sol jaqtaǵy aǵash butaqtaryna kúmis átesh ildirmeýshi me edi? Ol Oǵyz qaǵan jurtynda baıraq mindetin atqarǵan. Álbette, dravıd túrkileri «Oǵyznama» she­jiresindegi buqa, týr, jalǵyz kóz­di dáýdi bilgenimen, Oǵyz qaǵan­nyń atyn bilmeıdi, bile­tinderi – dravıd túrki jurtyna jetekshilik etken «átesh baıraqty» Skanda bahadúr (Lıteratýra ı kýdtýra drevneı ı srednevekovoı Indıı. M., 1987. 14 b.). О́zderi Skandanyń ejelgi esimi Qumara edi degendi de aıtady. Sóıtip, Aldyńǵy Azııadaǵy Het jurtynyń bas­ty qudaıy Qumarbıdi eske alyp, ózderin ejelgi hettermen de baılanystyrady. Qazirgi arheo­logııalyq zertteýler dravıd túr­kileriniń qumǵa kómilgen 100 qalasynyń ornyn taýyp otyr.

Harappa mádenıetin jasaý­shylardyń tildik erekshelikterin ǵylymı turǵydan saraptaýǵa erekshe mán berildi. Ol iske ún­di, shetel, orys ǵalymdary bel­sene at salysty. Bul oraıda Bh.Krıshnamýrtı, N.Qumarasvam Radj, P.S.Sýbramanıam, M.S.An­dronov, F. Saýtvort, K.Zvele­bıl jáne M.B.Emeno, T.Bar­­roý­dyń klassıkalyq zertteýleri taqyryptyń kók­jıegin keńeıtti. Iý.V.Knorozov bastaǵan ǵylymı top Úndi ózeni jazyǵyna qatysty kóne mátinderdi túgelge jýyq aýdardy. Osy istiń nátıjesinde «dravıd tilderiniń basqa til­dermen (elam, oral-altaı) qarym-qatynasy jáne dravıd tiliniń Úndistannyń basqa tilderi – ındoarıı, aýstroazııa tilderimen baılanysyn anyqtaýǵa septesetin salystyrmaly materıaldar qory molaıdy» (Istokı formırovanııa sovremennogo naselenııa Iýjnoı Azıı. M., 1990. 13 s.). Atal­mysh zertteý eńbeginde úndi halyqtarynyń ornalasý arealdary týraly bylaı delinedi: «K zapadý ı severo-zapadý ot Iýjnoı Azıı rasprostraneny prımýshestvenno ıranskıe ıazykı – eshe odna vetv ındoıranskoı semı. V rıade raıonov vstrechaıýtsıa takje nosıtelı altaıskıh (preımýshestvenno tıýrkskıh) ıazykov. K severý ı severo-vostoký ot Iýjnoı Azıı raspolojena oblasty sıno-tıbetskıh ıazykov, za kotoroı takje bytýıýt altaıskıe ıazykı. V Iýgo-Vostochnoı pomımo sıno-tıbetskıh ıazykov predstavleny avstroazıatskıe ı dalee parataıskıe ı avstronezııskıe ıazykı» (Sonda, 45 b.).

Dravıd tilderiniń negizin quraıtyn tamıl, malaıalı, kannada, telegý tilderi. Ol tilderde baı ádebı muralar jasalǵan. Áıgili shetel ǵalymdary T.Bor­roý, M.B.Emeno «Dravıd tiliniń etımo­logııalyq sózdigin» jasap, tereń zertteýlerdiń ne­gizin qalady. Ol sózdik qazir dra­vıtanýdyń baǵdarshamy ispetti. Sonyń ózinde bizge jetip otyrǵan úndieýropalyq úrdisti tutynǵan ǵalymdar dra­vıd tilindegi túrki áserin kóle­geılep, ashyp aıtpaı, aıtsa da sheńberin taryltyp, dravıd tiliniń úndiarıı, aýs­troazııa tilderimen baılanysyn kóbirek qunttap, dravıd tilin úndiniń qospasyz ejelgi tól tili etip kórsetýge áýestik anyq baı­qalady. Alaıda, anyǵy shań bergen shyndyqty endi jasyrý ońaı bola qoımas.

Ánes SARAI,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty