Oı salystyratyn zaman týdy

Jahandaný dáýiri básekege qabiletsiz, ulttyq bolmysynan ta­myryn úzgen mem­le­ketterdi art­ta qaldyrady. Son­dyq­tan da, jańa dáýir kezeńinde el taǵ­dyryn anyq­­tap, ultymyzdy óz­gege ta­ny­týǵa ja­ńa ke­ńistik ashatyn – úshinshi jań­ǵy­rýdyń ýa­qyty keldi.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baev­­tyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasynyń jarııalanýy jáne onyń qoǵamda keń talqylanýy – tol­ǵaǵy jetip, bir sheshimge ke­letin má­se­le­lerdiń bar eken­di­gin kór­setip otyr.

Rý­ha­nı jań­ǵy­rý­dyń basty faktory – ult­tyq qun­dylyqty, ulttyq rýhty, boı­ymyzdaǵy qa­dir-qasıetti zaman talabyna saı damytý.

Endigi rýhanı serpilis – ke­le­shegi­miz­diń jańasha damýynyń jarqyn nyshany bolý kerek.

Álemdegi órkenıetti mem­le­ket­terdiń je­tis­­tigi: (mysaly, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Sın­gapýr, Qytaı) olardyń ulttyq sıpatyn buzbaı, jańa zamanǵa beıimdele alýynda. Sondyqtan, biz de osyndaı ozyq úlgilerdi baǵdar etýimiz kerek.

Jańa turpatty jańǵyrýdyń rýhanı salada boı kórsetýi – eli­mizdegi birtektilikti qa­lyp­­­tas­tyrýdyń basty kilti. Bul ult­tyq sana-sezimniń kók­jı­egin ke­ńeıtý jáne ulttyq bolmystyń ózegin saqtaı otyryp, onyń birqatar sıpattaryn ózgertý bolyp tabylady.

Rýhanı jańǵyrýymyz ult­­tyń ózindik «menin», ótken ta­rıh taǵylymyn umytpaı, el­digimizdi bıik ustaý úshin kerek. Ol – sanǵasyrlyq tarıhı tamyrymyz, mıras bolyp ke­le jatqan atamura ónerimiz, ózge elden erek­shelep turatyn ti­limiz, salt-dás­túrimiz, ádet-ǵur­py­myz, ot­ba­sylyq tárbıemiz. Ulty­myz­dyń asyl uldarynyń biri Mus­tafa Shoqaıdyń: «Ulttyq rýh­syz, ulttyq namyssyz ult táý­el­sizdigi bolmaıdy» degen sózi dál qazir qaperde bolý kerek.

Búgingi kúnde elimizdiń úshten bir bóligin quraıtyn jastar – ke­leshek qoǵamnyń jarqyn bo­la­shaǵyn qalyp­tas­tyratyn, st­rategııalyq maqsat­tardy júze­ge asyrýshylar ekeni málim. Jastar halyqtyń qoǵamdyq belsendi bó­ligi jáne táýelsiz elimizdiń bol­ashaǵy. Sondyqtan, jastarǵa pat­rıottyq tárbıe berýdi ózi­niń týǵan ólkesin qasterleýge úıre­tý­den bastaýdyń mańyzy zor. Tý­ǵan jeriniń qadir-qasıetin bil­gen urpaq eliniń de naǵyz jana­shyryna aınalady.

Jastarymyzdy otan­shyl­dyqqa, ult­jandylyqqa tár­­bıe­leý – baıandy bo­la­sha­ǵy­myzdyń, beı­bit ómirimizdiń ke­pili.

Jetpis jyldyq saıası otar­laý saldarynan rýhanı-etnı­ka­lyq «meni» qo­ǵamdyq sanadan óshi­rile bastaǵan kezeń­de, táý­el­sizdikke qol jetkizgen Qazaq eli, endigi kezde álemdik keńis­tik­te iri der­java­larmen saıası, eko­nomıkalyq, mádenı qarym-qa­­tynastar ornatty.

Búginde Qazaq eli ótkenin sa­ra­lap, bolashaǵyn baǵdarlaý ús­tinde. Osy tusta bir úlken má­sele týyndaıdy, «ol – ja­han­dan­ý zamanynda biz el­di­gimizdi, má­denıetimizdi, tilimizdi saqtaı alamyz ba, onyń óskeleń urpaqqa tıgizer áseri qandaı bolmaq?» – deg­en saýal.

Batystyń mádenıeti yq­pal­dy bolyp turǵany ras. Biraq, osy oraıda, biz Batystan neni alý­­ymyz kerek, neni almaýymyz kerek?

Taldaı qarasaq, mádenıettiń ózi eki jolmen paıda bolady. Bi­­rin­shisi – dú­nıe­tanymnan, ekin­shi­s­i – ǵylymı-teh­nıkalyq da­mý­dan kelip shyǵatyn mádenıet. Biz batystan ǵylym men tehnı­ka­n­yń damýynan kelip shyqqan má­denıetti alýymyzǵa bolady. Tipti, HHI ǵasyrda qazaq jas­tary ozyq tehnologııanyń bar­lyq qyr-syryn bilýi tıis. Mu­ny meńgerýmen biz básekege qa­­biletti, irgesi myqty el bola­myz. Abaıdyń tilimen aıt­qan­da: «Adam balasy adam balasy­nan aqyl, ǵylym... degen nár­se­le­r­men ozady».

Ulttyq rýhy qalyptasqan ur­paqty tárbıeleýde, ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan halyqtyń mádenı muralaryn, danalyq ulaǵ­attaryn paıdalaný mańyzdy bolmaq. Munyń barlyǵy adam boına ana tili arqyly sińedi. Zamanynda Mahmud Qashqarı: «Tárbıe basy – til» dep ulaǵat etse, batyr babamyz Baýyrjan Momyshuly: «Til degenimiz qaı halyqtyń bolsyn keshegi, bú­gingi ǵana emes, erteńgi de taǵdyry» dep aıtqan.

Álemdik keńistikte qalyp­tas­qan jańa zamanaýı tehno­logııalar men aqparattyq or­ta, onyń zańdylyqtary men erek­shelikteri, jalpy, XXI ǵa­syr­d­aǵy ǵylym men bilim s­ala­syndaǵy úrdistiń zamanaýı jańalyqtary bizdiń kemel ke­le­shegimiz úshin aýadaı qajet. Qa­zir «Boı salystyratyn zaman emes, oı salystyratyn zaman». Ǵy­­lym men bilim salasynda óz­ge­niń tozyǵyn emes, ozyǵyn ıgerý basty maqsatymyz.

Búginde Astanamyz ozyq oı­dyń, ınno­va­sııanyń jáne zııaly qaýym ókilderiniń shoǵyrlanǵan ordasyna aınaldy. Kezinde babamyz ór túrik qaǵany Bilge: «El bolyp birigýden asqan baqyt joq» degen.

Bárimiz «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp» Elba­synyń kóterip otyrǵan má­se­lesine qoldaý tanytýymyz qa­jet. «Qol jumylmaı – jylyn­baıdy» degen aǵaıynbyz. Osyn­daı el men jerdiń taǵdyry tezge tú­ser sátte, Astana uıytqy bo­lyp qana qoımaı, rýhanı orta­lyqqa aınalýy tıis.

Aqylbek KÚRIShBAEV,

S.Seıfýllın atyndaǵy

QazATÝ rektory