Osy kúnge jetkenshe bılik tizginin ustap, el yqylasyna bólengen talaı azamatpen qyzmettes, syılas, dámdes boldyq. Solardyń ishinde ultjandyǵymen, iskerligimen, kisiligimen janyma jaqyn, kózime ystyq kórinetin qaıratkerlerdiń biri – Eleýsin Naýryzbaıuly Saǵyndyqov.
Eleýsin ákeden erte aıyryldy. Arqa súıer panasyn el-jurttyń aýyl irgesindegi qorymǵa qalaı qoıǵandyǵy esinde. Bala Eleýsin anasy Baqyt jáne apasy Aqpatsha úsheýi bir-birine súıenisip qala berdi. Uly Otan soǵysynan keıin halyq es jıyp jatqan kezeń. «Jut jeti aǵa-
ıyndy» demekshi, kishkentaı ulyn janyna ertken qamkóńil Baqyt bir kúni keshkisin saýynnan oralsa, úıleri órtenip ketken. Qaıtsin, tórt-bes jyl jankeshtene júrip, qaıtadan qorjyn úı salyp aldy.
Anasy Baqyt aýyz ádebıetine júırik edi. Balasyn ańyz-ertegimen sýsyndatyp ósirdi. Quddy Shoqannyń ájesi Aıǵanym, Abaıdyń ájesi Zere sekildi dersiń. Eleýsin de zerek bolyp jetildi. Aýzyna perishte salǵan bolar, qyryqqa kelmegen anasyn «áje» dep atady.
Eleýsinniń arǵy tegi – tarıh kóshinde súrleý-soqpaǵy bar tulǵalar. Han tóńireginde júrip, «jasaýyl» atanǵan Alybaı Qosakózuly, eline bedeldi Saǵyndyq bı, 1916 jylǵy ult-azattyq kóteriliste qol bastaǵan Taýasar batyr, músápirge pana bolǵan ákesi, saıat Naýryzbaı – olardyń árbiriniń ónegesi jastaıynan sanasyna sińgen.
Eleýsin erte eseıdi. Tańerteńgi beste fermaǵa bara jatqan anasy: «Qulynym, tura ǵoı, jumystan qalyp qoıamyz», dep ulyn jetektep ózimen birge ala ketetin. Erte turý sodan daǵdysyna aınalǵan. Ár saýynshy 10-15 sıyrdy saýyp qana qoımaı, olarǵa kútim de jasaıtyn. Jem-shóbin berý, sýarý, astyn tazartý – bári moınynda. Anasy Eleýsindi tońyp qalmasyn dep naýaǵa jatqyzady. Shópke bas salǵan sıyrdyń demi jyly lep beredi. Eleýsin de anasyna qolǵanat boldy.
Ol jazǵy kanıkýlda kolhozdyń pishenshiler brıgadasymen birge shóp shabýǵa aralasty. Beli úzilerdeı bolyp, tań qarańǵysynan tún ortasyna deıin tynym joq. Qurdastary kóndige almaı, bir aptadan soń úılerine zytty. Bul bolsa oqý jyly bastalǵansha taban aýdarmady. Oǵan eńbekkún jazylyp, jataǵan úıdiń esiginiń aldyna eki qap bıdaı, bir qap tary jáne eki arba shóp túskende anasy Baqyt tebirenip ketti. «Qulynym-aý, ákeń saǵan kishkentaıyńnan úmit artýshy edi. Bilgen ǵoı, jaryqtyq», – dep Eleýsindi arqa tutty. Ol sonda 11 jasta eken.
Al 14 jasynda Eleýsinge kolhoz basqarmasy shynjyr tabandy traktordy senip tapsyrdy. Kelesi jyly «Stalınes-6» kombaınynyń shtýrvalyna otyrdy. Eńbekaqysyn alyp, qolyna bir býma aqsha ustatqanda anasynyń qýanǵanyn aıtsańshy. Odan keıingi jyly egin oraǵy naýqanynda tehnıkany mápelep kútetin Eleýsin kolhozdyń sý jańa kombaınynyń tizginin ustady.
Ol óziniń baıandy baqytyn tek taban aqy, mańdaı terinen izdedi.
Aqtóbe oblysy Qobda aýdanynyń týmasy Eleýsin Saǵyndyqov óziniń resmı eńbek jolyn 1965 jyly shalǵaı jatqan Oıyldaǵy selolyq kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshede dene shynyqtyrý páni muǵalimi bolyp bastady. KSRO boks sheberi atanǵan Eleýsin batyl, ózine senimdi, ary taza, dosqa adal, kópshil tulǵa bolyp qalyptasty.
Temir ındýstrııalyq-pedagogıkalyq tehnıkýmynda oqyp júrgende-aq ustazdar qatarynda dene tárbıesiniń jetek-
shisi bolyp jumys istedi. Al Keńes áskeri qatarynda polktyń komsomol komıtetiniń hatshysy bolǵan Eleýsin elge oralǵan soń kásiptik-tehnıkalyq bilim berý salasyna biryńǵaı den qoıdy. Ol kezde KTÝ-ǵa orta mekteptiń segizinshi klasynan keıin «qıyn balalar» jınalatyn oqý orny degen jabaıy túsinik ábden qalyptasqan. О́ndiristik oqý sheberi bolǵan jas jigit qatyp qalǵan qaǵıdany batyl buzýǵa kiristi. Aqtóbedegi kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndaryndaǵy dırektordyń orynbasarlyǵynan oblystyń osy saladaǵy basqarma bastyǵynyń orynbasary qyzmetine deıin ósti. Jalyndy, jigerli jas jigit oblystyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy qyzmetinde de kózge túsip, bes jyldan soń oblystyq kásiptik-tehnıkalyq bilim berý basqarmasyna basshy boldy.
Jańa qyzmetine qyzyǵa kirisken ol orta býyn mamandaryn daıyndaýda bilim berýdiń dýaldy júıesin engizdi. Burynǵy odaqtas respýblıkalardyń tájirıbelerin zerdeledi. Reseıdiń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen baılanys ornatty. Fınlıandııa, Germanııa, Vengrııa sııaqty kásiptik-tehnıkalyq bilim berý men óndiristi ózara ushtastyrǵan memleketterdiń ozyq úlgilerin paıdalandy.
Sonyń nátıjesinde respýblıkada alǵashqylardyń biri bolyp, oblys ortalyǵynda kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe-lıseı, mektep-gımnazııa ashyldy. Olardyń oqý-tárbıe berý sapasy da, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da joǵary deńgeıge kóterildi. Túlekterge suranystyń artqany sonsha, orta mektepti úzdik bitirgenderdiń ózderi kóptep kele bastady. Talapkerler konkýrspen qabyldanatyn boldy.
Sol ýaqytta Bilim mınıstrligin parasaty mol azamat Shaısultan Shaıahmetov basqaratyn. Ol Aqtóbe tájirıbesin respýblıka kóleminde taratý jóninde másele qoıdy. E.Saǵyndyqovty ózine orynbasarlyqqa qyzmetke shaqyrdy. Onyń orynbasarlary – B.Ábdikárimov, B.Saparbaev, Sh.Berkimbaeva, V.Korolkov, E.Medeýov, J.Ázizhanov sııaqty elge tanymal tulǵalar bolatyn. Eleýsin Naýryzbaıuly solardyń sapyn laıyqty tolyqtyrdy.
E.Saǵyndyqov Aqtóbe qalasyna ákim bolǵanda abyroıy tóske órledi. Bul toqsanynshy jyldardyń orta kezi edi. Zaýyt, fabrıka, kombınat ataýlynyń jumysy toqtap, bıýdjettik sala mamandary kúnkóris úshin jabaıy bazar jaǵalap ketken ýaqytta qalany basqarý óte kúrdeli kórindi. Eski ádispen is bitirý múmkin emes. Eń aldymen qalany damytýdyń eki jyldyq jospary jasaldy. Iri kásiporyn basshylaryna talap qoıylyp, bıýdjet aldyndaǵy qaryzdy óteý merzimi belgilendi. Boıkúıez, monopolıst atqaminerler qarsylyq tanytyp, selkildedi, silkindi. Biraq, amal joq, mindettemege kóndi. Jaǵdaı túzele bastady.
E.Saǵyndyqov jerlesterin bıznes álemine ıkemdeý úshin qalada kásipkerlikke oqytatyn ortalyq ashqyzdy.
Aqtóbe – qala tazalyǵyn jeke kásiporynnyń qolyna bergen tuńǵysh qala. Qaı jerde aýla sypyrýshy adam jergilikti atqarýshy organ esebinen shetelge týrıstik saıahatqa baryp edi?! E.Saǵyndyqov eńbegi eren «kóshe sanıtarlaryna» qymbat sanatorıılerge joldama berdi. 30 joldama Birikken Arab Ámirligine bólinse, 150 kóshe tazalaýshy Qazaqstan aýmaǵyndaǵy sanatorıılerde demalyp qaıtty.
Qala ákimdigi shaǵyn bıznesti damytý, halyqty jumyspen qamtý, jeke sektordan kiris kózin tabý máselelerin durys jolǵa qoıdy.
Men sol jyldary Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy bolatynmyn. 1997 jyly shilde aıynda Elbasy Aqtóbege jumys saparymen baryp, úlken jıynda qalanyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn basqarý júıesine joǵary baǵa berdi. Qala ákimi E.Saǵyndyqovtyń tájirıbesin zerdeleýdi usyndy. Sonyń nátıjesi boıynsha eki aıdan soń Aqtóbede barlyq oblys ortalyqtary ákimderiniń semınar-keńesi ótkizilip, oǵan qatysýshylar tyń tájirıbelerdi úırendi.
E.Saǵyndyqov 2002 jyly Parlament Senatynyń depýtaty bolyp saılandy. Zań shyǵarýshylyq qyzmetpen tereń aınalysqan ony áriptesteri «Bas sarapshy-senator» atap ketti.
Memleket basshysy E.Saǵyndyqovqa zor senim artyp, 2004 jylǵy shilde aıynda Aqtóbe oblysynyń ákimi etip taǵa-
ıyndady.
Ol Aqtóbe oblysyna ákim bolǵan 7 jyl ishinde 150-den astam mańyzdy nysan (zaýyt, fabrıka, kombınat jáne t.b.) iske qosylyp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń elimiz bo-
ıynsha kósh basynan kórindi. Qurylys ındýstrııasy men qurylys uıymdarynyń 600-den astam kásiporyndary ashyldy. 1200 shaqyrymnan astam avtojol salynyp, kúrdeli jóndeldi. Jańadan salynǵan jalpy uzyndyǵy 402 shaqyrym Hromtaý – Altynsarın temir jolynyń 180 shaqyrymy osy óńirdi kókteı ótedi. Embi – Jańajol temir joly iske qosyldy. Keńqııaq – Qumkól munaı qubyry, Jańajol-13 KS magıstraldy gaz qubyry tóseldi. О́ńiraralyq «Soltústik Qazaqstan – Aqtóbe oblysy» 770 shaqyrym elektr jelisi tartyldy. Jalpy qýaty 272,8 MVT úsh gaztýrbınalyq elektr stansasy salyndy. 1990-jyldardyń ekinshi jartysynda elektr qýatynsyz qalǵan 40 eldi mekenge elektr jelisi qaıta tartyldy. 80 eldi meken aýyz sýmen qamtamasyz etildi. Mártók, Qobda, Yrǵyz, Oıyl aýdandaryna, basqa da birneshe eldi mekenge gaz qubyry júrgizildi. Aqtóbe qalasy mańynda senimdi azyq-túlik beldeýi jasaldy. Kóptegen bazarlar, gıper jáne sýpermarketter salyndy. Mal basy jáne qus sany kóbeıdi. Jeti jyl ishinde ónim óndirý 200 mlrd teńgeden 1 trıllıon 200 mlrd teńgege ósti.
Oblysta 350-den astam bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet jáne sport nysandary salyndy. 150-den astam mektepke deıingi balalar mekemeleri iske qosyldy. 2 mıllıonǵa jýyq sharshy metr turǵyn úı salynyp, paıdalanýǵa berildi. Aqtóbe qalasynda arnaıy joba boıynsha múgedekterge arnalǵan eki úı salyndy. Aqtóbe oblysynyń halqy 100 myńnan astam adamǵa kóbeıse, qalanyń ózinde halyq sany 160 myńǵa artyp, Aqtóbe jarty mıllıonnan astam turǵyny bar úlken shaharǵa aınaldy.
Jańa áýejaı, «Nur Ǵasyr» meshiti, pravoslavıelik Qasıetti Nıkolsk kafedraldy shirkeýi, Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy saıabaq, Birlik jáne kelisim sýly-gúlzarly býlvar, «Mega-Aqtóbe» oıyn-saýda kesheni jáne basqa da kóptegen ásem ǵımarattar boı kóterdi.
Oqýshylar, stýdentter, zeınetkerler qoǵamdyq kólikte tegin júrdi. Soǵys ardagerleri, maıdangerlerdiń jesirleri, qaza bolǵan áskerı qyzmetshilerdiń otbasylary jáne ınternasıonalıst-jaýyngerler kommýnaldyq tólemderden bosatyldy.
«Aqtóbe» fýtbol komandasy tórt márte Qazaqstan chempıony, eki ret kúmis júldeger atandy. Birneshe ret Qazaqstannyń kýbok, sýperkýbok jeńimpazy boldy. Eýroodaq saıystaryna turaqty qatysatyn fýtbol klýbtarynyń qataryna endi.
Qobylandy batyrǵa, Abat-Baıtaqqa, Ahmet jáne Ǵazıza Jubanovtarǵa, Astana men Aqtóbe qalasynda Álııa Moldaǵulovaǵa memorıaldyq keshender salyndy. Uly Otan soǵysyndaǵy aqtóbelik batyrlardyń erlikterin máńgi este qaldyrý úshin 101-shi atqyshtar brıgadasynyń jaýyngerlerine memorıaldyq keshen salynyp, Máskeýde Álııa Moldaǵulovaǵa eskertkish ornatyldy. Uly Otan soǵysy batyrlarynyń, Aýǵan soǵysyna qatysýshylardyń alleıalary ashyldy. Áıteke bıge, Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» romanynyń keıipkerlerine monýmentaldy eskertkishter qoıyldy.
E.Saǵyndyqov qyzmetten qol úzbeı júrip, Voznesenskıı atyndaǵy Sankt-Peterbýrg memlekettik ekonomıka jáne qarjy ýnıversıtetiniń aspırantýrasy men doktorantýrasyn támamdady. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor atandy. L.I.Abalkın, A.G.Grıaznova, D.S.Lvov sekildi áıgili akademıkterge shákirt boldy.
Ol – elimizdiń jáne shet elderdiń kóptegen joǵary marapattarynyń ıesi.
Qazir E.Saǵyndyqov – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń múshesi.
Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev:
«Elbasynyń seriktesi retinde Eleýsin Naýryzbaıuly – táýelsizdik tuǵyryn bekitýge ólsheýsiz úles qosyp, teńdessiz eńbek etip kele jatqan kórnekti memlekettik jáne qoǵam qaıratkeri, memleketshil tulǵa. Halyq isine meılinshe berilgen adam. Onyń tanymy men paıymy qandaı tereń bolsa, jasaǵan isiniń nátıjesi de sonshalyqty bıik. Senat qyzmetine úlken úles qosyp keledi. Ol óziniń qajyrly eńbegimen Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentinde úlken abyroıǵa bólengen, bedelge ıe bolǵan azamat», dep bıik baǵa berdi.
E.Saǵyndyqov ómirlik zaıyby Minaýra Ábıqyzymen elý jyl otasyp keledi. Jas Eleýsin qoldan quıyp taqqan qos júzik ekeýiniń saýsaǵynan bir sát túsken emes. Úsh perzenti ómirde óz oryndaryn taýyp, nemere-jıenniń qyzyǵy men qýanyshyna keneltip otyr. Kóńili taza júrip qyzmet qylǵan asyl jary Elekeńniń anasyn kóz jumǵansha mápelep baqty.
E.Saǵyndyqov qoǵamdyq qubylysty abaılap emes, Abaısha tarazylaýǵa tyrysady. Danyshpannyń: «Qaırat, Aqyl, Júrek... Osy úsheýiń basyńdy qos, bárin de júrekke bılet... Osy úsheýiń bir kiside meniń aıtqanymdaı tabylsańdar, tabanynyń topyraǵy kózge súrterlik qasıetti adam – sol», degeni bar. Sondaı údege umtylǵan jannyń biri – Eleýsin Naýryzbaıuly Saǵyndyqov.
Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
