Saýatty jazý – biliktilik ólshemi

Kópshilikke topyraq shashýdan aýlaq­pyz, áıtse de sońǵy jyldary mektep oqý­shysynan bastap qyzmet atqaryp júr­gen azamattarǵa deıin saýattylyqqa mán berýdi qoıǵan sekildi. Ondaılardyń qatary artyp kele jatqanyn moıyndaýǵa týra keledi. Nelikten? Kim kináli? Muǵalim be, álde tek jattaýǵa den qoıǵyzǵan UBT ma? Munyń bir ushy mektep qabyrǵasynda oqytýdyń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólinbeýinde, ıaǵnı teorııalyq bilimdi tájirıbede qoldanýǵa mashyqtanýdyń álsizdiginde ekeni aıtpasa da túsinikti. Oqý ornynda alǵan bilim men biliktiń tııanaqsyzdyǵy, jattyǵý jumystaryna ústirt qaraýdyń saldarynan fýnksııalyq saýattylyqtyń aqsap jatatyny, ókinishke qaraı, ómir shyndyǵyna aınalyp otyr. Sońǵy kezderi áleýmettik jelilerdegi jappaı saýatsyzdyq pen jaýapsyzdyq týraly da jıi aıtylyp, jazylyp júr. Solardyń biri Aınash Esalıdiń «Nestevatsyn? – Oı­navotrm» atty maqalasy ekeni esimizde («EQ», 10 qańtar, 2014). Saýatsyzdyqqa bo­­ıymyz úırenip, ony kemshilik sanamaı jú­re berýdiń sońy jaqsylyqqa soqpasy aıan.

Bul – áleýmettik dert deýge keletin, kesiri mol keleńsizdik. Qatelerge kóz juma qaraı bersek, beti aýlaq, jazý má­denıetinen aıyrylǵan elge aınalary­myz haq. Búginde mektep oqýshysy bol­syn, eńbek ótili birneshe jyldy qu­raıtyn maman bolsyn, qajetti materıaldy ǵalamtordan alady da, onyń mán-maǵynasy, mazmunyna boılamaı-aq paıdalana salady. Oılaý, jınaqtalǵan materıaldy zerdelep taldaý, óz pikirin qosý, qorytyndy jasaý, qatesin túzetý qaperine de kirip-shyqpaıdy. Osylaısha qanaǵat tutyp úırengen jan onyń durys, ıakı burys ekenine kóz jetkizýdi jón kórmeıdi. Áriptesterimiz jazǵan baıandama, oqý-ádistemelik qural­darynda, qurastyrǵan esep jáne ózge de materıal­darynda qateden kóz súrinedi. Tynys belgilerin bylaı qoıǵanda, jazǵan dúnıesinde orfografııalyq, stılıs­tıkalyq qatelerdi jıi keziktiresiń. Sal­ǵyrttyq emes, bilmestiktiń saldary bolsa kerek. О́zge turmaq, qazaq tili páni muǵalimderiniń ózderi jazýda qatelikke urynady. Basqalarǵa ne j­o­ryq?! Qate jazý maman áleýetine, onyń deńgeıine nuqsan keltiretinin kóp­shilik esten shyǵaryp alǵan syńaıly. Aldymen muǵalimniń ózi saýattylyq máselesin udaıy nazarda ustap, ony oqý-tárbıe úderisinde, odan tysqary ýaqytta damytýǵa árdaıym kóńil bólip júrgeni abzal. О́kinishtisi, bul sóz júzinde qalady. Mundaı qateler aragidik bolsa da, el bolyp oqıtyn gazet, jýrnal, tipti kitaptarda ketip jatady.

Sózimiz dáleldi bolý úshin, aty-jónderin atamaı-aq túrli deńgeıdegi merzimdi basylym betterinde jarııa­lan­ǵan materıaldardan birer dáıek kel­tireıik. Redaksııalarda korrektorlyq qysqartýǵa ushyraǵan ba degen oıǵa qalasyń. Máselen, «Búgingi tańda ǵylym men tehnıkanyń damýy qar­sańynda oqý úrdisinde jańa tehnologııalardy engizý tulǵanyń izdenýshiligin arttyra túsýde» degen sóılemdi alaıyq. Birinshiden, «ǵylym men tehnıkanyń damýy qarsa­ńynda» degen tirkes ońashalanǵan múshe retinde eki jaǵynan útirmen ajyratylýy tıis edi. Ekinshiden, álem, onyń ishinde Qazaqstan, ǵylym men tehnıkanyń damýy qarsańynda turǵan joq, bular qaryshtap damý ústinde, demek, stıldik qatege jol berilgen. Úshinshiden, «prosess – úderis, tendensııa – úrdis» bolyp aýdarylyp júr. Durysy – oqý úderisi. Jazýda qateniń jiberilý sebepteri kóp. Bul – bólek taqyryp. Ony qaýzamaı-aq, kelesi kemshilikterge keleıik. Jýan qariptermen terilip, «Eli syılaǵan, elin súıgen Elbasy» dep jazylǵan taqyryp badyraıy­p kórinip, birden kózge túsip tur. Oqýdan qol úzip, jańalyq tyńdamaıtyn adam, árıne, «Eli súıgen, elin súıgen Elbasy» degen tirkestiń óte jıi qoldanylatynyn, tipti osylaısha atalatyn kitaptyń baryn bilmeýi ábden múmkin. Biraq muny jazǵan muǵalim ǵoı. Sol sekildi «№13 bala-baqshasynda» de­gende defıs qoıylmaýy tıis. Jáne munda táýeldik jalǵaýdyń da qajeti joq. Salystyraıyq: №10 mektep, №33 kabınet. Táýeldik jalǵaýdy tyqpalaı berý ádetke aınalǵandaı. Ásirese, orys tilinen aýdarylǵan sóz­derge táýeldik jalǵaýdy qosyp ja­zý etek alǵan. Buǵan dálel retinde kafe, nasosy, stomatologııa sózderiniń qa­taryna qazaqsha balamasy retinde kafesi, sorǵylary, stomatologııasy dep jazylǵanyn kúndelikti kórip júrmiz. Aıtpaqshy, asty syzylǵan sóz «bala baqsha», «bala-baqsha», «balabaqsha» bolyp úsh túrli jazylyp júr. Durysy – sońǵysy. Defıs degennen shyǵady, kópshilik bastaýysh pen baıandaýyshtyń arasyna qoıylatyn syzyqshany da eskere bermeıdi. Iá, tize bersek, qateler bas­tan asady. Muǵalim, tárbıeshi retinde myqty da shyǵar, biraq saýattylyq maman áleýetiniń, onyń qabilet deńgeıiniń mańyzdy kórsetkishteriniń biri emes pe?! Kópshilik jıi qatelesetin sózderdiń birqataryn sol qalpynsha kel­tireıin: beı-jaı, meken-jaı, kez-kelgen, aldyn-ala, at salysý, ár túrli, tańqalý ( tań qalý)...Durysy: beıjaı, mekenjaı, kez kelgen, aldyn ala, atsalysý, ártúrli, dúnıejúzi, tańǵalý... Qateniń bolý sebebi bólek taqyryp desek te, saýatsyz jazýdyń bas­ty birer sebebin aıta ketelik. Birinshi kedergi – teorııalyq bilimniń taıazdyǵy. Aıtalyq, aldyńǵy mysaldardaǵy bas­tapqy sózdegi «beı-» – sóz aldynda jazylatyn qosymsha, qazaq tilinde prıstavka joq, áıtse de ózge tilden engen «beı-», «na-» prıstavkalarymen jazylatyn narazy,beıkúná, beıqam, beıresmı, beımálim sekildi sóz­der sonshalyqty kóp te emes. Al, ózge maǵynadaǵy «jaı» sózimen birigip jazylatyn saıajaı, áýejaı, murajaı, jylyjaı, jaǵajaı, shıpajaı, saparjaı syndy ataýlar qatary barshylyq. Keıbireýler erejeni bile tura, ony tájirıbede qoldanýǵa mashyqtanbaǵandyqtan qatelesip jatady. Osy rette Geteniń «Bilgen az, sol bil­genińdi iste qoldana bilý kerek», degen sózi tilge oralady. Daǵdy qaıtalaý, jattyǵý arqyly qalyptasady. Aıtalyq, sportshy udaıy saǵattap jattyǵý arqyly jeńiske qol jetkizedi. Sol sekildi pándi jaqsy túsiný máselege, taqyrypqa boılaý, ony tájirıbede qoldaný arqyly qalyptasady.

Qateniń birshamasy sóz maǵynasyna tereńdemeýden aıtylǵan oıdy baǵamdaı almaýdan týyndap jatady. Taıaýda ózi jetekshilik jasap, oqýshylarymen ótkizgen is-sharasy jaıynda jazǵanyn qarap berýimdi ótingen qazaq tili mamanynyń materıalyn oqyǵanda, esten ketpes bir qatege qatty tańǵaldym. Mátindegi «lós­tirildi» sózin sóılemdi qaıtara oqyp baryp túsindim, osy sala muǵalimi bola tura, onyń «úles» sózinen týyndaıtynyn, «úlestirildi» bolyp jazylatynyn bilmegenine nalyp, oqýshylaryn aıadym. Tipti keıbireýler janynan jańa sóz oılap tabýǵa qumartyp turatynyn qaıtersiń. Taıaýda respýblıkalyq bir basylymnan «ózbetti» sózin keziktirdim. Avtordyń bir materıal kóleminde úsh ret qaıtalaǵan osy sóziniń maǵynasyn sóılem ishinde ańǵarǵanymmen, qabyldaı almadym. Sońǵy derekterge súıensek, halyqaralyq «Jappaı dıktant» sharasy bir ýaqytta álemniń 45 elinde nátıjeli ótkizilip keledi eken. Bul bilim aksııasynyń mindeti – adamdardy saýattylyq týraly oılandyrý jáne saýattylyǵyn arttyrýǵa yntalandyrý. Sońǵy jyldary elimizde de jappaı dıktant jazý qolǵa alyna bastady. Máselen, Qaraǵandy oblysynda myńdaǵan adam «Máńgilik El» patrıottyq aktisine arnalǵan shara aıasynda jalpyqazaqstandyq dıktant jazǵanyn gazetten oqydyq (Qaırat Ábildınov, «3000 adam dıktant jazdy, «EQ», 10 maý­sym 2016). Jambyl oblysynda 700-ge jýyq onlaın rejiminde dıktant jazǵan qyzmetshiniń 447-siniń (67%-y) «2» degen baǵa alǵany da biraz jaıtty ańǵartsa kerek. Paıymdaýymyzsha, fýnksııalyq saýattylyqtyń tómendigine adamdardyń logıkalyq oılaý qabiletiniń kemshindigi de sebep bolyp otyr. Sondyqtan bolar, búginde oqýshyny durys oılaýǵa úıretýdiń mańyzyna mán berile bastady. «Egemen Qazaqstan» gazetinde negizgi pánderden oqýshylardyń logıkalyq oılaýyn damytýǵa baǵyttalǵan tapsyrmalar úlgisiniń jurtshylyq nazaryna usynylýy ábden quptarlyq, septesini mol bastama dep sanaımyz. Shynynda da, el bolashaǵy – jastardyń qamyn el bolyp oılaǵannan utarymyz kóp. О́skeleń urpaqpen qoıan-qoltyq jumys isteıtin muǵalimderge bul turǵyda serpilis qajet. Bastysy, partaǵa alǵash otyrǵan sátten bastap-aq kez kelgen tapsyrmany túsinip oryndaýǵa, durys taldap, dáleldeýge, tujyrym jasaýǵa úıretý. Munyń bir aıǵaǵy – bıyldan bastap qorytyndy attes­­tattaý men UBT-nyń jańa formaty boıynsha oqýshynyń ana tili men áde­bıetten úsh taqyryptyń birin tańdap, 3 saǵat ishinde 250-300 sózden turatyn esse jazýy. Fýnksııalyq saýattylyqtyń is júzinde, tájirıbede ornyǵýyna áreket jasar shaq týdy. Alǵashqy qadamdar da jasalýda. Aıtalyq, «Memlekettik qyz­met týraly» jańa zańǵa sáıkes, sońǵy kez­deri memlekettik qyzmetshilerdiń jazý qabi­letin esse arqyly tekserý qolǵa alyna bastady. Sondaı-aq, bilim berý salasy qyzmetkerleriniń eńbegin baǵalaý qatarynda jarııalanymdarynyń bolýynyń eskerilýi de tegin emes. Jyl saıyn ótki­ziletin «Úzdik pedagog» res­pýblıkalyq konkýr­syna qatysý úshin de esse jazý talaby qoıylady.

Jazýda qatelikterge urynatyn mamandar 2007 jyly jaryq kórgen «Orfo­grafııalyq sózdikti», akademık Rábıǵa Syzdy­qovanyń «Emle jáne tynys belgi­leri» anyqtamalyǵyn basshylyqqa alýy tıis. Sońǵy kitapty álsin-álsin paraq­taıtyn jan «pedagog», «psıholog», «okrýg» syndy –og, ýg dybystaryna aıaqtalǵan sózderge qosymsha jińishke jalǵanyp, «psıhologter», «pedagogtik», «okrýgtik» túrinde qoldanylatynyn, al Áýezovtyń, Qaırattyki degen sózderdegi qateni birden kózi shalyp, erejege sáıkes y árpiniń ornyna i jazylatynyn aıtqan bolar edi. О́zdiginen bilim jetildirýdiń mańyzy zor. Árıne, qazaq tilinen saýatty jazý, sóıleý týrasynda uzaq tolǵaýǵa bolady. Áıtse de, osy jazylǵannyń ózinen-aq oı túıip, kásibı áleýetimizdi áldendirýge den qoıǵan jón.

Pıalash SÚIINKINA,

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri

QOSTANAI