Ushaq tasýshy. Ol ne nárse?
Ushaq tasýshy (aircraft carrier – aǵylshynsha, avıanoses – oryssha) – soǵys kemeleriniń bir túri. Áskerı ushaqtardyń bazasy retinde qyzmet etetin ashyq teńizdegi aerodrom. Negizgi soǵys kúshi – keme palýbasynan ushyp-qonýǵa beıimdelip jasalǵan áskerı ushaqtar. Sonymen qatar olar ıadrolyq jáne zymyrandyq qarýdy alyp júredi. Áskerı avıasııany jóndeý, janarmaımen qamtý, ushýlardy basqarý sııaqty qyzmetter atqarady. Ushaqtardy ushyrý kezinde keme jelge qarsy bar jyldamdyqpen júzedi. Ushyrý úshin teńiz tolqynynyń shaıqalysy úsh balldan aspaýy kerek. Qoný kezinde ushaqtyń jyldamdyǵyn tez azaıtý maqsatynda aerofınısher qoldanylady.
Ushaq tasýshylar zenıtti artıllerııany jáne «keme-aýa» klasyndaǵy zymyrandarmen qarýlanady. 1960 jyldardan bastap qanatty zymyrandar damymaı turǵan kezde ushaq taýshylardyń strategııalyq mańyzy óte joǵary boldy.
Amerıkalyq USS Nimitz - álemdegi eń iri áskerı keme
Aýyr ushaq tasýshylardyń sý ysyrymy (sýǵa batqan kezde yǵysyp shyǵatyn sýdyń salmaǵy, bul sýǵa batqan deneniń salmaǵyna teń) – 75 000 tonna, korpýsynyń uzyndyǵy – 315 metr, eni – 40 metr, jyldamdyǵy – 33 teńizdik mılıaǵa (shamamen 61 kılometr) deıin bolady. Ekıpajynda 2800-3300 adam, 100-120 ushaq pen tikushaqty alyp júrý múmkindigi bar. Sýper ushaq tasyǵysh atalatyn túrleri atomdyq kúsh qondyrǵy qýatymen júredi. Mundaı kemelerge búginge AQSh pen Anglııanyń áskerı-áýe kúshteri ǵana ıe. Budan basqa ushaq tasyǵyshtardyń jeńil, konvoılyq atalatyn túrleri bar.
Qytaı alǵash ret ózi jasady
Qytaıda qurastyrylǵan alǵashqy ushaq tasýshy saltanatty túrde sýǵa túsirildi (Reuter)
Qytaı memlekettik basylymdary málimetine qaraǵanda, ázirge aty joq ushaq tasýshy keme eldiń soltústik shyǵysyndaǵy Dalıan portynda sýǵa túsirilgen. «Osylaısha Qytaı aımaqtaǵy áskerı úlesin ulǵaıtty. Jańa ushaq tasýshyny Qytaı AQSh pen Soltústik Koreıa ózara qatań málimdemeler almasyp jatqan kezde jarııa etti» deıdi VVS.
Kemeniń qurylysy 2013 jyly bastalǵan, paıdalanýǵa 2020 jyly berilmek.
VVS sońǵy jyldary Ońtústik Qytaı teńizindegi araldarǵa talastan týǵan daý Qytaıdyń Ońtústik Shyǵys Azııadaǵy birneshe elmen qarym-qatynasyn qıyndatyp otyrǵanyn eske salady.
Búginde Qytaıdyń qoldanysynda «Lıaonın» atty bir ǵana ushaq tasýshy bar. Ol 1985 jyly Keńes Odaǵynda bastalyp, bitpeı qalǵan «Varıag» atty ushaq tasýshy kreıser bolatyn. KSRO qulaǵannan keıin «Varıag» Ýkraınanyń menshigine ótti. Ýkraına onyń qurylysyn aıaqtaı almaı, 1998 jyly 25 mln dollarǵa Qytaıǵa satty. Kemeni Bosfor buǵazynan súırep ótkizýge Túrkııanyń kelisimin alý úshin 16 aı kútýge týra keldi. 2001 jyldyń 3 qarashasynda «Varıag» daýylǵa tap bolyp, býksırden ajyrap ketti. Ony qaıta tirkeý kezinde bir teńizshi qaza boldy. Sóıtip, saǵatyna 11 shaqyrym jyldamdyqpen júrgen keme 2002 jyldyń naýryzynda Qytaıǵa kelip jetti. Ony Ýkraınadan jetkizýge 5 mln dollar shyǵyn jumsaldy.
Lıaonın
Pekın resmı túrde «Varıagty» júzetin oıyn-saýyq ortalyǵyn jasaý maqsatynda aldyq dedi. Alaıda, ony ushaq tasýshy etip jasap, 2012 jyly Qytaı áskerine paıdalanýǵa berdi. Oǵan arnalǵan palýbalyq joıǵysh ushaqtardy Qytaı keńestik Sý-33 áskerı ushaqtarynan kóshirip jasady.
VVS-diń habaryna qaraǵanda, jańa ushaq tasyǵyshty «Lıaonınniń» jetilgen túri retinde qarastyrýǵa bolady.
Reseı álemdegi eń úlkenin jasamaq
«Reseı álemdegi eń úlken ushaq tasýshy kemeni jasap jatyr» dep keshe ǵana brıtandyq Independent jazǵan bolatyn. Basylymnyń habary boıynsha, mundaǵy Máskeýdiń maqsaty – qorǵanysty kúsheıtý jáne AQSh-tyń «Nımıs» klasyndaǵy ushaq tasýshylarymen básekelesý.
"Shtormnyń" maketi
Jobada «Shtorm» dep atalǵan keme 90 soǵys ushaǵyn alyp júre alady. Ony jasaýǵa 17,5 mıllıard AQSh dollary jumsalady jáne 2030 jylǵa qaraı paıdalanýǵa beriledi degen boljam bar. «Alaıda, «Shtorm» is júzinde Reseı aıtqandaı álemdegi eń iri ushaq tasýshy bola ala ma, ol jaǵy ázirge belgisiz. Tehnıkalyq sıpattamasy jóninen ol AQSh-tyń Nımıs klasyndaǵy kemelerine uqsamaq. Onyń ishinde «Djerald R. Ford» ushaq tasýshysy negizge alynady. Úlgi boıynsha, jańa ushaq tasýshynyń palýbasy úsh fýtbol alańymen birdeı bolmaq jáne 4000 adamnan turatyn ekıpajdy syıǵyza alady. Qazirgi ýaqytta Reseıde bir ǵana ushaq tasýshybar. Ol 1985 jyly salynǵan «Admıral Kýznesov». Alaıda, «Shtormmen» salystyrǵanda onyń múmkindikteri áldeqaıda tómen. «Admıral Kýznesovqa» 30 áskerı ushaq qana syıady. Jáne ol bý qozǵaltqyshymen júzedi. Al jańa ushaq tasýshyny ıadrolyq reaktorlar júrgizetin bolady" dep jazady basylym.
"Admıral Kýznesov" - Reseı áskerı-áýe kúshterindegi jalǵyz ushaq tasýshy
Vıkıpedııadaǵy málimetke qaraǵanda, jańa ushaq tasýshy Reseıdiń Arktıkadaǵy strategııalyq múddesin qorǵaý úshin jasalyp jatyr. Joba boıynsha, kemeniń uzyndyǵy – 330, eni – 40 metr, sýǵa batatyn bóliginiń bıiktigi – 11 metr, sý yǵystyrymy, ıaǵnı salmaǵy shamamen 100 myń tonna. Áýe toby 90 tehnıkalyq birlikten turatyn bolady:
• MıG-29K joıǵysh ushaqtary;
• T-50 joıǵysh ushaqtary (olar da jasalyp bolmaǵan);
• Alystan radıolokasııalyq anyqtaý ushaqtary;
• Ka-27 kópmaqsatty tikushaqtary.
Munymen qatar «Shtorm» S-500 zenıtti-raketalyq kesheniniń kemege arnalǵan nusqasymen qarýlanady degen joramal bar.
Eń myqtysy AQSh-ta
Ushaq tasýshylardyń sany, qýaty jóninen eshbir el AQSh-pen talasa almaıdy. Qurama Shtattardyń qoldanysynda 11, rezervte 10 ushaq tasyǵysh bar. Taǵy eki keme jasalyp jatyr. Ulybrıtanııa, Italııa, Ispanııa, Fransııa, Úndistan jáne Mysyrda eki-ekiden. Alaıda, olardyń kóbi naǵyz ushaq tasýshy bolyp eseptelmeıdi. Fransııanyń «Mıstral», Ispanııanyń «Hýan Karlos», Koreıanyń «Tokto» kemeleriniń múmkindigi shekteýli, olardy tikushaq tasýshylar deýge bolady. Qazirgi ýaqytta ıadrolyq qozǵaltqysh qondyrǵysymen júzetin ushaq tasýshy jasaýǵa $4-6 mlrd dollar ketedi. Áskerılerdiń jalaqysyn eseptemegende ushaq tasýshyny ustap turýǵa aıyna keminde 10 mln dollar qajet.
Erjan Ábdiraman, «Egemen Qazaqstan»
