«Ul tilegi – ultynda!»

Shúkir, tarıh pen taǵdyr qazaqqa qyl­sha moıyn dombyrany qylǵyndyra ustap jyr sapyryp, tolǵaý túıdektetken aýyz ádebıetiniń aýzymen qus tistegen aıtqyshtarynan, qalam alyp, aq paraqqa sulý joldardy kestelegen Abaıdan beri qaraı da sóz sheberlerin, jyr jampozdaryn berýden jańylǵan joq. «Dalasy án salyp turatyn» qazaq – ónerpaz, aqynjandy halyq. Biraq, bir qıyrdan jyrlaǵan óleńi tórt tarapqa tegis tarap, kúlli jurttyń júregine qonaqtap, tiline oralǵan, ózimiz túgil ózgeler qumarta tyńdap, óz tilde­rine aýdarýǵa asyǵatyn aqyndar – naǵyz aqyn jáne olar sanaýly. Olar – óńirdiń mereıi, halyqtyń maqtanyshy. Bıikterden ún asyryp, sóz samǵatqan aqyndardyń biri – Búkilodaqtyq II Halyq shyǵarmashylyǵy festıvaliniń laýreaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty, IýNESKO aıasynda ótken halyqaralyq Mahambet syılyǵynyń ıegeri Sabyr Adaı. Sabyr­dyń halqymyzdyń ótken qıyn taǵdyryna taǵzym etý jáne ulttyń rýhyn janyp, táýelsizdiktiń tuǵyryn bekemdeýge bel býýǵa shaqyratyn jigerli óleń shýmaq­tary barsha qazaqtyń uranyna aınaldy. 

Alla, Alla,

Sen jaratqan, seniń ǵana qulyńmyn.

Tamshysymyn nuryńnyń.

Taǵdyrmyn – Men,

О́ziń oǵan mór basqan,

Júrekpin – Men, lúpildegen ǵumyrmyn.

...Alla, Alla,

Ár júrekte bir-bir qaıǵy, jetim be?!

Jalbarynbaq saǵan ǵana ne tilde.

Amanat jan seni izdese ǵaryshtan,

Qaýyrsyn – jyr qalsyn jerdiń betinde.

Mıǵrajdan «súf» dep úrlengen demniń nátıjesinde keýdesine jan bitken árbir pende ómirge ińgálap emes, Allalap keledi. Álsiz saýsaqtaryn jymyrǵan balań ýysyna qos qoldaı ustaı kelgen yrys-nesibesin «Alla» dep shashyp jiberip, tirshiliktiń ón boıynda sol shashylǵan nesibesin terýmen bolady eken. Poezııada «Alla» dep sóz saptaǵan Sabyr aqyn 1960 jyly kórnekti ustaz, eńbek ardageri Adaıuly Sherkeshbaı men aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etken altyn alqaly ana Reıimqyzy Umsynaıdyń otbasynda ómirge keldi. Ol 1981 jyly Almaty sırk óner stýdııasynan Qubysh Muhıtovtyń kúı klasyn bitirdi. О́nerdi janyna serik etken kúıshi Sabyr Mańǵystaýdyń mádenıet salasynda 20 jyldan astam eńbek etip, 2000-2011 jyldary respýblıkalyq «Úsh qııan» jáne «Otpan-Otpan» gazetteriniń quryltaıshysy retinde qyzmet atqardy. Oral pedagogıka ınstıtýtynda dáris ala júrip, poezııa men kúı áleminiń ortasyna ekpindeı endi. Ár jyldary Aqtaý­da Qashaǵan aqynnyń, Aqtóbede Eset batyrdyń, Ábýbákir Kerderiniń, Baı­ǵanınde Asaý-Baraqtyń, Oralda Sy­rym batyrdyń, Ordabasyda Úsh bıdiń, Kók­shetaýda Abylaı hannyń toılarynda jáne Ortalyq Azııa – Qazaqstan aqyndarynyń aıtys­tarynda júldeli oryndarǵa ıe boldy. Mań­ǵystaý ólkesindegi «Adaı ata – Otpan taý» mádenı keshendi etnografııalyq orta­­lyǵyn salý ıdeıasynyń avtory, uıym­das­tyrýshysy jáne «Adaı» qorynyń pre­zıdenti.

Quıqyljyta kúı tókken Sabyr óz dos­tarymen birge Beıneý aýdandyq mádenıet úıinde «Altybaqan» quryp, qazaqtyń asyl ónerin shań-tozańnan aryltyp, halqyna qaıta syılaýǵa talaptandy. Ustaz retinde on eki perne, qos ishekke qumartqan órenderdi óner álemine jeteledi. Qazaqtyń aıtýly aıtysker aqyny retinde de talaıǵa tanylǵan Sabyr aqyn Mels Qosymbaev, Nurlan Musaev, Arǵynbek Qalbaev, Abaı Qalmaǵanbetov, Salaýat Isaqaev, Shynarbek Qalıev, Janar Aılashova syndy talantty jastar­ǵa syılas, pikirles ustazy boldy. Al Sabyr Adaıdyń sózderine sazgerler jazǵan ánder – sahnanyń sánine aınaldy, bir­qatary án baıqaýlarynan joǵary júldelerdi ıelendi.

Oqyrman ba?

Oqyrmanda gúl ǵoı bir

Jan-besikke jata qalar tildeı jyr.

Ár taǵdyrdyń keýdesinde bir muń bar,

Qalaı senip, kimge aıtaryn bilmeı júr.

...Tutas Alash meniń janym kádimgi,

Jyryń – jórgek,

kúıiń – kúıme, án úlgi.

Kirpik qaqpaı terbetýmen kelemin,

Júregime salyp alyp bárińdi.

Eı, oqyrman, seni izdegen

óleńmin.

Mańyraıdy, mańystaıdy

kóbeń kún.

Sen muńaıma, júregińde

men barmyn,

Sen muńaısań

men qaıǵydan

ólermin, –  

deıdi aqyn «Oqyr­­­manǵa ar­­naý» óle­­­ńin­de.

Oqyr­man­­­­nyń ta­l­ǵa­my­­men sanasý, oqy­r­­mannyń al­dyn­daǵy jaýapkershilikti seziný – aqynǵa qajetti eń basty mindet. Osy paryz­dy uǵy­nyp, moıyndaǵan aqyn ǵana shyǵar­mashylyq shyńyna, qurmet qııasyna shyǵa alady. Qýanarlyǵy – Sabyr aqyn jyrlary oqyrmanmen egiz, el-jurtymen etene. Onyń sebebi, aqyn jyrlarynyń ult tarıhymen túbirlestiginde jatyr dep túısinýge bolady. Sonaý kóshpendiler tarıhy, kók túriktiń dúbiri, Alash jáne qazaq dili, asyl din. Qazaq handyǵynyń qurylýy, ulan-ǵaıyr dalada saltanat qurǵan qundylyqtar, salt-dástúr, kúı men óleń, rýh pen uran, el men jer, er men erlik, qoǵam, beıbitshilik, mańǵaz da márt Mań­ǵystaý, keń Naryn, syrǵa tunǵan Saraı­shyq, Otpannyń shyńy, táýelsiz el men onyń máńgilik muraty – Sabyr Adaı shyǵarmashylyǵynyń altyn arqaýy.

At dúbiri...

Uly Qypshaq, Saq kúldi,

Naızasynda namys bar,

qylyshynda baq turdy.

Kúnnen yrys,

Táńir syılap shat qyldy,

Aıdan ushqyn at tuıaǵy laqtyrdy,

At dúbiri,

Estileme eskiden,

Esil erler samal jel bop óksigen.

Shirkeı – shúrshit,

At tuıaǵy Úrimde,

Edildeıin el em qalǵan tektiden, –

dep kóshpendiler kezeńiniń dúbir-dúrmegin kóz aldyńa ákelip, qulaǵyńa estirtedi. Kóshpendiler, kóktúrikter men kókbóriler taqyrybyn tý etken Sabyr shyǵarmalaryndaǵy eń basty murat – túp-tamyrymyzdy taný jáne ulttyq rýhty janý. Attıla, Múde han beınelerin asqaq rýhpen jyrlaı kelip, kári Kaspıı jaǵalaýynda órekpigen jaýyn óz qanyna tunshyqtyryp óltirgen Tomırıs hanshaıym­dy, ıaǵnı Tumar apamyzdy óz jyryna ózek etedi.

Bizdiń Tumar – Moıyndaǵy namys-ty,

Uly joryq tanys-ty.

Ata jaýǵa bizdiń elde oryn joq,

Kır Patsha, olda kelip qan ishti.

Bizdiń Tumar – almas qylysh sýarǵan,

Kók naızaǵaı shyǵa keler munardan.

El degende etek-jeńin tel túıip,

Bizdiń qyzdar tý ustaǵan Turannan, – dep eldik pen erlikti joǵary baǵalaıtyn Sabyr aqyn qyz da bolsa halqyna qalqan bolǵan, aqyldy patshaıymnyń Bopaı, Hıýaz, Álııa, Mánshúk, Lázzat, Sábıra syndy qaısar qazaq qyzdarynyń apasy ekendigin, Tumardaı batyr qyzdyń izbasar sińlileriniń osal bolýǵa haqy joq ekendigin meńzeıdi. Sabyr óleńderindegi tektilik pen tegeýrin tórkini qaıdan desek, bul saýalǵa aqynnyń ózi «Mendik jyrda kókbóriniń qany bar», dep jaýap beredi. Demek, namystan jaralǵan aıbyndy kókbóriniń qany qazaqy qaıratpen, tektik qasıetpen, Mańǵystaýdaı uly dalanyń kıesimen ushtasqanda, týǵan jyr dúleı bolmaǵanda qaıtsin?!

Sabyr Adaı qazaq tarıhynda árbir zobalań-zulmattar ıirimine qalamymen «sapar shegip», kúńirene ún qosty, jyrdan eskertkish turǵyzdy.

Tý kótergen Turannan baba quzbyn,

Sonyń bárin sezedi dala bizdiń.

Er Alashpyn tússe de jasyn kókten,

О́rtenbegen, óshpegen asyl netken.

Tamyrymdy kóp shapty, baltalady,

Muqalǵan joq sonda da nar talaby.

Júregimde qany bar Er Túriktiń,

Tegim – bóri, tel emgen bóltirikpin! – dep ol ishtegi qyj-qyj qaınaǵan per­zenttik ańsar, azamattyq jiger men aqyn­dyq qýatyn, taýdan aqqan sýdaı ek­pindi óleńderin Alash taqyrybynda aqtardy.

Qos qurlyqtyń terbetken aq besigin,

Qazaq degen Halyqpyn – naqty esimim!..

Men seni súıdim qansha únsiz qalyp,

Bar ma eken sendeı, sirá, minsiz halyq?!

Bolmaıdy irilikti usaqtaýǵa,

Daıynmyn kúlli álemdi qushaqtaýǵa!, dep tolǵanady. Bul – baǵzy qazaqtyń jyrmen jazylǵan taǵdyr-joly bolsa, aldyna asqaq armandar qoıǵan búgingi qazaqtyń jyr-muraty.

S.Adaı shyǵarmalary Alash taqy­rybyn tolǵaı kele, Túrki qundylyǵy, Qazaq handyǵynyń qurylýy, qazaq dalasy taqyrybyna qaraı oıysady. Bul turǵyda onyń ishki jaı-kúıi Mahambet aqynmen úndesedi, ıaǵnı jaýynger aqyn Mahambet batyr men Sabyr aqyn arasynda ózindik bir úılesim, rýhanı uqsastyq bar sekildi. Mahambet zamanyna qaraı joryq aqyny bolsa, Sabyr – beıbit zamannyń rýhty aqyny, rýh joqtaýshysy. Osy ózara úndestik qabysa kele aqyn boıynan «Serttesý» atty óleń bolyp tógildi. «Serttesýdegi» oı men mazmun, óleńniń kórkemdik qýaty aqynnyń mereıin ósire tústi. «Serttesý» óleńimen qazaqtyń, Mańǵystaýdyń eki birdeı azamaty IýNESKO-da top jaryp, qazaqty álemge tanyta tústi. Sabyr aqyn IýNESKO aıasynda ótken halyqaralyq Mahambet syılyǵynyń ıegeri atansa, mańǵystaýlyq belgili jyrshy Amandyq Kómekov Ortalyq Azııa jyrshy-jyraýlarynyń baıqaýynda bas báıgeni ıelendi.

Jelmaıa minip jeruıyq izdegen Asan qaıǵynyń derti ne, maqsaty qandaı? Ol erteginiń erikken keıipkeri emes, ult qam­qory. Bul ıdeıaǵa da Sabyr týyndysynan qanyǵa túsemiz. Jyrlar arqyly Qor­qyttyń, Asan atanyń muńyna ortaqtasyp, Iаsaýı babamyzdyń qasıetine bas ıemiz. Saraıshyq, Túrkistan jerlerine taǵzym etip, babakúldiktiń topyraǵyn qushyrlana ıiskep, aýasyn meıirlene jutqandaı bolasyń.

«Saraıshyq – ulttyq tarıhymyzdyń temirqazyǵy, kıesi, kesteli dastany, ónege men órnekke toly murasy. Saraıshyq − ulttyq rýhymyzdyń aıbary men aıbyny, serpin berer maqtanyshy. Qashanda, Qul tilegi – qulqynda, Ul tilegi – ultynda, ǵoı!.. Saraıshyqty asqaqtatý arqyly  umyt bolǵan uly dáýren, sán-saltanatty jany­myz ben qanymyzdan qaıta taýy­p, oıanýǵa múmkindik bar. Bizge jetpeı júrgeni de sol emes pe?!.» deıdi aqyn:

Qosh endi,

Qońyr tóbe, syrly meken,

Men baıǵus mekenimdi jyr ǵyp ótem.

Jylǵa saı, jylym bitken,

Ulyn kútken,

Sarǵaıǵan Saraıshyq ta muńdyq eken!..

dep Saraıshyqpen syrlasa qoshtas­qan aqyn:

Tógilmes tórden beker jyr,

Abyldan qalǵan sheker jyr.

Atamyz Adaı aıǵaqtap –

Qazyǵyn qaqqan meken bul.

Árkim de elge ǵashyq der,

Áldılep ánge basyp kór.

Qaıteıin seni, Mańǵystaý –

Keýdeme syısań jatyp kór.

Basa da kórme jańylyp,

Qol jaıdym Haqqa jalynyp.

Sen sarqylsań, Mańǵystaý –

Jalǵanda júrmin naǵylyp?!...

Salt-dástúrdiń

Sandyǵy, –

Mańǵystaý sende bar úmit! –

dep týǵan Mańǵystaýyna úlken senim men úmitin arqalata tynystaıdy.

Qazaq tarıhyndaǵy árbir kezeńge, qazaqy qundylyqtarǵa, ultty ult etý jolyndaǵy aıtýly babalarǵa jyr arnaǵan Sabyr qazaq, Qazaqstan, ult, salt-dástúr, Mańǵystaý, din, dil, til, el-jer, qoǵam, beıbitshilik jáne rýhanııat taqyrybyn tasada qaldyrǵan joq. Onyń «elim» dep eńiregen júreginiń úni, «jurtym» degen tilegi qazaq dalasynyń ár qıyryna qalqyp jetip, árbir júrekterge qonaqtady, árbir tilge turaqtady. Búginde S.Adaıdyń «Qazaqstan − jalǵyz uly qazaqtyń» jáne «Ár qazaq − meniń jalǵyzym» degen joldary barsha qazaq balasynyń aýzynda júr.

Taǵylymdy sózge elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev «Sizderde Sabyr Adaı degen aqyn jigit bar. Sabyrdyń bir óleńi «Qazaqstan − jalǵyz uly qazaqtyń» dep aıaqtalady. О́te maǵynaly sóz. Árqaısymyzdyń otbasymyzda ul-qyz, nemere-shóbere ósip keledi. Solardyń qyzyǵyn kórip, balalarymyzdyń baqyt­ty, aınalamyzdyń aman bolýyn tileımin. Al Qazaqstan − barsha qazaqtyń jalǵyz uly, ortaq perzenti. Bárimiz bolyp táýel­sizdigi endi táı-táı basyp kele jatqan aman­dyǵyn tileıik. Kemeline kelýine bar qýat-jigerimizdi jumsaıyq» dese, «Ár qa­zaq – meniń jalǵyzym» tirkesi zań­ǵar jazýshy Á.Kekilbaı tarapynan «...Eli­­­­­niń kósegesi kógermeıinshe, eshkimniń de kósegesi kógermeıdi. Qazaqstannyń kósegesi kógerý úshin ár qazaqtyń baǵy janyp, ár qazaqtyń talaby órge basýy shart. «Ár qazaq – meniń jalǵyzym».

Buǵan deıin eshkimniń aýzynan shyǵa qoımaǵan ýáj. Tek biri úshin biri qýanyp, biri úshin biri qaıǵyra alatyn ulttyń ǵana upaıy túgel bolmaq.

Sabyr Adaı bul uly aqıqatty ǵashy­ǵynan erte aıyrylǵan Muńlyqtyń zaryndaı, jat jerde júrip jabyqqan beıbaqtyń sherindeı, baýyr eti balasyna meıirlengen aqpeıil ákeniń aq tileýindeı saı-súıegińdi syrqyratar tebirenispen jetkizedi» dep jáne «... Jalpy, «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» degen ár shýmaǵynan otanshyldyqtyń ottaı ystyq mahabbaty laýlap, ár sóıleminen áleýmetshil júrektiń dúrsili attaı týlaǵan lırıka kitabyn arǵy-bergiden sırek kezdestiresiz.

Onyń keıipkeri – Otan, avtory – Namys. Jerime saı El, Elime saı Er, Babama saı Urpaq bola alyp, О́kinishten qorytyndy, Úmitten nátıje shyǵara alsaq degen namys» baǵalanǵan bolatyn.

Sabyr Adaı týraly aıtqanda, Mańǵys­taýdaǵy qasıetti Otpan taý bıiginen sa­lynǵan Adaı ata jáne «Otpan taý» tarıhı-mádenı etnografııalyq keshenine soqpaı ketý múmkin emes. Ol, ótkenge bas ıip, tarıh tolqynynda toz-toz bolǵan ulttyq muralardy túgendeý, dushpanǵa baba sesin sezdirip, urpaqqa ata aıbaryn sińirý, táýelsiz elimizdiń birlik, rýhanııa­t baǵytyndaǵy ıdeologııasyna qoldaý kórsetý maqsatyndaǵy sharýa. Taýdyń ıy­ǵynda turyp aspanmen talasqan keshen qan­shalyqty asqaq bolsa, onyń aldyna qoıǵan arman-muraty da sonshalyqty bıik.

Memleket basshysy N.Nazarbaev 2007 jyly 27 qazanda «Otpan taý» tarıhı-mádenı etnografııalyq kesheniniń ashylý saltanatyna «Qazaqstan halqy el táýelsizdiginiń ıgiligin jyl ótken saıy­n molynan sezine túsýde. О́z taǵdy­rymyz óz qolymyzǵa tıip, ekonomıka nyǵaıa bastasymen-aq, biz «Mádenı mura» baǵdarlamasyn qabyldap, kıeli jerlerimizdi, batyr babalarymyzdy, mádenı muralarymyzdy tarıh qoınaýynan arshyp alyp, tereńinen syr tartyp, jańǵyrtyp, qadirlep, qasterleýge den qoıdyq. Qurylys jumystary aıaqtalyp, búgin ashylǵaly otyrǵan «Otpan taý» tarıhı-mádenı kesheni de osy el táýelsizdiginiń tikeleı jemisi ekeni anyq.

Kóne de qasıetti Mańǵystaýda san-qıly syn saǵattarynda uran otyn jaqqan, kári seńgir Otpan taýdyń búginde máńgilik otyn mazdatar Taǵzym bıigine aınalýy jan súısiner jaqsylyq, ótkenge degen qurmet,  bolashaqqa degen jaýapkershiliktiń bıik ónegesi der edim. Bul keshen túbi tereń tarıhymyzdy urpaqtarymyzdyń esine salyp, júrekterine ımandylyq nuryn seýip, uly murattarǵa úndep turatyn bolady. Ol, sondaı-aq, Mańǵystaý óńirine joly túsetin qazaqstandyqtar men sheteldik týrısterdiń de arnaıy izdep baryp táý etetin qasıetti mekenjaıyna aınalady dep úmittenemin», dep quttyqtaý hat joldady. Bul aqtileýli hat keshen jumysynyń alǵa basýyna senimdi tólqujat boldy.

Demek, Adaı ata kesenesi – ultty uıystyratyn, tilekti tutastyratyn, ót­ken­di tanyp, erteńge jumylǵan judy­ryqtaı ekpindeı umtylatyn birliktiń bıigi. Qıyndyqqa jáne erlikke toly tarıhymyzdy, salt-dástúrimizdi, esh halyq qaıtalaı almaıtyn ózindik rýhanı mádenıetimizdi urpaqtan-urpaqqa jalǵastyrýdyń jaıy. Keshegi kezeńde Otpan basynan jaltyldaǵan qanqyzyl ot «jaý shaptylaǵan» Úreıdiń, ári erdi el qor­ǵaýǵa shaqyratyn Úmittiń Uran-Oty bolsa, Otpannyń bıigindegi búgingi ot – babalarǵa Taǵzym, búgingige Birlik, erteńge sheksizdikpen ulasqan Máńgilik-Oty bolyp laýlaıdy!

Patrıottyq taqyryptaǵy óleńdermen birge, qazaqtyń kúılerin, áleýmettik teńsizdik saldarynan qosyla almaı ajal qushqan ǵashyqtardy, halyq janyna jaqyn barlyq taqyryp pen máseleni ótkir jyrlaıtyn Sabyr aqyn shyǵarmalary shet­elderge shyǵa bastady. 2011 jyly mektep oqýshysy S.Amanqosova Vengrııanyń Býdapesht qalasynda ótken halyqaralyq ǵylymı jobalar saıysynda «Sabyr Adaı poezııasyndaǵy ulttyq rýh jáne kórkemdik sapa» taqyrybynda 1-oryndy ıelenip, nátıjesinde UBT-dan bosatylyp, Astana qalasyndaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti atandy. 2016 jyly túriktiń «Gúnsel Sanat» ádebıet-mádenıet jýrnalyna bir top óleńderi túrik tiline aýdary­lyp basyldy.

Qazaqtyń túp-tamyryn tanyp, babalar erliginen qýat alamyn, táliminen taǵylym alamyn, boıymdaǵy eljandylyq sezimdi qanattandyramyn degen urpaqqa Sabyr óleńderi – tárbıe quraly, sanaǵa ulttyq rýhty sińiretin kúsh, aldyna bıik maqsattar qoıyp, «Máńgilik El» bolýǵa umtylǵan, rýhanı jańǵyrýdy bolashaqqa baǵdar etken bizdiń qandastarymyz úshin qajetti rýhanı sabaq. Ulttyq kodty saqtaı alý úshin ulttyq minez de kerek. Sabyr aqyn shyǵarmalary – osy ulttyq minezdiń mektebi.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan» 

Mańǵystaý oblysy