Bıologııa ǵylymy qalaǵan berik negiz

Aldaǵy onjyldyqqa negizdelgen basty baǵyt halyqaralyq standart ekendigin jáne qazirgi bilim men ǵylym, eń aldymen, báse­ke­lestikke tótep berýi shart ekendigin Prezıdentimiz talaı ret qadap aıtqan bolatyn. Osy baǵytta qabyldanǵan alǵashqy «Bilim týra­ly» Zań óz nátıjesin bergenin de bilemiz. Endi ekonomıkany túbegeıli ózgertý kezeńinde Elbasymyz bilim-ǵylym salasyn­da jańa zań jasap, ony óndiriske engizý bary­synda elimizdegi erekshelikterdi eskerýdi tapsyryp otyr. Munda kimniń nemen aı­nalysatyny barynsha naqtylanǵan, ǵy­lym­­dy ınvestısııalaýdyń kózderi men ǵylymı jańa­lyqtardy óndiriske engizýdiń barlyq tetikteri eskerilgen. Endigi jerde ǵylym óndiriske bereri joq, jalǵan ǵa­lymdardan arylyp, jańa kezeńge aıaq basatyn bolady. Al bul óz kezeginde ǵy­lymı jańalyq­tardy ashýǵa jáne ony óndiriske engizýge tikeleı jol ashady. Al maqsatty ınvestısııa belgili bir maqsatty júzege asyrý úshin bólinetin qarajat qyz­metin atqarsa kerek. Ǵylym men óndiristiń arasyn jaqyndata túsetin mun­daı tetikti búginde ómirdiń ózi talap etip otyr. Iá, aıta bersek búginde osy maqsatqa qyz­met etip jatqan ǵylymnyń salasy kóp. So­nyń biri biz sóz etkeli otyrǵan mıkrobıologııa. Bul ǵylym ómirge búgin kelip otyrǵan joq. Onymen kóp jyldardan beri aınalysyp kele jatqan, aýylsharýashy­lyq daqyldary­nyń ónimin arttyrý isine ólsheýsiz úles qosyp júrgen iri ǵalymdar­dyń qatary­na, bıologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Amangeldi Qurbanuly Sadanovty jat­­qyzýǵa bolady. Mektep, ınstıtýt qabyr­ǵasy, odan eńbekke aralasýdan keıin talant ıesiniń ǵy­lymǵa degen úlken qyzyǵýshy­lyǵy oıanǵan. Osy jolda ter tóge eńbek­tengen. 1979 jyly A.Sadanov Lenın atynda­ǵy Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy ǵy­lym­dary akademııasynyń Shyǵys bólimine qarasty V.R.Vılıams atyndaǵy Qazaq eginshilik ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń aspı­ran­týrasynyń kúndizgi bólimine oqýǵa tús­ken. Onyń ǵylym jolyndaǵy alǵashqy ustazy Qazaq KSR ǴA korrespondent-mú­shesi (keıinnen Qazaqstan Respýblıka­synyń Ult­tyq Ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi) Álfarıd Nızam­uly Ilıaletdınov bolatyn. Ustazynyń jetekshiligimen ol orga­nı­kalyq melıorantty paıdalana oty­ryp, mıkro­bıologııalyq úderisti jandan­dyrý jo­lymen Ońtústik Balqash óńirindegi tuzdy topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrý máse­lesin sheshýmen aınalysty. 1984 jyly akademık Á.N.Ilıaletdınovtiń jáne sol kezdegi bıologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Sh.­Z.Mamı­­lovtyń ǵylymı jetekshiligimen «Aq­da­la alqabyn­daǵy tuzdalǵan topyraqty melıoranttarmen óńdegendegi mıkrobıologııa­lyq prosester» taqyrybynda kandıdattyq dısserta­sııasyn sátti qorǵady. 1982 jyldan 1994 jylǵa deıin 12 jyl boıy Qazaq KSR Ǵylym akademııasyna qaras­ty Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ıns­tıtý­tynda adal qyzmet atqarady. Aldymen kishi ǵylymı qyzmetker, odan keıin ǵylymı qyzmetker, odan soń aǵa ǵylymı qyz­metker jáne jetekshi ǵylymı qyzmet­ker bolyp qyzmet istegen ol ǵylym jolyndaǵy barlyq baspal­daqtardan ótti. Osy jyldary mıkroorganızmder ekologııasy zerthanasy­nyń qura­myn­daǵy topyraq mıkro­bıo­lo­gııasy tobyna basshylyq jasaǵan A.Sa­danov respýblıkadaǵy mıkrobıo­logııa­nyń to­py­raq­­qa qatys­ty sala­syn damyta oty­ryp, respýblıkadaǵy atal­ǵan salanyń negizin qalaýshy ári jetekshi ǵalymǵa aınaldy. A.Sadanov «Mıkrobıologııa – 03.00.07 mamandyǵy boıynsha «Bıologııalyq belsen­di­liktiń kúrish egistigindegi topyraqtyń quna­­ryn turaqtandyrýǵa áseri» taqyrybyn doktorlyq dıssertasııasynyń negizgi ar­qaýy­na aınaldy­ryp, bul eńbegin 1993 jyly óte sátti qorǵap shyqty. Atalǵan jumystar sheńberinde Qazaq­stan úshin jańa ǵylymı baǵyt – topyraq bıotehnologııasy paıda boldy. Onyń negizi sýǵa bastyrylǵan kúrish alqaptarynyń topyra­ǵyndaǵy qunarly qa­bat­taǵy qarashi­riktiń paıda bolýy jáne onyń ydyraýynyń mıkrobıologııalyq negizderin anyqtaýdyń arqasynda naqtylanǵan bolatyn. Qazaq­stannyń ońtústiginde topy­raq­tyń ekologııa­lyq jaǵdaıynyń tómen ekendigin eskere otyryp ony qalpyna keltirýde mıkro­bıo­logııalyq faktorlardyń negizgi ról atqa­ratyndyǵyn dáleldep berdi. Sonyń ishinde, egis alqaptarynda kúrish dánin seppes buryn, topyraqty sýǵa basty­ryp, sonan soń 10-15 kún boıy topyraq sý astynda jatqan kezde ǵana topyraqtyń mıkrobıologııalyq úderis­teri óz dáreje­sinde pisip jetilip kúrish dánine qajetti qorektik zattar (azot) saq­talyp, ónip-ósýine múmkindik jasalynady. Sonan soń kúrish dánin seıalkamen emes, ushaqpen sebý arqyly kúrish ósim­diginen joǵary ónim alatyn­dyǵyn dálel­dep berdi. A.Sadanovtyń dok­tor­lyq dıs­ser­tasııa­synyń taǵy bir ereksheligi kúrish daqyl­darynda jıi kezdesetin jáne de olardy jıi zaqymdaıtyn fýzarıoz jáne gelmıntosporıoz aýrýlaryna qarsy jańa bıologııalyq kúres tásilderin oılap tabýynda der edik. A.Sadanovtyń jetekshiligimen Qazaq­standa respýblıkamyz úshin jańa ári óte mańyzdy ǵylymı baǵyt – jerdi bıolo­gııalyq óńdeýdiń mańyzdy komponentteriniń biri topyraq­tyń qunar­lyly­ǵyn arttyrý bıoteh­no­lo­gııasy sátti damý ústinde. Topyraq bıotehnologııasynyń ǵylymı-teorııalyq negizi aýyl sharýashylyq daqyl­da­rynan joǵary ónim alý jáne de topyraqtyń qunaryn barynsha ulǵaıtýǵa múmkindik beretin topyraq mıkroorganızmderin retimen paıdalaný bolyp tabylady. Sony­men qatar, eskeretin jaı, topy­raqta únemi júrip otyratyn mıkrobıologııalyq úderisterdi rettep otyrý arqyly ǵana onyń qunaryn óz dárejesinde artty­rýǵa bolatyndyǵy. Onyń artýy nemese tómendeýi tikeleı topy­raq bıotasyna baı­lanysty. Egin sharýashylyǵynyń bas­ty máseleleri­niń taǵy biri – hımıkattardyń áserin baryn­sha tómendete otyryp, topyraqty mıneraldy azot tyńaıtqyshtarymen emes, kerisinshe, bıo­logııa­lyq azotpen tyńaıtý bolyp tabylady. Bıolo­gııalyq azot túınek bakterııalary arqy­ly atmosferalyq azotty sińirý arqasynda topyraq­ta jınaqtalady. Aýadaǵy azotty topy­raqta sondaı-aq, bos erkin jáne sım­bıozdy túrde tirshilik etetin azotfıksasııa­laýshy mıkroorganızmder arqyly júzege asyrýǵa bolady. Burshaq tuqymdas daqyldar­dyń tamyrlarynda tirshilik etetin túınekti bakterııalar atmosfera azotyn óz boıyna sińire alady. Bul rette, vegetasııalyq kezeńde kópjyldyq burshaq tuqymdastar ósimdikteri ár gektaryna 200-300 kg azotty sińire alady. Bul tek burshaq tuqymdas daqyl­daryna ǵana emes, sonymen qatar kelesi egiletin aýylsha­rýashylyq dándi daqyldarynyń mıne­ral­dy azotty tyńaıtqyshtarynyń qoldanýyn­syz-aq ósip-ónýine jetkilikti. A.Sadanovtyń shá­kirt­terimen birge topyraqty tyńaıtatyn «Nıtragın» jáne «Rızovıt AKS» bıopre­parat­taryn jasap shyǵaryp ony óndiriske engizý onyń iri jetistigi. Zertteý barysynda Qazaqstanda ósetin bur­shaq tuqymdas ósimdikteriniń (soıa, jońysh­qa, túıejońyshqa jáne t.b.) tamy­rynda kezdesetin aýadaǵy bos azotty óz boıyna sińiretin túınek bakterııalardan joǵary belsendi shtamm­dary bólinip alyndy jáne oǵan otandyq tıimdi tolyqtyrýlar tańdalyndy. Preparatty qolda­nysqa engizgennen keıin soıa astyǵynyń ónimi 33-35 paıyzǵa deıin artty, bul ortasha túsimge qosymsha astyq jıyny­nyń gektaryna 5-7 sentnerin beretinin kórse­tedi. Burshaq tuqymdas ósimdikteri to­pyraqty tek azotpen jáne organıkamen baıy­typ qana qoımaıdy. Sonymen birge, aýylsha­rýashylyq maldaryna arnalǵan joǵary sapaly beloktyq azyq bolyp tabylady. Oǵan qosa osy daqyl­dardan soń aýyspaly egistikte egiletin daqyl­dar úshin de topyraqty qunar­landyrady. Ekinshi mańyzdy másele, kópjyl­dyq burshaq tuqymdas ósimdiginiń, ásirese, jońyshqa daqy­ly­ dániniń syrtyndaǵy qatty qabyǵy kedergi keltiretindiginde jáne de olardyń ónimin joǵarylatýdy jolǵa qoıýda. Onyń sheshimin tabý úshin tuqymnyń shyǵymdylyǵy men ónimdiligin arttyrýdyń mıkrobıologııa­lyq tásili qolda­nylady. Iаǵnı, sellıýlozolı­tıkalyq bakterııalar óz boıynan sellıýloza fermentterin bólip shyǵaryp, osy fermentter tez arada atalǵan daqyldyń dán­de­riniń syrtqy qabatyn buzyp, nátıjesinde, dánniń shyǵymdylyǵyn edáýir arttyrady. Bul mıkro­bıologııalyq ádispen tuqymdy seber aldyndaǵy óńdelgen dánderdiń shyǵym­dylyǵy shamamen 60-dan 90 paıyzǵa artatyn­dyǵy ǵylymı túrde dáleldenip otyr. Demek, mıkrobtyq preparattardy shyǵaryp, olardyń óndiriske engizilýi, Qazaqstannyń mıkrobıologııa salasynyń damýynyń birden bir kózi bolyp tabylady. 1994 jyldan bastap A.Sadanov profes­sorlyq-oqytýshylyq jumysqa aýysty. 1994-1995 jyldary ol Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstı­týty bıologııa jáne ekologııa kafedra­synyń professory, al, 1995 jyly atalǵan kafedranyń meńgerýshisi bolyp eńbek etti. 1996 jyly Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstı­týtynyń bazasynda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti quryldy. Bul kezde Ekologııa kafedrasy ýnıversıtettiń bólinbes bir ból­shegine aınaldy. 1996 jyly A.Sadanovtyń bastamasy boıynsha Qazaqstanda alǵash ret «Agroekologııa» mamandyǵy ashyldy. Amangeldi Qurbanuly kafedra qyzmetkerlerimen birge «Agroekologııa» mamandyǵyn daıyndaý­da, olardyń qujattaryn, pasporttaryn da­ıyn­­daýda jáne ony oqý úderisine engizýde aýqymdy jumystar atqardy. Atalǵan ba­ǵytty damy­týdyń arqasynda, respýblıkanyń agrar­lyq sektoryn­daǵy ekologııalyq proble­many tereń túsinetin, ony sheshýge qabiletti, agro­ekojúıe men onyń qaýipsizdigin qamtama­syz ete biletin joǵary kásibı bilikti mamandar kóbeıdi. Qazirgi zamanaýı bilikti mamandy oqý men ǵylymı zertteýlerdi úılestire otyryp qana tárbıeleýge bolady. Stýdentterdiń ǵylymı zertteýlerge qatysýy shyǵarmashylyq oı-óristi damytý, jańa bilimdi jınaqtaý men kóz­degen maqsatqa jetý úshin óte qajet. Sarap­tamalyq zertha­nanyń qurylýy joǵary mektepterde bilim berý úderisiniń ǵylymmen birigýine úlgi boldy. Agrarlyq ýnıversıtet­tiń stýdentteri dıplomdyq jobalaryn daıyn­daýǵa, magıstratýrada, aspırantýrada oqýǵa, ǵylym kan­dı­­daty, keıinnen ǵylym dok­tory dárejelerine qol jetkizý úshin ǵylymı-ón­diristik tájirı­beden ótýge múmkindik aldy. Son­dyq­tan, A.Sa­danovtyń kúsh-jigeriniń ná­tıjesinde Qazaqstanda «Agroeko­logııa» ǵyly­my baǵy­tyn­daǵy joǵary bilikti mamandar daıarlaý isi uıymdastyrylyp, jolǵa qoıyldy. 2002 jyly A.Sadanov «Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy» Bas dırektorynyń ǵylymı jumystar jónin­degi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Ol Ulttyq bıologııa ortalyǵy quramyndaǵy mamandar quramyn kúsheıtý úshin qazirgi kezde atalǵan ǵylymı ortalyqtyń negizgi dińi bolyp otyrǵan almatylyq jas ǵalym-bıologtardyń úlken tobyn Astana qalasyna ákeldi. Dál osy jyly professor A.Sada­novtyń bastamasy boıynsha QR UBO jany­nan Ekologııalyq bıotehnologııa zerthanasy quryldy. Osy atalǵan zerthanada Almatydan kelgen jas ǵalymdar eńbek etti. Onyń ǵy­lymı jetekshisi Amangeldi Qurbanuly boldy. A.Sadanovtyń basshyly­ǵy­men mal azy­ǵyn daıyndaýda ártúrli ósimdikterdi súrleý úshin «Kazbıosıl» atty tıimdiligi óte joǵary jańa preparattyń óndirisi qolǵa alyndy. «Kazbıosıl» preparaty joǵarǵy aktıvti sút qyshqyldy bakterııalar shtammdary bar quramy jaqsar­tylǵan ashytqydan turady. 2008-2010 jyldar aralyǵynda respýblıka kólemindegi sharýa qojalyqtarda «Kazbıosıl» preparatyn qoldaný arqyly 500 myń tonnaǵa tarta júgeriniń sabaǵynan, dándi daqyl ósimdikterdiń sabanynan jáne súrlenýi qıyn ósimdikterden súrlem ja­sady. Nátıje­sinde, azyqtyń quramynda qurǵaq zattardyń edáýir artqandyǵy, maldarǵa azyqtyń sińim­diligi, olardan saýylatyn súttiń mólsheri men maılylyǵynyń artqandyǵy baıqal­dy. A.Sa­danovtyń shákirtteri qoldaǵy bar múmkin­dikterdi paıdalanyp jáne olardyń sapa­syn arttyra otyryp, respýblıka aýma­ǵyndaǵy sharýa qoja­lyqtaryna atalǵan preparatty engizý maqsa­tynda qarqyndy jumys atqarýda. A.Sadanov ekinshi mamandyǵy ekolog bolǵan­dyqtan da topyraqtyń ekotoksıkant­tarmen lastanýyna kóz jumyp qaraı almady. Sońǵy jyldary Amangeldi Qurbanulynyń jetekshiligimen onyń shákirtteri topyraqty aýyr metaldardan, munaımen lastanýdan jáne taǵy basqa ksenobıotıkterden mıkro­bıologııalyq jolmen tazalaý máselelerimen belsendi túrde aınaly­syp keledi. Topyraq­tyń munaımen lastanýynyń bıoremıdıa­sııasy jáne bıoındıkasııasy máse­le­le­rine aıryqsha kóńil bólip otyr. Bul óz nátıjesin berip, «Bakoıl-KZ» otandyq bıopre­pa­rattardy qol­daný arqyly munaı jáne munaı ónimderinen topyraqty tazalaýdyń jańa tehno­logııasyn jasap shyǵardy. 2004 jyly Úkimet qaýlysymen respýblı­kadaǵy bıologııa salasyndaǵy ǵyly­mı mekemelerdi basqarýǵa jáne ǵylymı-zertteý jumys­taryn óz ýaqytynda ári sapaly oryndaýǵa baıla­nysty Almaty qalasynda  Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty «Bıologııalyq zertteý ortalyǵy» quryldy. Onyń Bas dırek­tory bolyp professor A.Sadanov taǵaıyn­daldy. Bıologııalyq zertteýler ortalyǵynyń quramyna 9 enshiles memlekettik kásiporyn men 3 fılıal endi. Atalǵan ortalyq joǵary oqý oryndary, medısınalyq zertteý mekemeleri men bıolo­gııalyq ǵyly­mı-zertteý salalarynyń ǵyly­mı jumys­taryn uıymdastyrýshylyq jáne úılesti­rýmen qamtamasyz etti. Ortalyq sheńberinde bıologııa ǵylymy salasynda iri ǵylymı jáne ǵylymı-tehnı­kalyq baǵdarlamalar quryldy. Bul óz kezeginde topyraqtanýshylardy, botanıkterdi, ja­nýar­tanýshylardy, molekýlıarlyq bıo­log­tar­dy, genetıkterdi, mıkrobıologtardy, vı­rýso­logtardy, ekologtar men fızıolog­tardy ózara biriktire otyryp úlken mańyzdy ǵylymı jumystardy júrgizýge múmkindik týǵyzdy. Sonyń nátıjesinde, Ortalyq qyz­metinde bıologııalyq saladaǵy barlyq ǵy­lymı zertteýleri biryńǵaı keshenge jınaq­taldy. Osynyń arqasynda ǵylymı-zertteý jumystardyń tıimdiligi men ony júzege asyrý joldary jańa dárejege kóte­rildi. Bıologııa salasyndaǵy zertteý­ler­diń ǵylymı dárejesin kóterý úshin Qazaq­stannyń belgili ǵalymdary quramyna engen Ortalyqtyń ǵylymı-tehnıkalyq keńesi quryldy. Atalǵan Ortalyqtyń ǵylymı-tehnıkalyq keńesiniń tóraǵasy bolyp A.Sadanov saılandy. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Bıo­logııalyq zertteýler ortalyǵyn qaıta qury­lymdaý týraly qaýlysyna sáıkes 2010 jyl­dyń jeltoqsan aıynan bastap A.Sadanov Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstı­týtyna Bas dırektor bolyp taǵaıyndaldy. О́ziniń tól ınstıtýtyna oralǵanda, ol shyǵarmashylyq qýat pen bulqynysqa toly, jańa jospar men ıdeıaǵa baı, tájirıbeli bas­shy retinde kórine bildi. Atalǵan ınstıtýtqa birinshi basshy bolyp kelisimen qyzý uıym­das­tyrý jumys­taryn bastap ketti. Aıtar bolsaq, aýyl sharýashylyǵy, qorshaǵan orta­ny qorǵaý, medısına jáne veterınarııa sala­laryna arnalǵan bıopreparattar óndirisin uıymdastyrý jáne ǵylymı zertteýlerdi keńeı­tý, ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar jasaýǵa kóp nazar aýdaryp, úlken kúsh jumsaı bastady. 2010 jyly A.­Sadanov­tyń tól avtorlyǵymen «Topy­raq eko­jú­ıesindegi munaıdyń bıotrans­for­masııa­lanýy» atty monografııasy jazy­lyp, basy­lyp shyqty. Bul eńbekte Batys Qazaq­stan óńirindegi munaımen lastanǵan topyraq­tardy qalpyna keltirý baǵytyndaǵy kóp jylǵy ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri qamtylǵan bolatyn. Amangeldi Qurbanulynyń ǵylymı jáne pedagogıkalyq jumysyndaǵy nátıjelerine kóz júgirtseńiz, rızashylyq sezimińiz oıana­dy. Osy ýaqytqa deıin onyń avtorlyǵymen 420-dan astam ǵylymı eńbekteri, sonyń ishinde 9 monografııa, 3 oqýlyq jáne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan 2 praktıkým jaryq kórdi. Munyń syrtynda 7 ádis­temelik qural daıyndalyp, 34 avtorlyq kýálik pen patent alynǵan. A.Sadanov kóp ýaqyty men kúsh-jigerin joǵary bilikti mamandar ázirleýge bóldi. 2005 jyldan 2010 jylǵa deıin «Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty» janyndaǵy «mıkrobıologııa», «vırýsologııa» jáne «ekologııa» maman­dyqtary boıynsha kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalar qorǵaý jónindegi Birikken dıssertasııalyq keńesi A.­Sa­danovtyń jetekshiligimen ju­mys istedi. Osy ýaqyt aralyǵynda onyń ǵyly­mı mektebi mıkrobıologtar, bıotehnologtar jáne eko­logtarmen belgili dárejede tolyǵa tústi. A.Sadanovtyń jetekshiligimen «mıkrobıologııa», «ekologııa» jáne «bıotehnologııa» mamandyqtary boıynsha 40 kandı­dat­tyq jáne 12 doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy. Professor A.Sadanovtyń shá­kirt­teri búginde belgili ǵalymnyń tálimin kóptegen ǵylymı jáne memlekettik joǵary oqý mekemelerinde laıyqty jalǵastyrýda. A.Sadanovtyń ǵylymı, pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmetin Qazaqstan Úkimeti joǵary baǵalady. Kórnekti ǵalym, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Qurbanuly Qazaqstandaǵy bıologııa ǵy­lymdarynyń damýyna qosqan eleýli úlesi jáne bıotehnologııa, ekologııa men mıkrobıologııa salalarynda qol jetkizgen úlken jetistikteri, qoǵamdyq jáne pedagogıkalyq qyzmeti, bilikti ǵylymı uıymdastyrýshylyǵy úshin «Bilim berý isiniń úzdigi» belgisimen, «Qurmet» ordenimen mara­pat­taldy. Qazaqstan­dyq Ulttyq Jaratylys­taný ǵylymdary akademııasy bıologııa ǵy­lym­darynyń damýy­na belsendi úles qosqany úshin akademık ataǵyn berip jáne de Ál-Fa­rabı atyndaǵy kúmis medalmen marapattady. Amangeldi Qurbanuly Sadanov sanaýly saǵattarynyń kóbin keńsede, ne jol ústinde ótkizedi. Ol qandaı máseleni bolsa da keıinge qaldyrmaı, tez sheshkendi táýir kóredi. Samarqaýlyqqa berilmeı, jumysta da, úıde de sergek júredi. О́ıtkeni, oǵan qarap boı túzeıtin, onyń árbir isinen ónege alýǵa tyrysatyn adamdar kóp. Mátkerim ÁKIMJANOV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Baspa jáne polıgrafııa isiniń qaıratkeri. Saparbek BORANBAEV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.