Ulttyń uly jıyny

Qazaqstan dúnıe júziniń qa­zaqtaryn osymen tórtinshi ret quryltaıǵa shaqyryp otyr. Al­ǵash ret álemdegi qan­das­tary­myz táýelsizdigimizdiń tuǵyry bolǵan Almatyda bas qosty. Bul erkindik alǵanymyzǵa bir-aq jyl ótken ýaqyt edi. Soǵan qaramastan, Elbasymyz jer sha­­rynyń túkpir-túkpirindegi aǵaı­­ynnyń basyn qosyp, olar­dy jas memleketimizdiń alǵash­qy jetistikterimen tanystyr­dy. Bul jıynnyń tarıhı ma­ńyzy boldy. Osydan soń álem­niń ár qıyrynan bastaý alǵan uly kósh qazaq jurtyna qaraı bet túzedi. Ekinshi ret qandastarymyz rýhanı álemniń besigi bolyp sanalatyn qasıetti Túrkistan sha­harynda 2002 jyly bas qosty. Alystan jetken aǵaıyn syrttaı tamsanyp júrgen tarıhı ǵımarattar men qundy jádi­gerlikterdi óz kózderimen kórdi. Qazaq eliniń on bir jyl ishindegi ilgeri basqan qadamdaryna tán­ti boldy. Bul jyraqta júr­gen aǵaıynnyń birsypyrasy qa­zaq jerine kelip túbegeıli or­nyqqan tus edi. Memleket basshylyǵy úshin­shi ret álem qazaqtaryn 2005 jyly Esildiń jaǵasynan boı kótergen jańa shaharǵa shaqyr­dy. Qandastarymyz jas Asta­na­nyń kórkine tamsanyp, eldiń túpqazyǵy berik ekenin ańǵar­dy. Atamekenine degen arman-ańsary burynǵydan da arta tústi. Elbasymyz aıtqandaı, bul kezde syrttaǵy qazaqtar «atamekennen bir nárse alsam dep emes, qaıta oǵan bersem» dep keletin boldy. Týǵan topyraqqa degen adaldyq pen janashyr­lyq psıhologııasy qalyptasty. Endi mine, jer júzindegi baýyrlarymyz araǵa alty jyl salyp, taǵy da Astanaǵa kelip jatyr. Bul kelistiń jóni bólek. Osy jyldar ishinde syrttaǵy aǵaıynnyń kópshiligi elge birjola taban tiredi. Jyly oryn­daryn sýytpaı, ózderi týyp-ósken elde turaqtap qalǵandary da jetkilikti. Biraq olar eshqa­shan da atamekeninen tamyr úz­gen emes. Jyraqta júrgen týys­tarymyzdyń ishinde óz elderinde qazaqtyń atyn shyǵa­ryp, bıik laýazymdy qyzmet istep júrgenderi barshylyq. Tipti ósip-jetilgen elinde mınıstr bolǵandary da bar. Olardyń birazy osy quryltaıǵa qaty­sa­dy. Memleket basshysy ár túrli sharalar aıasynda olardy qa­byl­dap, qandastarymyzdyń tirshiligine qatysty máseleler jó­ninde únemi aqyldasyp otyr­dy. Bul jol­ǵy quryl­taı­dyń eń basty ereksheligi aıtýly shara Táýelsizdiktiń 20 jyldyq me­reıtoıymen tuspa-tus kelip otyr. Demek, quryl­taı qonaq­tarymen birlesip, osy jıyrma jylda jetken jetistikterimizdi saralaımyz. Osy mer­zim ishinde Qazaqstannyń alǵa basqan qadamdary sátti bol­dy. Beıbitshilik pen turaq­ty­lyqtyń mereıli mekenine aı­naldyq. Halyqaralyq bedeldi uıymǵa tóraǵa boldyq. Álemniń irgeli elderiniń basshylaryn shaqy­ryp, Saryarqanyń tórin­de sammıt ótkizdik. Astanamyz ár kún saıyn arýdaıyn jasa­nyp, kóz­diń jaýyn alatyn bol­dy. Memleketshildik salt-daǵdy qalyp­tasty. Dúnıe júziniń irgeli elderi qazaq jurtymen ká­dimgideı sanasatyn boldy. Osy ilgerileý mysaldarynyń bári álemniń ár qıyrynan jıylǵan qazaq­tardyń tiline tıek eter ortaq taqyryby bolmaq. Dúnıejúzi qazaqtarynyń Qu­ryltaıy – elimizdiń qoǵam­dyq-saıası ómirindegi eleýli oqıǵalardyń biri. Bul jıyn álemniń ár túkpirinde ómir sú­rip jatqan etnostyq qazaqtar­dyń, ıaǵnı qandastarymyzdyń kezdesýi men aralasýynyń asa zor tetigine aınalyp úlgerdi. Osy quryltaıǵa 30-dan astam shetelden 358 ókil keledi. Dú­nıejúzi qazaqtarynyń Quryl­taıy shetelderdegi qandastary­myzdyń respýblıka aýmaǵyna óz erkimen kóship kelýine úlken sebepshi bola alady. О́zge elderdi mekendep otyr­ǵan qandastarymyzdyń ishinde de rýhanı ónim beretinderi bar. Olar qazaqtyń ulttyq qundy­lyqtaryn odan ári baıyta tú­sýge kúsh-jigerin jumsap, júıe­li jumys júrgizip jatyr. Sol ónimderdiń birazy osy quryl­taı kezinde qonaqtar aldynda kórsetiletin bolady. Etnostyq qazaqtardyń bas­ty jıynynyń negizgi maqsaty – syrt elderdi mekendeıtin qan­das­tarymyzdyń nazaryn atamekenge aýdarý, kóship kelgen oral­mandarǵa memleket tara­py­nan qoldaý kórsetý jaıyn aqyl­dasý. Bul jolǵy qu­ryl­taıǵa jas delegattar kóptep sha­qyrylyp otyr. Mundaǵy kóz­delgen maqsat – quryltaı barysynda shetelderde turatyn qazaq jas­tary­nyń jáne Qazaq­standa bilim alyp jat­qan shetel qazaq­tary­nyń suranysy men maq­sat-murattaryn zert­teý. Shetelde tura­tyn jáne Qazaqstan­nyń oqý oryndarynda bi­lim alyp jatqan qa­zaq jastarynyń ómirin zertteý arqyly olardy Qa­zaq­stanǵa tartýdyń jańa ádis­teri men tyń formalaryn engizýge múmkindik berilmek. Atal­ǵan formalar men ádis-tásilder bolashaqta memleket úshin oralman jastardy oqytý jáne jumyspen qamtamasyz etýge arnalǵan máselelerdi sheshýge de jol ashady. Quryltaıdyń aıasynda ult­tyq óner men salt-dástúrlerdi nasıhattaıtyn keń kólemdegi mádenı is-sharalar ótkiziledi. Atap aıtsaq, shetelde turatyn qazaq jastarynyń arasynda qazaqtyń ulttyq sport túrle­rinen jarys, halyqaralyq jyr músháırasyn jáne shetelden kelgen qazaq jastarynyń konsertin uıymdastyrý kózdelip otyr. Sonymen qatar, mádenı sha­ralar sheńberinde qoldanba­ly qolóner sheberleriniń kór­me­si ashylady. Bul kórmege Qy­taı, Mońǵolııa, О́zbekstan jáne taǵy da basqa shetelde turatyn qazaqtardyń qolóner buıym­dary qoıylady. Dúnıejúzi qazaqtarynyń IV quryltaıy tek merekelik sharalar jıyntyǵy ǵana bolmaıdy. Halyqaralyq máni bar bul basqosý atamekende jáne shetelderde turatyn ult ókilde­rine qatysty ózekti máselelerdi talqylaý úshin uıymdasty­ry­lyp otyr. Atamekennen alys júr­se de eliniń erteńin oılaı­tyn qandastarymyzdyń árbir oı-pikiri mańyzdy. Táýelsizdigi­mizdiń 20 jyldyǵyn atap óter tusta elden jyraqta júrgen qazaqtardyń aıtary bar ekeni anyq. Dúnıejúzi qazaqtarynyń úsh quryltaıy da óz mindetin at­qaryp, qıyrdaǵy qandastary­myzben baılanysty jaqsy jol­ǵa qoıýǵa yqpal etken bola­tyn. Endi Qazaqstannyń ál-aýqaty jaqsaryp, álemdik úr­dis­terge qol sozǵan kezinde ótki­zilip otyrǵan tórtinshi quryl­taıdyń da taǵylymdy bolaty­nyna senim mol. Baýyrjan OMAROV, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet mınıstrligi Til komıtetiniń tóraǵasy.