Ustaz mártebesin kóterýdiń bir tetigi

Matematıka muǵalimderiniń sezi Qazaqstandaǵy matematıkalyq bilim berýdiń jańa tetikterin ashty. Qazaqstan Respýblıkasy damýy­nyń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası deńgeıin anyqtaıtyn mańyz­dy faktorlardyń biri – matema­tı­kalyq bilim berý bolyp taby­lady. Eldegi ındýstrııalyq ınnovasııanyń jedel damýy, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Memlekettik bilim berýdi damytý» baǵdarlamasyna sáı­kes, matematıkalyq bilim berý elimizdi ınnovasııalyq damý jolyna alyp shyǵatyn mańyzdy baǵyt­tar­dyń biri retinde qarastyrylady. Osy­ǵan baılanysty Qazaqstan Res­pýblıkasynyń matematıka muǵa­lim­derine arnalǵan birinshi seziniń basty taqyryby matematıkalyq bilim berýdiń ózekti máselelerimen baılanysty boldy. Sezge qatysýshylardyń baıanda­ma­larynda matematıka páni aza­mattardy tárbıeleý qu­raly retinde atap ótilip, us­taz mártebesi jáne pedagog kadr­lardy zaman talabyna saı daıyndaý máseleleri talqy­lan­dy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstri Ba­qyt­jan Jumaǵulovtyń sezde jasaǵan baıan­damasynda ótkir máseleler kó­teril­di. Onyń basty ıdeıalary men maq­sat-mindetteri aıtyldy. Jalpy bilim berý sapasyn jetildirýdi ma­tematıkany oqytý sapasynan bas­taý­dyń jón ekeni aıqyndaldy. Ba­qyt­jan Tursynuly Qazaqstandaǵy matematıka mektepteriniń jetistikterin atap ótip, naqty sheshimderdi talap etetin matematıkalyq bilim berýdiń máselelerine nazar aýdardy. Mınıstrdiń baıandamasyn sek­sııa­lyq otyrystarda jáne dóńgelek ústelde tanymal ǵalymdar men mektep muǵalimderi talqylaýdy jalǵas­tyryp óz oılaryn ortaǵa saldy. Mektep muǵalimderi, joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary jáne bilim berý  oryndary basshy­lary­nyń ózara únqatysýlary bilim berý sapa­sy, mazmunynyń ǵylymılyǵy jáne joǵary zııatkerlik standart­tary­nyń mektep pen joǵary oqý oryndarynda birdeı  bolýy týraly kózqarastaryn bir arnaǵa toǵystyrdy. Matematıka páni muǵalimderiniń birinshi sezi ustaz mártebesin jań­ǵyrtýdyń birden-bir quraly boldy. Mektep muǵalimderi bılik ókilderi, professorlar jáne oqytýshylarmen mektep matematıkasy jáne oqytý­dyń ádistemesi týraly máselelerdi tikeleı talqylaýǵa múmkindik alý barysynda ózi memleketiniń kemel keleshegin qalyptastyrýdaǵy rólin anyq sezindi.  Sezde kóterilgen máseleler negizinen mekteptegi bilim berý júıesi­nen bastaý alady jáne olardy she­shýdiń joldaryn qarastyrady, ıaǵnı oǵan elimizdiń barlyq bilim berý júıesindegi múddeli toptar qatysýy kerek. Sáıkesinshe, jańa sapaly má­se­leler shyǵady. Sondyqtan bul joǵary mektep qatysatyn ortaq mindet. M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti qurylǵannan bastap (1932 j.) matematıka pániniń muǵalimderin daıyn­dap keledi. Osy ýaqyt ishinde ýnıversıtet atalǵan baǵyt boıynsha myńdaǵan mamandardy oqytyp shyq­ty, olar bilim berý júıesi men ǵylymǵa, sondaı-aq basqa da qoǵam salalarynyń damýyna óz úlesterin qosty. Ýnıversıtet, shyn máninde, óziniń túlegi, ataqty ǵalym, matematık, Qazaq KSR Ǵylym akade­mııa­synyń akademıgi Asan Dabysuly Taı­manovty maqtan tutady. Asan Dabysulynyń ómiri men qyzmeti respýblıka ǵyly­mynyń da maqta­ny­shy. О́ıtkeni, ta­lantty Taımanov, sondaı-aq onyń shákirtteriniń eń­bekteri Qazaq­stan­da, Reseıde jáne burynǵy odaqtyq respýblıkalar­daǵy matematıkalyq mektepterdiń damýyna qarqyn berdi. Qazirgi jaǵ­daıda áleýmettik tap­sy­rysqa qaraı ýnıversıtettiń bedeli kóptegen fak­torlarǵa baı­lanysty. Basym­dyq­tar­dyń biri – sapaly bilim berýge jetý. Árbir ýnıversıtet úshin sapa kórsetkishi tárbıe deńgeıi men áleý­mettik beıimdiligi sáıkes,  shyǵar­ma­shylyq qabiletterin tájirıbe jú­zinde paıdalana alatyn, kásibı bi­lik-daǵdylary qalyptasqan bitirý­shi túlekteri bolyp tabylady. Osy máselege baılanysty jetistikterimiz de barshylyq. Ýnıversıtet stýdentteri matematıka páni boıynsha res­pýb­lıkalyq stýdenttik olımpıa­da­lardyń birneshe ret jeńimpazy atandy. Sonyń ishinde úshinshi kýrs stýdenti Baǵdat Qabasov úsh jyl qatarynan jeke esepte birinshi oryn­dy ıelendi. Pedagog kadrlardy daıyndap otyrǵan respýblıkanyń joǵary oqý oryndary, sonyń ishinde M.О́te­misov atyndaǵy BQMÝ-da sezde kó­terilgen máselelermen jaqsy tanys. Buny bizdiń ýnıversıtette bir ǵana mektep pen joǵary oqý orny ara­syndaǵy óndiristik-praktıkalyq baılanystardan kórinis tappaı, qala jáne oblys mektepterimen birneshe jyl boıy oryn alǵan ýnıversıtet fılıaldary jumystarynan baı­qaý­ǵa bolady. Ýnıversıtet eki jaqty kelisim negizinde mektepke oqý-ádistemelik kómek kórsetýmen shektelmeı, ǵylym, tárbıe jáne mádenı baǵyttarda iskerlik yntymaqtas­tyq­ta jumys júrgizýde. Sondaı-aq mektep oqýshylaryna stýdenttik ómirdegi ǵylymı, sporttyq jáne mádenı-kópshilik sharalarǵa qaty­sýǵa múmkindik beredi. Matematıka páni muǵaliminiń kásibı daıyndyǵyn jaqsartý úshin tek ýnıversıtette oqý-tárbıe úrdi­sin tıimdi uıymdastyrý joldary emes, sonymen qatar matematıkalyq bilim berý qurylymy men mazmunyn qaıta qaraý talap etiledi. Sezde kóterilgen taqyryptardyń biri – matematıkalyq bilim berýdiń úzdiksiz­digi, «mek­tep-joo» jú­ıe­sin­degi matema­tı­ka­lyq bilim berý­diń sa­baq­­tas­tyǵy máselesi. Mektepte jáne joǵary oqý ornynda matematıkadan bilim berý sabaqtastyǵy mazmundylyq jáne is júrgizýshilik aspektilerin qamtıdy. Kóptegen pedagogtardyń pikirinshe, sabaqtastyq, negizinen, baǵ­darlamalar men oqýlyqtar ar­qyly bilim berýdi uıymdastyrýdyń amaly retinde tanylady. Son­dyq­tan mektep pen joo-daǵy bilim berý sabaqtastyǵy, aldymen orta jáne joǵary bilim berý memlekettik stan­darttary sabaqtastyǵynyń úılesim­diliginen kórinedi. Orta bilim berý mekemeleriniń baǵdarlamalary joo-nyń bilim berý baǵdarlamalarynyń mazmuny men qurylymyna súıene otyryp jasalýy tıis. Mektep pen joo oqýlyqtarynyń birligi kóp jaǵdaıda oqý úrdisiniń sabaqtastyǵy men úzdiksizdigine múmkindik beredi. Mekteptegi jańa býyn oqýlyqtarynyń jetkiliksizdigi daıyndyq sapasyna keri áserin tıgizýde. Atalmysh máseleniń ekinshi ja­ǵy, búgingi tańda árbir jeke oqý orny óz oqýlyqtary men oqý qural­daryn shyǵarýǵa májbúr. Osyǵan oraı jalpy orta bilim beretin mektep túlekteri jańa býyn oqýlyq­taryna daǵdylanýdy basty nazarda ustaǵany durys. Osylaısha, jalpy orta bilim beretin mektep oqýshy­larynyń baǵdarlamalary joo oqý quraldary men baǵdar­lama­larynyń mazmunyna sáıkes kelýi tıis. Búgingi tańda jalpy bilim berý­diń memlekettik standarttaryna sáıkes oqýshylardyń quzyrettiligin qalyptastyrý qajet. Bul, birinshiden,  bolashaq pedagog quzyrettilik ne­gizinde sabaq berýdiń sáıkes teh­no­logııalaryn ıgerip, ekinshiden, bas­ty quzyrettilikti qalyp­tas­tyrý­dyń jo­ǵary deńgeıin usyna bilýi tıis. Bolashaq muǵalimder daıyndaý máselelerin sheshý joldarynyń biri – praktıkalyq mindetterdi sheshý úshin bilim alýshylardyń meńgergen bilimderin, sheberlikterin, daǵdy­laryn paı­da­lanýǵa beıimdeý. Iаǵnı, teorııa­lyq jáne ádistemelik bilim­derdiń qoldanbaly mániniń bolýy qajet. BQMÝ-da atalǵan máseleler bo­ıynsha, baǵdarlama negizinde ju­mystardy jetildirýden basqa, oqytý semınarlary men konferensııalar ótkiziledi. Y.Altynsarın atyndaǵy Qazaq bilim akademııasymen birlesken bilim berý quzyrettilik zertha­nasy bar pedagogıkalyq ortalyq ashyldy. RF Bilim berýdi damytý federaldyq ıns­tıtýtynyń Prıvolje fılıaly­men birlesken «Quzy­rettilik tásil – jańa bilim berýdiń nátıjesi» atty joba júzege asyrylýda. Ýaqyt kórsetip otyrǵandaı, jańa býynnyń Jalpyǵa mindetti bilim berý standarty, aldymen, eńbek naryǵyna (naqty eńbek qyzmetine) baǵyttalýy, sondaı-aq pándik jáne mazmundyq quzyrettiligi men oqý úderisindegi kútiletin nátıjege baı­lanysty bolýy búgingi kún talaby. Jalpy jáne arnaıy quzyrettilikti qalyptastyrýdyń baqylaý qural­dary men ólshem júıesin daıyndaý – kezek kúttirmeıtin is. Osyǵan oraı, barlyq bilim jú­ıesi salalaryndaǵy matematı­kalyq bilim, sonyń ishinde mekteptegi bilim berý júıesi túbegeıli sapalyq ózgeristerdi talap etedi. Sonymen qatar atalmysh ózgeris ǵylymı negizdelgen jáne júıeli bolý kerek. Bul úshin, aldy­men, búginge deıin jınaqtalǵan táji­rıbe men ony modernızasııalaýdyń naqty qajetti­liginiń ereksheligi men birizdiligin eskere otyryp, elimizde zamanaýı matematıkalyq bilimniń tujyrym­damasyn daıyndaý qajet. M.О́temisov atyndaǵy Batys Qa­zaqstan memlekettik ýnıversıteti QR Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Ju­maǵulovtyń matematıka páni muǵalim­deriniń assosıasııasyn qurý týraly usynysyn qoldaıdy. Assosıasııa qyz­meti matematıka muǵa­limderi men oqytýshylarynyń tájirıbesi men ǵy­lymı jetistikterin biriktirýge múm­kin­dik beredi dep úmittenemiz. Tuıaqbaı RYSBEKOV, M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory. Oral.