Erlik eshqashan esten ketpeıdi

Búgin álem tarıhynyń eń tragedııalyq oqıǵa­lary­nyń biri bolǵan Uly Otan soǵysynyń bastalǵanyna 70 jyl tolady. Aýqymy jaǵynan alǵanda bul soǵysqa adamzat tarıhyndaǵy bir de bir uly shaıqas teń kele almaıdy. Soǵys jyldary mıllıondaǵan adamdar qurban boldy, sóıtip, Uly Jeńiske búkil halyqtyń qaıtpas ta qaısar jaýyngerlik erligi arqasynda qol jetti. Kúrkiregen kúndeı bolyp ótken sol soǵys qaharmandary arasynan aty ańyzǵa aınalǵan Baýyrjan Momyshulynyń qaharman tulǵasy árqashan oqshaý kórinedi. Onyń jaýyngerlik joly men shyǵarmashylyq qyzmeti Qazaq­stan­ǵa ǵana emes, basqa da shet elderge jaqsy má­lim. Áskerı is-qımyldardy sheber uıym­das­tyra bilgen batyl da talantty komandır retinde ol sheksiz janqııarlyq pen qaıtalanbas erliktiń úlgisin kórsetti. B.Momyshulynyń ómiri men shyǵarmashy­lyǵy kóptegen kórkem shyǵarmalardyń, kınofılmder men pesalardyń arqaýyna aınal­dy. Qazaq batyrynyń qaıtalanbas tulǵasy A.Bektiń, A.Krıvıskııdiń, D.Sne­gın­niń, M.Ǵab­dýllınniń, Á.Nurshaıyqovtyń kitaptaryn­da keńinen kórsetildi. 2010 jylǵy aqpan aıynda Qazaqstannyń Máskeýdegi elshiliginde B.Momyshulynyń tý­ǵa­nyna 100 jyl tolýyna baılanysty shy­ǵa­rylǵan «Legendarnyı batyr» kitabynyń tu­saý­keseri ótkizildi. Jınaqqa B.Momysh­uly­nyń buryn jarııalanbaǵan kúndelik jazba­lary, Máskeý muraǵattarynda saqtalǵan suh­bat­tary, sýretteri, maıdandas dostarynyń estelikteri engizildi. Bul kitaptyń jazýshynyń rýhanı murasynyń altyn qoryna qosylǵan baǵaly dúnıe bolǵany sózsiz. 2010 jylǵy Naýryz meıramy qarsańynda Máskeý úkimeti Máskeýdiń jalpy bilim beretin № 229 orta mektebine Baýyrjan Momysh­ulynyń esimin berý týraly sheshim qabyl­da­dy. Mekteptiń Zelenograd ákimshilik aýda­nyn­da ornalasýynyń ózindik syry bar. Bilim uıasy soǵys jyldarynda general I.­V.Pan­­fılov basshylyq jasaǵan 316-dı­vı­­zııa jaýyngerleri, sonyń ishinde Baýyr­jan Mo­myshulynyń ózi de Máskeýdi qorǵaý úshin qantógis shaıqastardy basynan ótker­gen maıdan alańyna jaqyn, Krıýkovo de­rev­­nıasyna taıaý jerde tur. Mektepte bu­ryn­­nan batyr panfılovshylarǵa arnalǵan áskerı murajaı jumys isteıdi. Jyl saıyn eske alý vahtasy ótkizilip, oqýshylar ja­ýyn­­gerlik dańq oryndaryna joryqtar jasap turady, soǵys ardagerlerimen, basqa da urys qımyldaryna qatysýshylarmen kezdesýler ótkiziledi. 2010 jyldyń 1 qyrkúıegine qaraı Jam­­byl oblysy kásipkerleriniń jár­demi­men B.Mo­myshuly atyndaǵy orta mektep qa­­zir­gi zamanǵy oqý-tehnıkalyq qural­darmen – jıhazdarmen, kompıýterlermen, ınteraktıvti taqtalarmen, oqýlyq jáne ǵylymı-kópshilik ádebıettermen, qazaqs­tan­­dyq av­tor­lardyń kitaptarymen, sport­tyq jattyǵý quraldarymen jańadan jab­dyqtalyp, túbe­geı­li jańardy. Mektep as­ha­nasy da qa­zir­gi zamanǵy tehnıkamen jaraq­tandy. Mektepte murajaı ashylyp, mektep aýlasyna B.Mo­myshulynyń músini ornatyldy. Máskeýdegi Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova atyndaǵy, Qazaqstan kóp jyl­dar­dan beri qamqorlyqqa alyp kele jatqan, № 891 mektep te Aqtóbe oblysy isker toptary­nyń járdemimen osyndaı jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. Bul mekteptiń 1971 jyly ashylǵany, qazaqtyń Batyr qyzy atyndaǵy kóshe de Máskeýdiń shyǵys okrýgindegi Veshnıakı aýdanynda ornalasqany málim. 1942-1945 jyldary bul jerde Áıelderdiń ortalyq mergender mektebi jumys istedi, ony 2200 adam bitirip shyqty, sonyń biri Álııa Moldaǵulova bolatyn. Mektepke Álııa esimi 1999 jyly berildi. Sodan beri qazaqstandyqtardyń jár­demi­men mektep aýlasy keńeıtildi, Álııa murajaıynyń ekspozısııasy tolyqtyryldy, Jeńistiń 60 jyldyǵy qarsańynda mektep qabyrǵasyna memorıaldyq taqta ornatyldy. Jyl saıyn jańa oqý jyly mektep aýlasyna ornatylǵan Batyr qyzdyń eskertkishi jany­nan bastalady. О́tken jylǵy 25 qazanda Álııa Moldaǵu­lovanyń týǵanyna 85 jyl tolýyna oraı ótkizilgen saltanatty is-sharada mektepke Qazaqstan Respýblı­kasy­­nyń Prezıdenti Nur­sul­­tan Nazarbaevtyń atynan ja­ńa avtobýs tabys etildi. О́tken jyldyń sońynda Aqtóbe oblysy­nyń ákimdigi atynan Álııa mektebiniń 15 tań­daýly ustazyna aqsha­laı syılyqtar men granttar, al 10 oqýshyǵa qazirgi zaman­ǵy noýt­býk tapsyryl­dy. Aqtóbelikter bul mara­patty jyl saıyn ótkizetin ıgi dástúrge aınaldyrǵaly otyr. Osy eki mektepti jań­ǵyr­tý jumys­taryna jalpy so­ma­sy 1,5 mıllıonǵa jýyq AQSh dol­lary jumsalsa, munyń 1 mıl­lıonyn Qa­zaqstan ta­ra­bynyń qarajaty qurady. Ishki-syrtqy ásemdelýi men jalpy jabdyqtalýy ja­ǵynan Álııa Moldaǵulova jáne Baýyrjan Momyshuly atyn­daǵy mektepter búginde Más­keýdegi eń tańdaýly bilim uıalary bolyp otyr. Uly Otan soǵysy tarı­hyn­da ártúrli sebepterge baı­lanysty osy ýaqytqa deıin álem jurtshy­lyǵy nazaryna ilinbegen irgeli shaıqastar, áli kúnge deıin belgisiz bolyp kele jatqan qantógisti urystardyń qur­bandary az emes. Jazýshy Ilıa Eren­býr­gtan tórt jyl soǵys­tyń qaı shaıqasy esińizde óshpesteı bolyp qaldy degende, ol «Rjev» dep jaýap beripti. Bul aınymas aqıqat edi. О́ıtkeni, Rjev túbindegi «Mars» degen kodty ataýy bar áskerı shaıqastar uzaq ýaqyt qupııa ustaldy. Soǵys jyldarynda jappaı erlik pen qahar­mandyqtyń úlgisin kórsetken Rjev qalasyna Reseı Prezıdentiniń Jar­lyǵymen 2007 jyly ǵana «Áskerı dańq qalasy» qur­metti ataǵy berildi. Osy baǵyt­taǵy qujattardy saralaı kelgende, eger Rjev mańynda sheshýshi shaıqastar júrgizilmegende, Stalıngrad túbindegi, Ký­r­s­k ıinindegi je­ńister de, Máskeýdi qorǵaý da múlde múmkin bolmas edi dep senimdi túrde aıtýǵa bolady. Keńes ásker­leriniń Más­keýden Batysqa qaraı bet alǵan al­­ǵash­­qy shabýyly naq osy Rjevten bas­tal­ǵan bolatyn. Rjev-Vıazma plasdarmy KSRO asta­na­sy­na 150 shaqy­rymdaı jerde edi, son­dyqtan Rjev qalasy «Máskeýdi alatyn kilt» bolyp sa­naldy. Keńes ókimeti bas­shy­ly­ǵy úshin fashıs­ter­diń 1942 jylǵy naq osy baǵyttaǵy shabýyly eleýli qaýip tón­dir­di. Sondyqtan Rjev-Vıazma baǵytyn­da­ǵy jan alyp, jan berisken soǵys qımyl­dary tutastaı Uly Otan soǵysyndaǵy eń she­shý­shi, eń betburysty shaıqastar bolyp esepteldi. Tarıhshylardyń pikirinshe, soǵysýshy jaqtardyń Rjev-Vıazma shaıqasy bary­syn­daǵy shyǵyny 1 mıllıon 350 myń adam­ǵa jetken. Konstantın Sımonovtyń bul óńirdi «ólim ańǵary» dep ataǵany tegin emes. Osy «qandy qasaptyń» kýágeri bolǵan Aleksandr Tvardovskıı «Iа ýbıt podo Rjevom» degen ataqty óleńin jazdy, onyń: «Front gorel, kak na tele rýbes, Iа ýbıt ı ne znaıý, nash lı Rjev, nakones» degen ózekti órteıtin joldary sol kezeńniń ashy shyndyǵyn aıtady. Dál osy adam tózgisiz shaıqastardyń qaı­naǵan ortasynda Almatyda jáne Aqtóbede qurylǵan 100 jáne 101-shi qazaqstandyq derbes atqyshtar brıgadalary jan aıamaı soǵys júrgizip, ortaq jeńiske teńdessiz úles qosty. Bul brıgadalardyń jeke quramynyń 80 paıyz­dan astamy Rjev tósindegi adam tózgi­siz aýyr shaıqastarda qaza tapty. 2010 jylǵy 12 jeltoqsanda óte mańyzdy úlken oqıǵanyń kýágeri boldyq: elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń basta­ma­sy­men qolǵa alynǵan, qazaqstandyq 100 jáne 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary jaýyn­ger­lerine arnalǵan memorıal qahar­man Rjev qalasynda saltanatpen ashyldy. Ol uzyndyǵy 27 metr bolatyn granıt qabyr­ǵadan turady, onda Qazaqstannyń alyp kar­ta­sy beınelengen. Kartada osy brıgadalar qurylǵan Aqtóbe jáne Almaty qalalary­nyń, sondaı-aq eli­miz­diń bas qalasy – Asta­nanyń aty jazy­lyp, juldyzshalarmen kórsetilgen. Memo­rıal­dyń irgeles aýmaǵy túgeldeı abat­tandyrylǵan. Eskertkishtiń eskızin qazaqstandyq sáýlet­ker­ler jasap, onyń qurylysy Aqtóbe obl­y­synyń bıýdjeti arqyly qarjylan­dyryldy. Eskertkishtegi granıt taq­talarǵa on myńnan astam qazaqstandyq jaýyn­gerdiń aty-jóni oıyp jazyldy. Bul málimetterdi qazaq­s­tan­dyq dıplomattar Reseı Qorǵanys mınıstr­liginiń Podolsk qalasyndaǵy Or­ta­lyq muraǵatynan izdep tapty. Búgingi tańda Tver oblysynyń aýmaǵynda so­ǵys­qan basqa da 6 qazaqs­tandyq áskerı qurama jaýyn­ger­leriniń esimin anyqtaý jóninde osyndaı jumystar júrgi­zilýde. Rjev jerinde qaza tapqan jerlesteri­mizdiń erligine taǵzym etý úshin, atalǵan es­kert­kishtiń ashylý qarsańynda Máskeýge Qazaq­stannan «Jeńis poıyzy» keldi. Onyń quramynda ardagerler, Máskeýdi qorǵaý shaıqastaryna qaty­sý­shylar, qaza tapqan qa­harmandardyń týysqan­da­ry men urpaqtary, arda­ger­lerdiń, jastardyń qo­ǵam­dyq uıym­darynyń ókil­deri, jýrnalıster – barlyǵy 200-ge jýyq adam boldy. «Jeńis poıyzynyń» kelý qurmetine Máskeýdiń Qazan vokzalynda salta­nat­ty mıtıng ótkizildi. Más­keýlikter qazaq baýyr­la­ryn orystyń ejelgi dástúri – nan-tuzben qarsy aldy. «Jeńis poıyzynyń» jolaýshy­lary Aleksandrov baǵyndaǵy Belgisiz sol­dat­tyń qabirine gúl shoqtaryn qoıyp, Baýyr­jan Mo­myshuly jáne Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektepterde bol­dy. Budan keıin poıyz Rjev qalasyna jol tar­typ, qazaq­stan­dyqtar osyn­daǵy eskertkishtiń sal­tanatty ashylýyna qa­tysty, qazaq jeriniń to­pyraǵy salyn­ǵan qasıetti qutyny eskertkish irgesine qondyr­dy. Osynaý ıgilikti isterge Qazaq­stannyń Máskeý­degi elshiligi óz múm­kin­di­ginshe aıtarlyq­taı úles qosty. Osy rette bizdiń Rjev qalasynda qazaq­standyq­tar qurmetine memorıal­dyq eskertkish ornatý, «Je­ńis poıyzyn» uıym­das­ty­rý jó­nindegi bastamamyzǵa túsinistik­pen qarap, jan-jaqty qoldap, uıymdastyrý­shylyq tur­ǵy­synda eleýli járdem bergen Máskeý úkime­tine, «Nur Otan» halyqtyq-demo­kra­tııa­lyq partııasyna, «Edınaıa Rossııa» par­tııasyna, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kom­pa­nııasyna, «Reseı temir joldary» kompa­nııa­syna shynaıy rızashy­ly­ǵymyzdy bildiremiz. Sonymen birge, memorıal qurylysynyń qar­jylandyrylýyna, salynýyna tikeleı kómek bergen Aqtóbe oblysynyń ákimi Eleýsin Saǵyndyqovqa jáne jalpy memorıal turǵyzý isine kórsetken járdemi úshin Reseı Memlekettik dýmasynyń Qaýipsizdik komıte­tiniń tóraǵasy Vladımır Vasılevke elshilik atynan derbes alǵys aıtqymyz keledi. Rjevtegi memorıaldyq eskertkishtiń ashy­­lý saltanatynda sóılegen kezde biz osy qan­tógis shaıqasqa qatysqan halyqtarǵa ar­nalǵan arnaýly zaldary bolatyn Rjev-Vıazma shaı­qasynyń murajaıyn qurý jó­ninde bastama kóterdik. Bizdiń osy bas­ta­mamyzdy «Edınaıa Rossııa» partııasynyń bas­shylyǵy, Máskeý merııasy, Tver oblysynyń ákimshiligi, Tatarstan jáne Iаkýtııa Respýb­lıkalarynyń bas­shy­lyǵy quptaı qoldady. Bul murajaı keshenin qurý isiniń Máskeý túbindegi jeńistiń 70 jyl­dyǵyna oraı bastalǵaly otyrǵany súıinishti jáıt. Ústimizdegi jylǵy kóktemde Rjev qalalyq dýmasy elshiliktiń bastamasyn qol­dap, osy qa­ladaǵy jalpy bilim beretin №5 orta mektepke qazaqstandyq 100 jáne 101-shi derbes atqysh­tar brıga­dalarynyń atyn berdi. Mektep oqý­shylary men ustazdar qaýymy endi qazaq­stan­dyq 100 jáne 101-shi derbes atqyshtar brıga­dalary jaýyngerlerine arnal­ǵan memorıaldy qamqorlyqqa alady. Osy mańyzdy oqıǵaǵa baılanysty bizge joldaǵan quttyqtaýynda Rjev qalasynyń basshysy Aleksandr Shetının jaýyngerler esimin máńgi este qaldyrý jolyndaǵy birlesken jumystar ıgi dástúrge aınalyp, qalyp­tasqan tarıhı baılanys­ta­rymyzdy nyǵaı­týǵa, óskeleń urpaqty halyq­tar arasyndaǵy dostyq rýhynda tárbıeleýge eleýli yqpal etetin bolady dep atap kórsetipti. Elshilik qaharman qazaqstandyqtar esimin máńgi este qaldyrý jónindegi jumystardy odan ári jalǵastyrý baǵytyn ustanyp otyr. Máskeý soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesi­niń tóraǵasy, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Vladımır Dolgıh Reseı astanasynyń eki kóshesine Keńes Odaǵynyń Batyrlary Málik Ǵabdýllın men Baýyrjan Momyshulynyń esimin berý isine járdem kórsetýge ázir ekendigin bildirdi. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy bizdiń ortaq tarıhymyzdyń taǵylymdy kezeńi boldy. Bul merekeni burynǵy KSRO-nyń barlyq halyq­tary­men birge atap ótý arqyly biz ózimizge beı­bit ómir ákelgen ákelerimiz ben atalary­myzdyń óshpes rýhyna, olardyń janqııarlyq kúresi men jeńisine taǵzym ettik. Uly Je­ńis­tiń osy ataýly kúniniń Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń negizin qalaıtyn Keden odaǵy qu­rylǵan, Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etken jylǵa sáıkes kelýiniń de sımvoldyq máni bar. Taıaýda ardagerlerdi Jeńis meıramymen quttyqtaǵan kezinde elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aǵa urpaqtyń jeńisi men búgingi bizdiń jetistikterimiz bir-birimen tyǵyz baılanysty ekendigin atap kórsetti. «Egerde jeńimpaz ákelerimizdiń erligi bol­maǵanda, biz mundaı memleketti qura almas edik», dedi Elbasy. Sondyqtan Otan soǵysyn­da ot keshken qaharman jaýynger­lerdiń barsha urpaǵy, shyn máninde Uly Jeńistiń murager­leri bolyp otyrǵan búgingi býyn aldyńǵy tolqynnyń osynaý teńdessiz de janqııarlyq erligin árqashan ardaqtap, óshpes rýhtaryna taǵzym etip, olardy máń­gilik este saqtaýdyń múmkin bolatyn jol­daryn júzege asyrýǵa tıis. Qazaqstannyń Reseıdegi elshiliginiń maq­sat­ty da nysanaly jumystarynyń mańyzdy bir bóligi, mine osy baǵytta óristep keledi. Zaýytbek TURYSBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi. Máskeý.