Áke rýhyna taǵzym

Jaýynger Shákir Aqpanbetovtiń jerlengen jerin qyzy arada 67 jyl ótkende tapqan edi ÚZILMEGEN ÚMIT Kúni keshegi kúr­ki­rep ótken alapat so­ǵys­ta habarsyz, iz-túz­­siz ketken boz­daq­tar qan­shama deseńiz­shi? Elde qalǵan ja­qyn-týystary olardy «Kebin emes, kebenek kıip ketip edi», degen úmit­pen saryla, sar­ǵaıa kút­ti. Olar arada qan­shama jyl ótse de úmit otyn óshirmeı áli de kútýde. Habarsyz ket­ken­derdiń deregi áli de shyǵyp, aptap ystyqtaǵy bir jelpintip ótetin samal jel ispetti qa­paly, qam kóńilderdi bir jady­ratýda. Astanada turatyn Kásıra Shá­kir­qyzy da habarsyz ketken áke de­regin arada 70 jylǵa jýyq ýa­qyt ótkende taýyp, kóńilin demdep, sonaý Reseı jerindegi baýyr­lastar zıratyna jerlengen áke qa­biriniń basyna zııarat etip qaıt­qan jannyń biri. Uly Jeńis mereke­siniń qarsa­ńyn­da Kásıra apaıdyń shańyra­ǵyn­da bolyp, bar áńgimeni óz aýy­zynan estigen edik. Betteri sar­ǵaı­ǵan qujattar men eskili-jańaly fotosýretterdi aldymyzǵa jaıyp salǵan ol bar oqıǵany tolǵana otyryp baıandap berdi. – О́zim negizinen Soltústik Qa­zaqstan oblysy óńiriniń týma­sy­myn. Ákem Shákir Aqpanbetov so­ǵys órti órship turǵan 1942 jyly kúzge salym Oktıabr aýdanynyń Keńes aýylynan áskerge shaqy­ryl­dy. Aıy-kúnine jetip otyr­ǵan anam Raqııa sonyń aldynda ǵana bir aı buryn áperbaqan brı­gadırdiń tereze túbine kelip, aıqaı­laǵan daýysynan shoshyp, túsik tastap qaı­tys bolyp ketken-di. She­she­miz­diń ǵapyl qazasynan ba­symyzǵa tús­ken qaıǵy bulty seıilmeı ja­typ, ákemiz qan maıdanǵa jol tart­ty. Osylaısha aǵalarym Qınaıat pen Nurmuhambet úsheýmiz 74 jas­taǵy ájemiz Balkúmistiń pa­nasynda qaldyq. Ol kezde men 10 jastamyn, biraq soǵys oıyn bala­laryn erte eseıtti ǵoı, – deıdi ótken kúnder oqıǵalaryn oı eleginen ótkizgen Kásıra apaı. Iá, jandy da, tándi de qyty­myr qańtardyń aıazyndaı qaryǵan sol bir taýqymetke toly kezeń qa­laısha esinen shyqsyn? Kózderi jaý­tańdaǵan úsh balaǵa qamqor bo­lyp júrgen Balkúmis ájeı qyr­­shyn ketken kelini men áskerdegi balasyn oılap, tiri jetimekterge kórsetpeı kóz jasyn syǵyp alady anda-sanda. – Ákemnen sońǵy hat 1942 jyl­dyń qarasha aıynda keldi. «Jeńil jaralanyp, qaıtadan sap­qa tur­dym, taıaý kúnde urysqa engeli ja­tyr­myz» dep jazypty sol ha­tyn­da. Keıin habar-oshar sap tyıyldy. Sonan ne kerek, arada kóp ýaqyt ótpeı, 1943 jyldyń basynda qara qaǵaz keldi. Onyń ózin joǵaltyp aldyq qoı keıin, – dep áńgimesin jalǵastyrdy Kásıra apaı. Ýaqyt qandaı da bolsyn ja­rany emdep jazady ǵoı. Jyl ótken saıyn qaıǵy júgi de birte-birte jeńildedi. Biraq, ózi shirkin-aı, ákemniń jerlengen jerin tapsam ǵoı dep oılaýshy edi. Áıteýir beıitiniń basyna baryp duǵa qylyp qaıtsa da dátke qýat emes pe. So­ǵys aıaqtalǵan soń habar sa­lyp, izdestiremin dep júrgen aǵa­sy Qı­naıat jol apatynan qaıtys bolyp, qaıǵy ústine qaıǵy ja­mal­dy. О́zi bolsa turmys quryp Aqmolaǵa ketti. Kún­delikti kúıbeń tir­shi­liktiń ıirimine boılap, bala-shaǵanyń qamy dep taǵdyr ja­zýyna moıyn­sun­ǵan­daı edi. Bar qoldan keleri jyl saıyn 9 mamyrda ákesiniń arýa­ǵyn eske alyp, duǵa ba­ǵysh­taı­dy. Alaıda, sy­ǵy­raı­yp jan­ǵan maıshamnyń óleý­­sire­gen sáýle­sin­deı bol­ǵan keýdedegi úmit oty aqyry mazdap jandy. AQJOLTAI HABAR – Mama, men atam­nyń jerlengen jerin taptym, – dep nemeresi Ádilbek telefonnan qońyraý shal­ǵanda Kásıra apaı áýelgide ne bol­ǵanyn túsinbeı qalǵan-dy (Nemeresi ájesin áli kúnge deıin osylaı ataıdy). – Qulynym-aý, ne deısiń... Qaı­dan deısiń.., shyn ba? – deı berdi abdyrap. Sóıtse, únemi kom­pıýter aldynda otyratyn Ádil­bek ǵalam­tor arqyly atasy Shákir Aqpan­be­tovtiń jerlengen jerin taýypty. Sol qýanyshyn ájesine jetkizgeli asyǵa habar­lasyp turǵan beti eken. Bul 2009 jyldyń maýsym aıy bo­la­tyn. Alǵashynda senbegeni ras. Biraq nemeresi atasyna qatysty barlyq derekterdi taqyldatyp, naqpa-naq aıtyp bergende senbeske sha­rasy qalmady. Úıde jalǵyz otyr edi. «Shynymen tabyldyń ba, áketaıym-aı», – dep ebil-debili shy­ǵyp, nesheme jyldar boıy keýdede zapyrandaı jınalǵan sherin tarqatyp, eńirep turyp jylady. Qanshama jyldar boıǵy arma­ny aıaq astynan oryndalǵan soń Kásıra apaı jedel jol qamyna kiristi. Endigi maqsat-tilegi bireý ǵana. Ol – áke rýhyna taǵzym etip, beıitine zııarat etip qaıtý. Qulaǵymyz áńgimede bolǵan­men, kózimiz qolymyzdaǵy qujat jazbalarynda. Onda bylaı dep ja­zylǵan: «RSFSR, Voronej oblysy, Krasnolesnyı poselkesi, Grafskaıa stansasy, №35 baý­yr­lastar zıra­ty. Bul jerde 79-shy temir jol ba­talonynyń 5-shi temir jol brı­ga­da­synyń jaýyngerleri jerlengen. Olar 1943 jyldyń shilde aıynda qaza bolǵan» degen sózder jazyl­ǵan. Zıratta jerlengen jýyn­ger­ler tiziminde qyzylásker Shákir Aq­panbetov 7-shi bolyp tur (Mun­da Aqtanbekov dep qate jazylǵan). Odan keıin qatardaǵy jaýynger Juma Avızov, serjant Ivan Abrasov, leıtenant Dmıtrıı Averıanov... Tizim osylaı­sha jalǵasyp kete beredi. Barlyǵy 209 jaýynger. Týǵan jerlerinen to­py­raq buıyr­maı, jat jerdiń búıirin tompaıt­qan qaıran bozdaqtar!.. ÁKE QABIRINIŃ BASYNDA Taǵy da Kásıra apaıdyń áńgi­mesine qulaq túrsek: – Sóıtip, 2010 jyldyń jazyn­da Reseıdiń Voronej jerine ta­ba­nymyz tıdi. Ol jaqqa barmas bu­ryn áskerı komıssarıat, Reseı elshiligi ar­qyly derekterdi taǵy bir anyqtap aldyq ta jolǵa shyq­tyq. Kórmegen jerdiń oı-shuń­qyry kóp degen emes pe, jalǵyz ózime jol júrý qaı­dan kelsin, jany­ma nemere sińlim Álıma men kishi ulym Janbolat erdi. Grafskaıa stansasy Voronejden nebary 25-30 shaqy­rym­­daı jerde eken. Sol aradan bizdi Krasnolesnyı poselkelik keńesiniń qyzmetkeri Marına Voronına esimdi jyly júzdi áıel kútip alyp, zırat basyna ertip apardy. Endi sol kezdegi júrek tol­qynysymdy tilmen aıtyp jet­kize almaımyn. Beıne bir aldymnan ákem shyǵyp: «Qu­lyn­shaǵym-aý, keldiń be, sa­ǵyn­dyrdyń ǵoı ábden», – dep mańdaıymnan ıiskep, qusha­ǵy­na basatyndaı birtúrli alakú­lik kúı keshtim. Kóńilim uıqy-tuıqy, kózimde jas... Kásıra apaı kózine jas tyǵylyp, sol bir júrek tebirenter sátti jańa ǵana basy­nan ótkerip otyrǵandaı biraýyq únsiz otyryp qaldy. ...Áke qabiriniń basynda qar­tań ana kóp jylady. «Jan ákem, meniń kelgenimdi saǵan Alla taǵalam sezdirsin, per­zen­ti­ń­niń saǵynyshtan sartap bol­ǵan topyraǵyńa tamǵan kóz ja­syn balańnyń ózińdi aı­malaýy dep bilersiń. Ja­nym ákem, osyn­shama keshikkenime renji­mes­siń. Osy kúndi qanshama jyl boıy saryla kútkenimdi sezseń etti», dep egildi ol. Ábden sherin tarqa­typ, maýqyn basqan soń ar­naıy alyp kelgen týǵan jer­diń topyraǵyn áke qabirine salyp, sol aranyń bir ýys topyraǵyn oramalǵa túıip alyp, bar bilgen aıat súresin oqyp ornynan turdy. – Grafskaıa stansasynda bolǵanymyzda Marına Nıkolaevna bizge myna bir jaıdy áńgimelep edi. Baýyrlastar zı­­ra­tyna jerlengen jaýyn­ger­­ler­diń esimderin anyqtap, jarııa etýde áskerden jara­lanyp qaıtqan, mektepte tarıh páni­nen sabaq bergen bir azamat kóp eń­bek sińirgen eken. Ol qaza tapqan jaýyn­ger­lerdiń gospıtalde jına­lyp, eskerýsiz qal­ǵan qujat­tary men jeke kárt­ish­kelerin rettep, osy baýyr­lastar zıra­tynda jatqan boz­daqtardyń tizimderin retke keltiripti. Ol adammen de kezdesýge taǵdyr jazbapty. Osydan 2 jyl buryn qaıtys bolyp ketipti. О́kinishke qaraı, ol kisiniń aty-jónin de surap almap­pyn, – deıdi Kásıra apaı bir ókinishtiń shetin shyǵaryp. Degenmen, kóńilge demeý bo­la­tyny – kesh te bolsa áke qa­bi­riniń tabylǵandyǵy. Endigi jerde artynda qalǵan urpaq­tary jaýynger Shákir Aqpan­betovtiń jyraqta jatqan beıi­ti­niń basy­na baryp zııarat etip qaıtyp turady budan bylaı. Kásıra Shákirqyzy osyǵan táýbe deıdi. Talǵat TÁShKEEV, jýrnalıst. Astana. ------------------------------------ Sýretterde: Kásıra apaı uly Janbolatpen birge áke qa­biriniń basynda; Shákir Aqpan­be­tov­tiń áskerge alynar aldyn­daǵy kezi.