Aqmolanyń jaǵalaýy qandaı-dy...

«Kóshpendiler» trılogııasyndaǵy tańyrqarlyq tylsymdar haqynda Aqmola óńiriniń kórkem shejiresi, naqty deregi, móldiregen sýret-keskini, turmys-salty men jer-sýynyń bederleri, tipti ań-qustary men ózge de tabı­ǵı tylsym syrlary ár jyldary jaryq kórgen áralýan eńbekterde taıǵa tańba basqandaı etip kestelengeni málim. Árıne ǵylymı-tanymdyq eńbekterdegi jarııalanym bir basqa da, al kórkem ádebıettiń jemsaýyndaǵy jaquttar júrekke tym jaqyn tartatyny aıtpasa da túsinikti. Al kez kelgen shyǵarmadan Aqmola aımaǵyn qaımaqtaı qalqyp alyp, tamsana jyrlaýǵa taǵy múmkin­dik joq. О́ıtýdiń qajeti da shamaly ǵoı. Bizdi ańsatqany – Aqmolanyń kóne zamanǵy turpatynan, tirshilik ıiriminen, tabıǵı florasynan, uly kóterilis kezindegi (Kenesarynyń ult-azattyq kóterilisi) tarıhı tańbaly qym-qýyt sátterinen, t.b. almaǵaıyp zaman qus­tyr­ǵan zapyrandy jyldardyń ýaıym-qaıǵysynan ózek jaryp óte bilgen tu­tas­taı osy óńirdiń ómir súrýge qaqyly búkil bolmysynan mol derek berip, qanaǵat sezimin týdyratyn, sóıtip bú­gingi Astana atyrabynyń arǵy ata­syn­daı bolyp tý-ýý arydan elestenip, bertinge berekeli úmitpen ertegideı bop jetken nýly da dýly, susty da sulý ólkeniń arǵy-bergi nyshandaryn kóz aldymyzǵa dóńgelente qoıatyn qudiret­ti sóz kestesi toqylǵan «Kóshpendiler» trılogııasyn ( avtory – Memlekettik syılyqtyń laýreaty I. Esenberlın) sanamen saralap ótkende jad jańǵyryp, sezim sergektene túsetindeı. Osy kúngi Qaraótkel mańynyń HIH ǵa­syrdyń orta shenindegi tabıǵı qala­py­na kóz júgirtip kórelikshi. «Áli ys­tyǵy tolarsı qoımaǵan Jaztoqsannyń aıaq kezi edi. Qyzǵaldaq, sarǵaldaq, baq­baq, lala, jaýshymyldyqtar gúldenip bitip, betege, kókpek sarǵylt tartyp, ıtmuryn, jýa, qarabaýyr, jalbyz, qara qaraqat, qyzyl qaraqattar qata bastaǵan. Arqa jerinde sırek kezdesetin túıe tikenniń japyraqtary túsip, saby sereıip, basy domalana erbıip, shy­tyr, qarabaýyr, shyrǵanaq taramys­ta­na túsken». Iá, Jaztoqsannyń aıaq kezi – óz atymen meńzep turǵandaı, ta­myzdyń sońy bolǵany-aý. Iаǵnı, jazdyń jaıdarman keıpi keıinge lyqsyǵan, sonda da sulýlyq syldyrmaǵyn qoly­nan tastamaı, mańaıyn kóńildi áýenge bólegen, ajarynyń qaıta bastaǵanyna qynjylmaı esesin ústemelengen gúl-báısheshekti gúlzarymen tolyqtyryp, has sulýdyń sylanǵanyndaı qaıtalan­bas eles-hoshymen boı balbyratyp, mar­qaıtyp ta maýjyratqan, áne-mine, qyzyǵy tarqaǵaly jatqan qımas shaǵy eken ǵoı! Qashan da keter qyzyq qımastyq shoǵyn qozdatady. Qımastyq, óz kezeginde ómir mánin uǵyný bolsa kerek. Qansha qımasań da ómir úzileri daý­syz. Al kókirek kómbesinde qattalǵan ta­bıǵattyń sulý da pań, kerbez de ker­mıyq, kermek te kerimsal, bátir-aý, tipti oıqy-shoıqy, shubalańqy derlikteı, biraq biregeı janǵa jaǵym­dy­ly­ǵy­men-aq tirshiliktiń qýat kózindeı laǵyl tylsymdarymen júrekti jyly­typ jiberetinine tánti bolmasqa sharań joq. Endi «esenberlınshe» eske túskeni­ne elegizı toıattap, búginniń búkteme­sin­degi burynǵy Aqmolanyń berekeli aı­maǵyn baǵamdap kórsek she? Negizinen betegeli – seleýli jáne jýsandy – da­la­lyq ósimdik jamylǵysymen kóm­kerilgen eken. О́zen ańǵarlary men kól qazan shuńqyrlary­nyń tóńireginde shal­ǵyndyq ósimdik ba­sym tarapty. О́r­leý tusynda qaraǵaı, qaıyń, kókterek, túrli butalar ósedi. Qazir qarasańyz, búgingi Astananyń syrtqy aımaǵyn beldeýleı orap 55 myń gektardan astam jasyl orman jaıqalyp ósip keledi. Elbasy N.Á. Nazarbaev osy jazda ádeıi sol alqapty aralap kórip, saıasynda samaldap, óz qolynan túrli qus pen janýar­lardy erkin baǵymǵa jiberip, orman kólemin taǵy da eseleı túsý kerektigin bolashaq mindet retinde qoıdy. Mereıli mindet. Jańa astananyń ja­syl jelegin jelkildetýge ǵashyq ta mashyq jandardyń qolynan ábden keletin mar­hab­batty is. Qysqasha aıtqanda, Elbasy­nyń qýattap, qoldaǵan «Jasyl el» baǵ­darlamasynyń qaıtarymy. Bir qýanar­ly­ǵy sol, mamandardyń aıtýyn­sha, bú­gin­deri buryn tek Esil, Nura ózenderiniń boıyn ystyq jazda saǵalap demalý­shy­lar, endi álgi jasyl toǵaıdy panalap, onyń saf aýasymen tynystap, emin-erkin saırandaı alsa kerek. Bir myqtap eskererligi, tosyn qaýip – ottan saq bolǵan abzal. Betin aýlaq qylsyn, túınekten tamyrlatyp túbir jaıdyr­ǵan ár taldyń boılap óskenin salaqsyp tastaǵan bir temeki ushqynymen órtke jalmatý qas qa­ǵymdaǵy qaıǵy ǵoı. Soǵan abaı bolaıyq! Taǵy da «esenberlınshe» elekten ótkizip kórsek: «Esil ózeniniń jaǵasyn­da oıdym-oıdym bop bitetin tal, sheten, saryaǵash, qaıyń, arshalardyń jaz­­ǵyturymǵy jasyl japyraqtary sar­ǵylttanyp, al keıbireýleri únemi soqqan jeldiń ekpinine shydaı almaı syıdııa qalǵan». Mine, shubatylǵan mol beldeýli búgingi jasyl aımaqtyń da kúzgi kórinisi sol bederli kezeńniń elesin kóz aldyńnan kólbetip ótkizetindeı... Árirek dendep oqysaq: «... Esil ózeni jazǵyturym tasyǵanda kishigirim kól bolyp qalatyn qamysty qarasý­lardyń beti men jaǵasy qusqa toly». Eriksiz oıǵa júginesiz. Kóńil dúrbisi búgingi aspaly kópir doǵasha ıilip túsken Saryarqa dańǵylynyń sol ıinin tintkilep ketedi. Esildiń san taram saǵasy sýyrtpaqtalǵan tusynda búgin osy zamanǵy talappen kórikti jaǵalaý bezendirilgen. Áregidik shoq-shoq qamys basy sybdyrlap, baýyrynda jarysa júzgen balapandy qustar kóz qurtyna aınalǵan. Demek burynǵynyń búgingige úzilmeı jetken qus-býnaǵynyń ózi ómir quıysqanyndaı jarasa ketkenine tamsanbaı tura almaısyz. Endi kezektestirip, ótkenniń ómildirigin órbitelik: «Bul arada kishkentaı kóktorǵaı, bóde­ne, kók­serke, jaǵaltaı kekilik, baltatumsyq, shilden bastap, úlkendigi anaý-mynaý qozy-laqtan kem emes, qaraqaz, bir­qazan, dýadaq, qarabaı, qyrǵaýyl mol bolatyn». Netken baılyq! Qus bazary­nyń narqyn baıytqan ǵajap nesibe, kózge qumarlyq úıirip, mańaıyna sulý­lyqtyń sony perdesin ysyrǵan, ynta sýyrǵan kókjıek. Qazir qalaı eken? Sol kúıinde kádemizge jarap júr me eken? Áı, qaıdam?! Esildiń árirek jetelenip jutylatyn qýyqtaı silemderindegi bolar-bolmas qus qańqyly sol ót­ken dáýrenniń dánegindeı túıirimen ja­rylqasa jarar edi-aý! Jasyratyn nesi bar, qý taıaq ustap qalǵandaımyz ǵoı... «Kóshpendilerdiń» ár jolynan kórim­dik surarlyqtaı kórkemdik legi túzile beredi: «... qazaq dalasynyń ózge jerinde sırek kezdesetin jaıra, taǵanaq, saqalta, alaqumaı, kók qarǵa, qodas qońyltyrdy da izdegen adam tabatyn. Kólderinde qaz-úırek, aqqý, qaraqý tynym almaı syńsyp án salatyn». Birsypyrasynyń túrin kór­mek túgili, atyn estimegenimizdi moıyn­daý­ǵa týra keler. Sol sebepti Esil jaǵa­laýyn­daǵy burynǵy qus bazarynyń ornyn sıpap qalǵanymyzǵa ókingennen basqa shara­myz joq, árıne. Endi trılogııadaǵy ańdar galereıa­sy­na nazar aýdaralyqshy: «... qazaq da­la­synda jaıshylyqta mol kezdesetin qoıan, qasqyr, túlki, qarsaq, borsyq, sýyr, aqtıin, kúzenderden basqa, bul ara­da aqkis, qaraǵannyń qara túlkisi, qyrdyń qyzyl túlkisi: kól, ózenderiniń jaǵasyn­da sýsar, qundyz, bulǵyn da ushyraıdy. Keıde áldeqalaı jem izdep kelgen sileýsin men shıebóri de kezdesedi...» Buǵan qarap, burynǵy Aqmolanyń aımaǵyn Esil jaǵalap ań qaptap ketken eken degen jeńil kózqaras jáne qalyp­tas­paǵany jón shyǵar. Ań ataýly qazir­gi jańa astana túsken sol jaǵalaýdyń «Han shatyr» oryn tepken arǵy oıdym-oıdym kólderdiń saıasynda órip júrge­nin ózge de jazbalardan oqyǵanymyz bar. Bálkim, erte zamanǵy Bozaqtyń ór­leý-qyratyndaǵy syńsyǵan jyny­syn­da aqbóken, elik, arqar, sileýsin, qas­qyr, túlki, qarsaq, sýyr, borsyq, qoıan, aqkis, qundyz, aqtıin, sý egeýquıryǵy búginde qonysyn ýly-shýly shahardan saıyn dalanyń tereń túkpirine aýdar­ǵa­nyna tańǵalyp, túńilgenimiz júdá ja­raspas. Ýaqyt tezi de. Dúnıe jara­tylysy báz-baıaǵy kúıinde tura bermeıtini taǵy aqıqat ǵoı. Desek te keshegisiz búgin joq. Sol kezeńniń tunǵan berekesin alaqanǵa qaıyra salýǵa degen qumarlyq tejel­meıdi-aq. Tejelis bolmaǵan jerde tegeýrindi is tetigi qozǵalysqa enedi... ... Osydan eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bederinde Aqmola jaǵalaýyndaǵy ósimdik ataýly qulpyryp, ań-qustyń bazary bar naqyshymen jaınap jatqan tusty «Kósh­pendilerden» oqyp, kózge elestetkenimizde qýanysh bılegen kóki­regi­miz qyz-qyz qaınaǵan. Tabıǵat baı­lyǵynyń kókjıegi tarylmasynshy. Múm­kin, sol bereke-qut qazirgi elorda aımaǵyn orap beldeýlengen jasyl aı­maqta ózgeshe qyrynan kórkeıip, jalǵa­syn tabar? Elbasy jýyrda sonda – on úsh jylǵy jas ormanshyqqa qus ushy­ryp, ań jiberdi emes pe erkindikke. Qııal­dan júırik ne bar. Endi on úsh ǵa­syr­dan soń myń san maqamdaǵy sol or­mannyń syńsyǵan únine qulaq túre­tin urpaqtar netken baqytty edi!.. Qaısar ÁLIM.