О́tken jylǵy bıýdjet maquldandy

Biraq kóńilde birshama túıtkil qaldy 2010 jylǵa arnalǵan Respýblıkalyq bıýd­jettiń oryndalýy týraly, Úkimet pen Res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi Esep komıtetiniń esepteri Parla­menttiń eki palatasynda da, barlyq kórset­kish­terimen jan-jaqty talqylanyp kóptegen usynys, pikirler aıtylǵany belgili. Son­dyq­tan da olardy qaıtalamastan, Úkimettiń eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishterin, sondaı-aq, Elbasynyń halyqqa Jol­daý­larynan týyndaıtyn tap­syr­malardyń oryndalýyn qam­tamasyz etkendigin aıta oty­ryp, osy bıýdjettiń oryndalý barysynda bıýdjettiń sapaly oryndalýyna keri áserin tıgizetin keıbir ózekti máselelerge toqtalǵan jón ǵoı dep esepteımin. Ol, birinshiden, bıýdjettik josparlaý sapasynyń qajetti deńgeıde bol­maýy. Bıýdjettiń kiris jáne shyǵys bólik­te­rine áser etip, onyń negizgi parametrlerin naq­tylaýǵa ákelip soǵatyn makro­eko­no­mı­ka­lyq kórsetkishter jyl saıyn tómen boljanýda. Boljamdyq kórsetkishterdi naqtylaý asa «saqtyqpen» júzege asyrylǵan. Mysaly, áleý­mettik-ekonomıkalyq damý kórsetkish­te­ri­niń 2011-2015 jyldardaǵy boljamyna sáı­kes, ishki jalpy ónimniń naqty ósimi 2014 jyl­ǵa qaraı 103,9% deńgeıinde josparlan­ǵan. Jyl qorytyndysy boıynsha 2010 jyly ishki jalpy ónimniń ósimi 107 paıyzdy quraǵany bárimizge belgili. Osy jerde «bıýdjettiń kiris bóliginiń asyra oryndalý sebebi sýbektıvti sıpatta emes pe?» degen suraq týyndaıdy. Ekinshiden, Parlament depýtattary bıýd­jet qarajatynyń ýaqtyly jáne sapaly, ári tolyq ıgerilmeýine jol bergen laýazymdy tul­ǵalardyń jaýapkershiligin kúsheıtý týra­ly máseleni túrli deńgeıde, birneshe márte kótergen bolatyn. О́tken jyldardaǵy sııaqty 2010 jyly da Úkimet bıýdjettiń tolyq atqa­rylýyn qamtamasyz ete almady, bıýdjettiń eki ret naqtylanyp, 16 ret túzetilgenine qa­ra­mastan, 37,5 mlrd. teńge ıgerilmeı qaldy. Májilistiń jalpy otyrysynda atap ótil­genin­deı, 41 bıýdjettik baǵdarlama ákimshi­siniń tek 15-i ǵana bıýdjettiń 100 paıyzǵa atqarylýyn qamtamasyz etken. Bólingen qarajattyń ıgerilmeýiniń negizgi sebepteri «sozylmaly» sıpatqa ıe. Depýtattardyń «Úki­met bıýdjet qarajatynyń ıgerilmeýine jol bergen jáne vedomstvo aldyna qoıylǵan mindetterdiń atqarylýyna qol jetkizbegen ákimshilerge qandaı sharalar qoldandy» degen suraqtary da jaýapsyz qalyp otyr. Úshinshiden, kredıtorlyq jáne debı­tor­lyq bereshek somalary jyldan jylǵa ulǵaıa túsýde. Sózim dáleldi bolý úshin debıtorlyq bereshek serpinin mysalǵa keltireıin: ol 2006 jyly 16,6 mlrd. teńge, 2007 jyly 34,6 mlrd. teńge, 2008 jyly 53,7 mlrd. teńge, 2009 jyly 74,4 mlrd. teńge bolsa, 2010 jyly 120,3 mlrd. teńgeni qurady. Qalyptasqan debıtorlyq bere­shek­terdiń basty sebebi, bir sózben aıtqanda, bıýdjet qarajatyna ákim­shilik etý sapasynyń tómendigi. Tórtinshiden, jyldyq somalar­dyń aılarǵa durys bólinbeýi, ıaǵnı aılar boıynsha qarjylandyrý jos­parynyń durys jasalmaý prak­tıkasy saqtalýda, qarajattyń ne­gizgi bóligin bıýdjettik baǵdar­la­malar ákimshileri qarjy jyly­nyń sońyna josparlaıdy. Bıýd­jettik baǵdarlamalar ákimshilerine respýb­lı­kalyq bıýdjet qarajatynyń esepti jyl­dyń sońynda aýdarylýy onyń aýqymdy bóli­gi­niń ıgerilmeı qalyp, bıýdjetke qaıtaryla­ty­nyn nemese debıtorlyq bereshektiń ulǵaıyp, belgilengen jospardyń oryndal­maýyna ákelip soǵatynyn kórsetip otyr. Besinshiden, ótken jyldardaǵy sııaqty esepti kezeńde de, jergilikti atqarýshy organdar ýaqtyly bólingen transfertterdiń 25,1 mlrd. teńgesin ıgermegen. Sonyń saldarynan ınvestısııalyq jobalar ýaqtyly iske asyrylmaı, tıisinshe áleýmettik jáne óndiristik maqsattaǵy jekelegen obektiler belgilengen merzimderinde paıdalanýǵa berilmegen. Basqany aıtpaǵanda, Parlamentte, kezekti jylǵa arnalǵan bıýdjetti qaraý kezinde, jyl saıyn depýtattardyń usynysymen salalar­daǵy problemalardy sheshýge qosymsha qara­jat kózdelgen baǵdarlamalardyń ózi tolyq ıgerilmegen.    Qarajattyń ıgerilmeýiniń ne­giz­gi sebepteri – merdigerlerdiń sharttyq mindettemelerdi oryndamaýy, jumystardy oryndaý kestesinen keshigýi, memlekettik satyp alý boıynsha konkýrstyq rásimderdi ótkizýdiń uzaqqa sozylýy, jobalyq-smetalyq qujattamanyń kesh bekitilýi sekildi sýbek­tıvtik sıpatta. О́ńirlerde ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý tetigi jetkilikti deń­geıde rettelmegen, ári respýblıkalyq jáne jergilikti deńgeıde bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileriniń jaýaptylyǵy kózdelmegen. Altynshydan, kvazımemlekettik sektor sýbektileri respýblıkalyq bıýdjetten bó­lin­gen qarajatty tıimdi paıdalanbaıdy. 2010 jyly zańdy tulǵalardyń jarǵylyq kapıtalyn qalyptastyrýǵa jáne ulǵaıtýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 284,7 mlrd. teńge kóleminde qomaqty soma bólindi.       «Halyqtyq ál-aýqat qory týraly» Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Zańyna sáıkes básekege qabilet­tilikti, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jáne ulttyq ekonomıkany ornyqty damytý qor qyzmetiniń negizgi maqsaty bolyp bekitilgen. Qazirgi ekonomıkanyń jahandaný jáne ha­lyq­aralyq ekonomıkalyq básekege qabilet­tiliktiń ósýi jaǵdaıynda, básekege qabiletti ulttyq salalar men óndiristerdi ashýdyń mańyzy asa zor ekeni barshaǵa aıan. Alaıda, eleýli qarajatty kvazımemlekettik sektorǵa quıý tıimdiligi máselesi ashyq kúıinde qalyp otyr. Májilis otyrysynda áriptesterim tarapynan búgingi tańda naqty iske qosylǵan zaýyttar men fabrıkalar týra­ly kim aıta alady? Ekonomıkamyzdyń báse­kege qabilettiligi qanshalyqty artty? Esepti jylda biz nege qol jetkizdik? degen zańdy saýaldar týyndady. Búgingi tańda, biz ulttyq hol­dıngter men basqa da damý ınstıtýt­tarynyń kóptegen enshiles jáne ózge de bólimsheler qurýyn, ıaǵnı kóp satylylyqty, fýnksııalardyń qaıtalanyp, shyǵyndardyń ulǵaıýyn, memlekettik aktıvterdi paıda­lanýdyń ashyq bolmaýyn kóremiz. Jetinshiden, qarjylyq zań buzýshylyq­tyń oryn alýy áli de jalǵasýda. Úkimettiń jáne Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń usy­nylǵan esepterinde júrgizilgen baqylaý is-sharalarynyń sany týraly, anyqtalǵan zań buzýshylyqtar somalary men paıdalanylǵan qarajattyń tıimsizdigi týraly jáne t.b. derekter jetkilikti. Alaıda, atalǵan zań buzý­shylyqtarǵa jol bergen azamattarǵa qolda­nylǵan sharalar týraly aqparat joqtyń qasy. Bıýdjetke qaıtarylǵan qarajat somasy anyqtalǵan zań buzýshylyqtar somasymen salystyrǵanda múldem mardymsyz. Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, esep komıtetine, ótken jyldardaǵy respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýy týraly qorytyndyny tal­qylaý barysynda, esepte tek ótken qarjy jy­lyndaǵy tekserý derekterin kórsetý usy­nylǵan bolatyn. Alaıda, engizilip otyrǵan esepte bul usynys oryndalmaǵan, esepte al­dyń­ǵy jyldardaǵy baqylaý is-sharalarynyń derekteri men anyqtalǵan qıǵashtyqtar somasy qamtylǵan. Joǵaryda aıtylǵan barlyq máseleler ju­mys tobynyń otyrystary men palata otyry­synda egjeı-tegjeıli talqylandy. Úkimet ústimizdegi jyldyń esebin talqylaý bary­synda depýtattar aıtqan eskertpeler men usynystardy mindetti túrde eskerýi qajet dep esepteımiz. Árıne, sózimizdiń sońynda ádildik úshin Úki­met usynǵan 2010 jylǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń atqarylýy týraly esep­tiń burynǵylarǵa qaraǵanda sapaly jasalyp, kórsetkishter quramynyń keńeıtilgenin, esep­tik-taldamalyq bazanyń jaqsaryp, bıýd­jettiń jekelegen baptarynyń oryndalý negiz­demesi deńgeıiniń artqanyn aıta ketýimiz kerek. Tólebek QOSMAMBETOV, Májilis depýtaty.