Oqýlyqtaǵy kartada Qazaqstan nege joq?

Parlamenttiń birlesken jáne jalpy otyrystarynda depýtattar kópshilikti tolǵandyratyn máseleler týraly depýtattyq saýaldar joldap, olardyń oń sheshilýine yqpal etip keledi. Onda kóterilgen problemalardyń ishinde asa ózekti ári ótkirleri de kóptep kezdesedi. Biz búgin senatorlar tarapynan joldanǵan saýaldardyń bir parasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. «Táýelsiz memleketimizge 20 jyl tolyp, bir urpaq ósip shyqsa da, bizdiń Úkimet memlekettik dá­rejege jetkize almaǵan túbirikti másele – mektep oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtar sapasy. Bul týraly jıyrma jyl boıy da­myl­syz aıtylyp júr. Jaı aıty­lyp júrgen joq, qoǵam tara­py­nan da, ata-analar tarapynan da, BAQ-tar tarapynan da tolassyz kóterilip keledi. Ásirese, bas­taýysh synyptarǵa arnalǵan ta­nymdyq oqýlyqtar, orta jáne joǵary synyptarǵa arnalǵan tarıh, ádebıet, dúnıetanym, taǵy basqa da oqýlyqtar zaman tala­by­nan artta qalǵan. Jasós­pirim­der úshin túsiniksiz, tartymsyz, darynsyz jazylǵany týraly sha­ǵym-aryzdar da jetkilikti. Elba­sy N.Á.Nazarbaev aldaǵy 20 jyl­ǵa deıingi strategııalyq da­mýy­myzdyń negizgi baǵyttaryn belgilep berdi. Sol baǵyttardyń talabyna oqýlyqtar saı kele me?», delingen Senat depýtaty Qýanysh Sultanovtyń Premer-Mınıstrge joldaǵan saýalynda. Senator buǵan mysal retinde qazaq mektepteriniń 6-synybyna arnalǵan aǵylshyn tili oqýlyǵyn keltiredi. Saýalda kórsetilgen­deı, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitip, «Atamura» baspa­sy­nan 2006 jyly shyqqan 6-sy­nyptyń «English» oqýlyǵyndaǵy (avtorlary – T.Aıapova, Z.Ábil­daeva) mysaldardyń kópshiligi Reseıge tán. Jer-sý ataýlarynyń kópshiligi orystiki. Eń qııanaty, «Bolashaq» degen taraýdyń 121-shi betinde karta berilgen. Onda Qazaqstan ataýy atymen joq, Reseıdiń quramyna kirip ketken. Osyndaı oqýlyqty mınıstrlik ekinshi basylymmen taratqan. «Bul ne? Bolashaqqa jastardy osylaı óz Otanynsyz daıyndaý ma? Joq álde oqýlyq qabyldaýǵa nemquraılylyq pa?» dep jalǵas­ty­rady sózin depýtat. Mundaı os­padarlyq úshin kim jaýap berýi tıis? Usynysym – Úkimet Prezıdent Joldaýyna sáıkes arnaıy «Oqýlyq» atty jańa baǵdarlama jasaǵany oryndy bolar edi. Barlyq oqýlyqtar túgeldeı derlik óte joǵary dárejedegi mamandar toptarynyń sarapta­ma­sy­nan ótýi tıis. Oqýlyqqa baı­la­nysty ótkiziletin tenderler tú­geldeı baqylaýǵa alynýy qajet. Adamnyń rýhanı sanasy men dú­nıetanymyn qalyptastyratyn, sondaı-aq, jańa tehnologııalarǵa jol ashatyn pánderdi qatań saraptama súzgisinen ótkizip, Pre­zı­denttiń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» Joldaýyna beıimdeý isi júzege asyrylsa, biz táýelsizdigimizdiń bolashaǵyna da alańsyz bolar edik». Senat depýtattary Baqber­gen Dosmanbetov pen Qojahmet Baımahanov Úkimet basshysyna jol­daǵan saýaldarynda salyq salý, kásipkerlikti qoldaý jáne da­mytý máselelerin kóteredi. «Reseı Úkimeti men Qazaqstan Úki­meti arasyndaǵy «Baıqońyr» keshenin jalǵa berýge qatysty kelisimniń 6-baby negizinde qala­lyq ákimdikti ákimdik basshysy­nyń usynysymen Reseı úkimeti qurylymdaıdy. Osyǵan baıla­nys­ty jalǵa alý kezinde Baıqo­ńyr qalasynyń aýmaǵynda Re­seı­diń salyq zańnamalary ju­mys isteıdi, dep kórsetilgen saýalda. Qalada orta jáne shaǵyn bıznespen 843 sýbekt aına­ly­sady. Onyń 801-i jeke kásipker­ler. Baıqońyr qalasynda azyq-túlik taýarlarynyń baǵalary Qyzylorda qalasymen jáne ja­qyn aýyldarmen salystyrǵanda edáýir joǵary». Depýtattardyń saýaldaryna qaraǵanda, Qyzylorda qalasynda tuz 25 teńge bolsa, Tóretamda – 30 teńge, al Baıqońyrda – 60 teńge. Kúrishtiń baǵasy Qyzylor­dada 100 teńge bolsa, Tóretamda – 125 teńge, Baıqońyrda 250 teń­ge eken. Senatorlar baǵa alshaq­ty­ǵynyń sebepterin de kórse­tedi. Mysaly, Baıqońyr qalasy­na keletin taýarlardyń 85 paıy­zyna Qazaqstannyń 12 paıyz qosymsha qun salyǵy salynady jáne sonyń jalpy qunyna Re­seıdiń 18 paıyz qosymsha qun salyǵy taǵy qosylady. Bul óz kezeginde taýarlar baǵasynyń artýyna tikeleı áser etedi. «Baıqońyr qalasynda kásip­kerlik qyzmetti damytý máselesi de mańyzdy bolyp otyr, delingen saýalda. О́ıtkeni, onyń damýyna birqatar kedergiler áser etedi. Osy kedergilerdi joıý úshin tómendegideı máselelerdi sheshý qajet. Birinshiden, qalalyq ákim­diktiń kásipkerlik sýbektileri­niń qyzmetterin retteıtin nor­matıvtik-quqyqtyq aktileriniń bar­lyǵy Reseı zańnamalaryna sáıkes qabyldanǵandyqtan, Re­seı­diń zańnamalaryn Qazaqstan aýmaǵynda qoldanǵanda kelispeýshilikter týyndaıdy. Sol sebepti tıisti baǵdarlamalar jáne qaýly­lar qabyldap, kásipkerlikke qol­daý kórsetý kerek». Osyǵan baılanysty senatorlar jalǵa berilgen orynnyń jal­dyq aqysyn eseptegende, kóte­rińki koeffısentterdi qaıta qa­raýdy, jer ýchaskelerine qosalqy jalgerlik kelisimdi 5 jáne odan kóp jylǵa jasaýdy, qosalqy jal­ǵa alýshy qosalqy jalgerlik quqyǵyn basqa tulǵaǵa berýge quqyq berýdi jáne bolýy múmkin kirisine biryńǵaı salyq stav­kasyn esepteýde koeffısent­ter­di (K-2) belgileýdi usynady. Álısultan QULANBAI.