Islam álemi jáne qazaqstandyq úderis

Islam konferensııasy uıymyna (IKU) tóraǵalyq bıyl Qazaqstanǵa ótpek. IKU – ıslam memleketteriniń halyqaralyq odaǵy 1969 jyldyń 25 qyrkúıeginde qu­ryl­ǵan. Uıym 57 memleketten turady, qazirgi ýaqytta óziniń quramy jóninen BUU-dan keıingi ekinshi oryndaǵy eń iri uıym. Qazaqstan IKU-ǵa 1995 jyldan bastap múshe. Osy kúnderi Astanada ótip jatqan IKU Syrtqy ister mınıstrleri keńesinde dúnıeni dúr silkindirgen arab álemindegi qaqtyǵystar jáne ony sheshý joldary nazarda bolary daýsyz. Elbasymyz N.Nazarbaev «mu­syl­man Davosy» degen atqa ıe bolyp úlgergen 7-shi Búkil­álem­dik Islam ekonomıkalyq fo­rý­mynda bizdiń ıslam álemine qaty­symyz, onyń myńjyldyq ta­rıhy men qazirgi ýaqyttaǵy zamanaýı qatynastarǵa degen qolaıly jaǵdaılaryn tereń tujyrym­da­dy. Islam ádiletti din nemese ádilettiń dini. Ol Alla jolynda ishki qanaǵat pen shúkirshilikke júginip, osy arqyly adam janyn buzbaı saqtaýǵa negizdelgen. Eger bul erejeni adamzat balasy túgel ustansa, onda qoı ústine boz­tor­ǵaı jumyrtqalaǵan zaman bolar edi. Muny ıslamǵa dushpandyq kózqarastaǵy memleketter men tulǵalar da moıyndaıdy. Elbasy aıtqandaı, ıslam birtektes din. Demek, qundylyqtar turǵysynda qaıshylyq joq. Islam qaýymdastyǵynyń bedeli qazirgi ýaqyttaǵy saıası-ekono­mı­kalyq ahýalǵa baılanysty jańa­sha qarqyn alyp keledi. Alaıda keshegi Islam elderi forýmy kórsetkendeı, olardyń ishki damý úlgileri birtektes bolmaı otyr. Prezıdentimiz osy Forýmda sóı­legen sózinde ıslam damýynyń úsh basty baǵytyna tereń taldaý jasady. Onyń alǵashqy ekeýiniń kúni ótkenin, zamanaýı qaýip-qaterler men sesterge tótep bere almaıtynyn ashyp aıtty. Sóı­tip, úshinshi baǵyt – ıslam álemin jańǵyrtý strategııasyn qoldady. Ol – bilimge, ǵylymǵa, jańa teh­nologııaǵa negizdelgen jańǵyrý. Bul tek arab elderi ǵana emes, búkilálemdik damýdyń, onyń ishinde Qazaqstanda bar damý ten­densııasy, vektory edi. Elba­sy­myz bul jerde ıslam elderine syrt kózben qarap, bireýge jol kórsetken joq, kerisinshe ıslam álemine Qazaqstan da kiretinin, aıtylǵan pikirdiń olarmen birge bizdiń elimizge de tikeleı qatysy bar ekenin bildirdi. Zamanaýı damý – ár el óziniń ereksheligin saq­taı otyryp damý, mine, basty ba­ǵyt osy. Qazaqstannyń IKU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde osy máse­leler tyńǵylyqty sheshimin ta­bady dep oılaımyz. Musylmandar adamzattyń bes­ten bir bóligin quraıdy. Biraq barlyq saladaǵy jetistikterdiń besten bir bóligi ıslam álemine tıesili dep aıta almaımyz. Ba­tysta bar jetistikter ıslam elderinde joqtyń qasy. Keıbir ıslam elderi modernızasııalaý «ıs­lamnyń kanondaryn buzady, taza ıslam dini buzylady, odan paıda joq» degendi jeleý etip, konservatıvtik baǵytty ustana­dy. Eger de biz tarıhqa tereńdeı qarasaq, Elbasymyz aıtqandaı, antı­ka­lyq dúnıemen jańa dúnıe­niń ara­syn jalǵaǵan ortaǵa­syr­lyq arab órkenıeti ekendigin kó­re­miz. Al arab órkenıeti, máde­nıeti, ǵylymy, ásirese, fılo­so­fııasy men poezııasy, arhıtektý­ra­sy musylman dininiń jeńisi­men, osy negizde qurylǵan asa qýatty memleket – Arab halı­fa­tynyń qanat jaıýymen tikeleı baılanysty. Adamzat damýynyń antıkalyq bıik shyńy – Grek-Rım órkenıeti Arab dúıesinde jandanyp, arabtardyń Ispa­nııa­daǵy júz jyldyq bıligi arqyly Eýropaǵa ótip, ol jaqta qaıta órleý dáýirin ómirge alyp keldi. Munyń ózi damýda Eýropany aldyńǵy shepke shyǵaryp, Ba­tys­tyń álemdik basymdyǵyn ornyq­tyrdy. Eýropa sondyqtan da osy tarıhı metamorfozany umytpaı, ortaǵasyrlyq arab mádenıetiniń altyn qazyǵy – ıslam dinin árkez shapaǵatpen eske alyp otyrsa, quba-qup bolar edi. Eger máselege osy qyrynan qarasaq, arab elderi men Shyǵystyń basqa da mu­syl­man elderiniń artta qalý­shylyǵy ıslam dinine baıla­nys­ty degen adasýshylyǵy joqqa shyǵady. Islam kerisinshe ǵylym men bilimdi ýaǵyzdaýshy ilim. Islamnyń birshama elderi qazir aýqatty, óziniń baılyǵyn uqypty paıdalaný arqyly álem­dik qaýymdastyqta yqpalǵa ıe bola bastady. Álemdik munaı qo­ry­nyń 70 paıyzy, gazdyń 50 paıyzy osy ıslam elderiniń enshisine tıedi. Adamzat balasynyń edáýir bóligi ıslam dinin us­tanady. Onyń qatary kún sanap kóbeıýde. Islam memleketteriniń qolynda mol mólsherde qarajat bar. Olar óz aqshasyn qaýipsiz saqtandyrý ústinde. IKU-ǵa tór­aǵalyq ıslam elderiniń halalǵa negizdelgen qýatty ınvestısııa­syn jedeldetetini daý týdyr­maı­dy. Alaıda, ıslam elderi baılyǵy­nyń negizgi kózi – shıkizat eks­porty. Al onyń qory shekteýli. Olar qazirgi kezde zamanaýı ınnovasııalyq jetistikterdi ıgerip júr me? Islam elderi Batysqa shıkizattan basqa eshnárse sata al­maı­dy. Aragidik shyqqan, negizinen tur­mystyq tutyný, toqyma, qol­óner zattary Batystyń sapaly taýarlarymen básekege túse almaı otyr. Olar óz taýarlaryn ótkizetin rynok izdeýde. Islam elderinde joǵary tehnologııa, ınnovasııalyq óndiris, bilim jáne ǵylymǵa qoldaý kórsetý­shi­lik Batys elderiniń strategııalyq josparyna enbegen nemese ádeıi engizilmeıdi. Islam elderi muny jaqsy biledi. Shıkizat kózi taý­sylady. Sonda keleshekte olar qalaı ómir súredi? Mine, bul damý jolyndaǵy jáne damýda artta qalǵan elderdiń aldynda turǵan kúrdeli másele. Sondyqtan olar da damyǵan eldermen odaqtasyp, ekonomıkalyq, saıası qatynastar jasaýǵa ózindegi baryn bere oty­ryp, joǵyn alý saıasatyn qol­daı­dy. Buǵan beıbitshilik pen turaq­tylyq qajet. Keıbir ıslam elderindegi damý naq Eýropadaǵydaı bola almaıdy. Sondyqtan óz múm­kindigi keletin óndiristi qol­dap, óz eliniń ereksheligine keletin ekonomıkany tańdaý kerek. Mysaly, Saýd Arabııasynda aýyl sharýashylyǵy Argentına ne Brazılııadaǵydaı damıdy eken dep aıtý qıyn. Jaratylys qazir óziniń ornynda jáne adamı tirshilikte ózimen eseptesýdi talap etedi. Sondyqtan álem birigýge umtyla otyryp, ózara eńbek bólinisine de kóńil aýdarý qajet. Parsy shyǵanaǵyndaǵy jáne Arab túbegindegi baı elderdiń ınvestısııalyq múmkindigin qa­laı paıdalanýǵa bolady? Osy ýa­qytqa deıin bizdiń ıslam álemi­men baılanysymyz álsiz bolyp keldi. Buǵan deıin biz saýda-sat­tyqtaǵy basty áriptesterimiz Batys, Reseı jáne Qytaı bolyp kelse, endi ıslam álemimen qa­rym-qatynas, saýda-sattyq ja­saý­dyń ońtaıly kezeńi keldi. IKU osy qatynastardyń kúrmeýi qıyn, qordalanǵan máselelerin sheshedi dep kútilýde. Bul máse­leni Batys kún tártibine álde­qashan qoıǵan. Reseı endi kirisip jatyr. Biraq qansha degenmen, olardyń arasyndaǵy dinı qun­dylyqtar qaıshylyǵy edáýir kedergi jasap otyr. Bul turǵy­synan Qazaqstannyń jaǵdaıy jaman emes. Qazaq halqynyń ıslam álemimen jaqyndyǵy óz aldyna, bizdiń mentalıtetimiz uqsas, dinimiz ortaq. Qazaqstan eýrazııalyq memleket. Turǵan jeri geosaıası jaǵy­nan asa qolaıly, jeri shıkizatqa baı. Alaıda kóp jyl Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan­dyqtan, ekonomıkasy birjaqty damyǵan-dy. Qazirgi kezeńde ózin-ózi tolyq óndiretindeı dárejege qol jetkizý úshin barlyq múm­kindikti jasaýda. Táýelsizdik jyl­dary Elbasy, Ult kósh­basshysy N.Nazarbaevtyń bas­shy­lyǵymen bul saıasat durys jolǵa qoıylyp, álem moıyn­daǵan deńgeıge kóterildi. Jaqynda Brıýsselde Qazaq­stan­nyń IKU-ǵa tóraǵalyǵynyń perspektıvasyna arnalǵan konferensııa bolyp ótti. Osy jı­ynda halyqaralyq sarapshylar «Qazaqstan Shyǵys pen Batys arasyndaǵy kópir bola alady. Qazaqstan buǵan deıin EQYU-ǵa óte sátti tóraǵalyq etti. Osyǵan baılanysty Qazaqstannyń mol tájirıbesi bar, osy tájirıbe ıslam elderi men basqa elderdiń arasyndaǵy eń ózekti proble­malardy sheshýge kómekteser edi» degen pikirge toqtaldy. Qazaqstan IKU-ǵa tór­aǵalyqqa kúrdeli kezeńde kirisip otyr. Mysaly, Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkadaǵy qaqtyǵys­tar, Ońtústik jáne Ortalyq Azııadaǵy turaqsyzdyqtar óz sheshimin kútip tur. IKU-nyń kóp­tegen elderi jahandyq ekono­mıkalyq daǵdarystyń saldary­nan esterin endi ǵana jınap keledi. Qazaqstan IKU-ǵa tóraǵa­lyqty kúrmeýi qıyn máselelerdi ońtaıly sheshýge kúsh salyp, abyroımen oryndap shyǵaryna senim mol. Rýslan RÚSTEMOV, Qyzylorda oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń bastyǵy.