Elbasy jáne Islam Konferensııasy Uıymy

Islam Konferensııasy Uıymy: Yntymaqtastyq, toleranttylyq jáne únqatysý

Búgin Astanada Uıymǵa múshe memleketter Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-sessııasy jumysyn bastaıdy Qazaq eli tarıhynyń musylman álemimen ǵasyrlar boıy sabaqtas jáne halqymyzdyń rýhanı mádenıetiniń ıslam órkenıetimen ejelden tamyrlas ekeni eshbir daý týǵyzbaıtyn shyndyq. Ras, sońǵy ǵasyrlardaǵy tarıhı aqıqat elimizdiń zaıyrly memleket bolyp qalyptasýyna alyp keldi. Desek te, búgingi tańda zaıyrly memleket bolsa da, Qazaqstan ıslam órkenıetiniń ajyramas bir bóligi bolyp tabylady hám búkil álem qazaqty musylman eli dep tanıdy. Sandyq salystyrmaǵa júginsek, halqynyń sany jaǵynan álemde 62-shi orynda turǵan Qazaqstan Respýblıkasy musylman áleminde 23-shi oryndy ıelense, jer kólemi jaǵynan olardyń arasynda birinshi orynda eken. Bul da mán bermeýge bolmaıtyn faktor. О́tken jyly Qazaqstan tek Azııa memle­ket­teriniń ǵana emes, sonymen qatar, TMD, sol sııaqty kúlli musylman elderiniń arasy­nan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymynyń tóraǵalyǵyna saılanǵan alǵashqy memleket boldy. Al, bul sheshimdi eń áýeli musylman memleketteri maqtanysh sezimmen qabyldady. Olaı bolatyn jóni de bar. Sebebi, keıbir erekshelikterine qaramastan, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń maqsat-múddeleri men Islam Kon­ferensııasy Uıymynyń basty nysanalary bir arnaǵa toǵysyp jatady. О́ıtkeni, eki uıymnyń da kózdegeni – álemdegi qaýipsizdik pen halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq, ekonomıkalyq-ekologııalyq qaterlerdi tizgindeý, adam quqyǵyn saqtaý jáne ksenofobııamen kúres júrgizý. Mine, osy turǵydan alyp qaraǵanda, Qazaqstannyń atalmysh halyqara­lyq eki úlken uıymnyń arasyn jaqyndata alatyn múmkindiginiń mol ekenin Batys ta, Shyǵys ta óte jaqsy túsinedi. Álbette, mundaı tereń túsinik ózinen-ózi paıda bolǵan joq. Bul – 20 jyldan beri bar kúsh-jigeri men bilik, tájirıbesin aıamaı, hal­qyna qaltqysyz qyzmet etip kele jatqan El­ba­synyń eren eńbeginiń, syndarly saıasaty­nyń máýeli jemisi. Memleket basshysynyń ózi sıpattaǵandaı, «ǵumyry el taǵdyrymen enshiles» Elbasymyzǵa «Sırat kópirindeı qylpyldaǵan kezeńde táýelsizdik alyp, memleket qurý isi senip tapsyrylǵan-dy». Sodan bastap «senimge sert berip, bar jaýapkershilikti moınyna alǵan» ol «kúrmeýi qıyn túrli taǵdyrly sheshimderdi júreginen ótkizip qa­byldady». Qazaqstannyń álemdik dárejedegi jetistikterin Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń ózi kezekti Joldaýynyń kirispesinde bylaı dep atap kórsetedi: «Esterińizde bolar, 1997 jylǵy halyqqa alǵashqy Jol­daýym­da men bylaı degen edim: «2030 jyly bizdiń urpaqtarymyz budan bylaı álemdik oqıǵalardyń qaltarysynda qalyp qoımaı­tyn elde ómir súretin bolady». Osy sózder­ge kezinde kúmán keltirgender az bolǵan joq. Degenmen, dittegen bul mejege biz 33 jylda emes, bir múshel jastyń ózinde jettik! Kúni keshe Astanada 56 eldiń basshylary men halyqaralyq uıym ókilderiniń basyn qosqan Sammıt – sonyń aıshyqty aıǵaǵy. Juldy­zymyzdy jarqyrata túsken bul mereıli belesten buryn da biz birshama bıikterdi baǵyndyrdyq». Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqa­synda 1995 jyldan beri Islam Kon­fe­ren­sııasy Uıymyna múshe memleket retinde Qazaqstan atalmysh Uıymnyń atqaryp kele jatqan is-sharalaryna belsene aralasyp, onyń álemdik qoǵamdastyq aldyndaǵy bedeliniń ósýi men ıslam áleminiń abyroıly forýmy retinde budan bylaı da nyǵaıa berýine atsalysyp keledi. Endeshe, 2011 jyly osy bedeldi uıymǵa basshylyqtyń Qazaqstanǵa ótýin jer júzindegi musylman qaýymdastyǵy tarapynyń bizdiń elge degen úlken senimi men qoldaýy dep qabyldaǵan jón. «Ústimizdegi jyly Qazaqstan Islam Kon­ferensııasy Uıymyna jetekshilik etedi. Biz Batys pen Islam álemi únqatysýyn ny­ǵaı­tý boıynsha bastama kóterdik. IKU-ǵa tóraǵalyq Qazaqstannyń syrtqy saıasaty­nyń azııalyq vektoryn kúsheıtýi tıis», – dep atap kórsete otyryp, Memleket basshysy onyń geosaıası mánine de baǵa beredi. Aıta keteıik, aldaǵy kezde Qazaqstan tóraǵalyq etpekshi bolyp otyrǵan Islam Konferensııasy Uıymy – Azııa, Afrıka, Eýropa jáne Ońtústik Amerıka qurlyqtarynyń úlken geografııalyq aımaqtaryn mekendeıtin, halyqtarynyń jalpy sany 1,5 mıl­lıard­ty quraıtyn 57 memlekettiń (onyń syr­tynda bes baqylaýshy el men bes halyq­aralyq uıym bar) basyn biriktirip otyrǵan úlken halyqaralyq forým. Uıymǵa múshe elder Jer sharynyń altydan bir (32,4 mln. sharshy km.) bóligin ıemdenedi jáne olardyń ishki jalpy óniminiń kólemi 2009 jyly 7,5 trln. AQSh dollaryna teńeldi. Bul kórset­kish boıynsha búgin olar alpaýyt Qytaıdan sál ǵana artta tur. Qazir atalmysh Uıymǵa múshe 45 eldiń (12 kedeı eldi qospaǵanda) jıyntyq altyn-valıýta qory 981 mlrd. AQSh dollaryn qurap otyr. Olardyń tabıǵı resýrstary da óte baı. Bul kórsetkish boıynsha Uıymǵa múshe elder qazir álemdik jer baılyǵynyń 65 paıyzyna qojalyq etip, shıkizattyń 45 paıyzyn óndiredi. Qazirgi kezde iriligi jaǵynan Birikken Ulttar Uıymynan keıingi ekinshi oryndy ıemdenetin Islam Konferensııasy Uıymy 1969 jyly qurylǵan bolatyn. Biraq o basta atalmysh uıym Búkilálemdik Islam konferensııasy (1926 j.) degen atpen qurylyp, keıin Islam konferensııasy forýmy jáne «Álemdik ıslam konferensııasy» degen ataýlardy da ıelengen. 1969 jyldan bermen qaraı Islam Kon­ferensııasy Uıymy ózine múshe elderdiń saıası problemalarymen qatar, olardyń áleýmettik-ekono­mı­kalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı salalaryna qatysty túıindi máselelerdi sheshýmen úne­mi aınalysyp keledi. Uıymnyń ustanǵan negizgi maqsaty – musylman elderiniń ózara qarym-qatynastaryn tereńdete túsip, olardyń ortaq tabıǵı jáne adamı baılyqtarynyń sol elderdiń óz múd­delerine tıimdi qyzmet etýine jáne tu­raqty damýyna oń yqpal jasaý jáne olardyń ál-aýqattarynyń artýyn qamtamasyz etý. Uıymnyń bas hatshylyǵy Saýd Arabııa­sy­nyń Jıdda qalasynda ornalasqan. Uıym­nyń jarǵysy boıynsha Bas hatshyny bes­jyl­dyq merzimge uıymǵa múshe elderdiń birinen Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi saı­laıdy. Qazirgi Bas hatshy Ekmeleddın Ih­sa­noǵ­ly myrza bul laýazymǵa 2005 jyldyń 1 qańtarynda bekitilgen. 2008 jyly ótken uıymnyń HI sammıti E.Ihsanoǵlynyń bul mandatyn taǵy bir kezeńge uzartty. Bas hatshy 2007 jyly Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary kezinde Prezıdent Nursultan Nazarbaevpen kezdesip, bizdiń elde «Ortalyq Azııadaǵy ıslam órkenıeti» degen taqyryp­tyń aıasynda ótken halyqaralyq konferen­sııa­ǵa qatysty. E.Ihsanoǵly Qazaqstan men Islam Konferensııasy Uıymynyń arasyn­daǵy qarym-qatynastyń keńeıe túsýine únemi atsalysyp keledi. Ol Qazaqstannyń 2011 jyly atalmysh uıymǵa tóraǵalyq etýine baı­lanysty kóterilgen usynysty da birden qoldaǵan. Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń ótken jyly Reseıdiń «Izvestııa» gazetinde jarııalanǵan maqalalarynyń birinde kótergen syndarly bastamalary oıǵa orala­dy. Onda Memleket basshysy Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy róliniń aldymyz­da­ǵy jyldary ulǵaıa túsetinin, atap aıtqanda, bizdiń eldiń birneshe abyroıly halyqaralyq uıymdarǵa basshylyq etetinin tilge tıek ete kelip, elimizdiń osy múmkindikteri men áleýe­tin EQYU men ózge de halyqaralyq uıymdar utymdy paıdalansa, olardyń abyroıy bu­rynǵydan da arta túsetinin málimdegen bola­tyn. Aıtsa aıtqandaı-aq, Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵynan alǵan tájirıbesiniń elimizdiń Islam Konferensııasy Uıymyna nemese Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna, nemese Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske, ıa bolmasa EýrAzEQ nemese TÚRKSOI-ǵa tóraǵalyq etken kezde úlken eýrazııalyq aımaqtaǵy qaýip­sizdikten bastap, álemdik saıası, ekonomıka­lyq, ekologııalyq, energetıkalyq nemese azyq-túlik salasyndaǵy qaýipsizdiktiń túıindi máselelerin sheshýde úlken sebi tıip, paıdaǵa asatynyna shúbá keltirýge bolmaıdy. Osy tusta jáne bir eleýli saıası faktordy atap aıtsaq, artyq bola qoımas degen oı­da­myz. Ol – elimizdiń qazirgi musylman álemi­men ornatyp jatqan qarym-qatynastarynyń bıik belesterge kóterilip kele jatqandyǵy. Bul úrdis elimizdiń bolashaq múddelerine de, ishki-syrtqy saıasatyna da tolyq saı keledi. Osy turǵydan qaraǵanda, elimizdi Islam damý banki tarapynan qarjylandyryp, osyǵan deıin iske asyrylǵan jáne alda da iske asy­rylatyn iri-iri ınvestısııalyq jobalardyń qanshalyqty mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Sonymen qatar, Qazaqstannyń bú­gingi tańda Islam Konferensııasy Uıymy­nyń tolyqqandy múshesi dárejesine kóterilýi de joǵaryda atalǵan oń úrdistiń taǵy bir belgisi. Qazaqstan Islam Konferensııasy Uıymy­nyń basty ınstıtýttarynyń jumysyna, atap aıtqanda, IKU-ǵa múshe elder kóshbas­shy­lary­nyń tikeleı qatysýymen ár úsh jylda bir ret ótip turatyn Islam sammıtine, Syrt­qy ister mınıstrleriniń jyl saıyn ótetin keńesterine, Turaqty keńes otyrystaryna qatysyp keledi. Onyń oń nátıjeleri de joq emes. Máselen, 2008 jyly Qazaqstannyń IKU-ǵa múshe eldermen almasqan taýar aına­lymynyń kólemi 10 mlrd. AQSh dollarynan asyp tústi (eksport – 8,7 mlrd. doll., ımport 2,6 mlrd. doll.). Bul kórsetkish, árıne, az da emes, kóp te emes. Al eger Qazaqstan men IKU-ǵa múshe elderdiń ekonomıkalyq áleýetteriniń barlyq múmkindikterin tolyq jumyldyryp, jan-jaqty iske qosqan jaǵ­daıda, bul úrdistiń eki jaqtyń ekonomıkalyq damý qarqyny men halyq turmysyna tıgizetin ońtaıly áseriniń qanshalyqty zor bolatynyn kózge elestetý onsha qıynǵa soqpasa kerek. Osy tusta Islam Konferensııasy Uıy­my­nyń 2005 jyly Mekke qalasynda ótken kezekten tys sammıtinde qabyldanǵan uıym­nyń onjyldyq baǵdarlamasynyń da mániniń óte zor ekenin atap ótken jón. Uıymǵa múshe elderdiń demokratııalyq jolmen damýyna   aýadaı qajet kópnysanaly bul baǵdarla­ma­nyń naqty iske asýyna Qazaqstan da tikeleı aralasyp, atsalysatyny sózsiz. Aıta keteıik, Islam Konferensııasy Uıymynyń keleshekke baǵyttalǵan onjyldyq baǵdarlamasy boıynsha uıymǵa múshe elderdiń ishki ózara saýdasynyń deńgeıin qazirgi 16 paıyzdan 20 paıyzǵa deıin kóterý kózdelip otyr. Mine, dál osy turǵydan keletin bolsaq, Qazaq­stannyń 2011 jyly iske asyrmaqshy bolyp otyrǵan bastamasynyń maqsaty Astanada jetinshi Álemdik ekonomıkalyq ıslam forýmyn ótkizip, ony musylman elderi úkimet bas­shylary men memleket organdary jetek­shileriniń jáne áıgili ekonomıster men mu­sylman áleminiń isker toptarynyń únqatysý alańyna aınaldyrý bolyp tabylady. О́ıt­keni, HHI ǵasyrda sapaly aqparatqa qol jetkizý ekonomıkanyń qaı salasynda bolsyn tabysqa jetýdiń eń tıimdi kiltine aınalyp otyr. Jankeldi ESTENBAEV,  Halyqaralyq zamanaýı ıslamdyq  ekonomıka jáne qarjy ınstıtýtynyń bas dırektory.