«Antıvırýs» spektakli bizge ne aıtqysy keledi?

Jurtshylyqtyń sahna ónerine degen ińkárligin sýytpaý teatr ujy­my úshin eń basty maqsat. Sondyqtan da teatr men kórermen arasynda tyǵyz baı­lanys ornatý maqsatynda Q.Qýa­nysh­baev atyndaǵy Qazaq mý­zy­kalyq drama teatry jańa týyn­dy­lardyń birinen keıin birin jurt­shy­lyq nazaryna usynýdy sońǵy kezeń­de ádetke aınal­dyrdy desek te bola­dy. Bir esepten óıtpeske qaqysy da joq sııaqty. Bulaı deıtinimiz, óner­diń múıizi qaraǵaıdaı korıfeıleri men teatr synshy­lary­nyń pikirine súıensek, búginde elimizdegi myqty rejısserler osy teatrda eńbek etetin kórinedi. Bizdińshe, munyń ózi de zańdylyq sııaqty. О́ıtkeni, óner­diń aıtýly tulǵalarynyń da shyǵarma­shy­lyq taǵdyryn búginde Astanamen jymdastyra órýiniń mańyzy zor desek, udaıy izdeniste júretin myqty re­jısserlerdiń biri, tipti biregeıi Bolat Uzaqov qoıǵan týyndylardy jurtshy­lyq­tyń qalt jibermeıtinin, sahnaǵa shyqqan bette ony arnaıy baryp kó­re­ti­nin estip te, baıqap ta júrmiz. Árıne, shyǵarmashylyq ada­my úshin bul eń úlken baqyt qoı. Alaıda, ondaı baqyt­tyń op-ońaı ba­sy­ńa qona salmasy da belgili. О́ıt­keni, ondaı baqytqa ty­nym­syz eń­bek­tiń, udaıy izdenistiń ná­tı­jesinde ǵana jetýge bolady. Biz joǵaryda Bolat qoıǵan týyn­­dylardy Astana jurtshy­ly­ǵy­nyń qashanda kútip júretinin jáı kóńil aýlaý úshin aıtyp otyr­ǵanymyz joq. Sol teatr kórer­menderi aıtqan pikir­lerdi ǵana tilge tıek etip otyr­myz. Mine, bul joly da taǵy bir tyń týyndyny Bolat Uzaqovtyń sahnaǵa shyǵar­ǵa­nyn, onyń qany tamyp turǵan búgingi kúnniń problemasy ekenin de kórermen qaýymnan, gazet oqyr­mandarynan estigenbiz. Jaqsyny kórmekke degen, Bolat Uzaqov sahnalaǵan Erkin Jýas­bektiń  «Antıvırýs» komedııa­syna, sóıtip, biz de barǵanbyz. Bastapqyda spektakldiń «Antıvırýs» degen atyna qarap, adam den­saý­ly­ǵyna qatysty dúnıe bolar degen oıǵa kelgenbiz. Alaıda, bul jeke adam­nyń tán saýlyǵynan góri, qo­ǵam­nyń jan saýlyǵyn qaýzaıtyn dú­nıe bolyp shyqty. Degenmen, bas­tap­qy oıymyz múldem negizsiz deýge de kelmeıtin sııaqty. О́ıtkeni, qoǵam da jandy aǵza ǵoı. Ádette, bastyń aýyryp, baltyr­dyń syzdaýy ózinen ózi týyndaı sal­maı­dy. Demek, bul adam aǵzasynda vırýstyń kóbe­ıip, aýrýdy qozdyryp turǵanyn kór­se­te­di. Eger sol vırýsqa qarsy dári egip, aǵzany emdemese, onyń túbi ke­sa­pat­ty keselge aınalmaq. Tipti, adam ómi­ri­ne úlken qaýip tóndirýi de ábden múmkin. Qoǵam ómirine de qatys­ty osyny aıtýǵa bolady. Spektakldegi oqıǵa ózimiz kúnde kórip júrgen tehnıkalyq qyzmet kór­­setý ortalyǵynda órbıdi. Búgin­de temir tulpar kez kelgen adamnyń taqy­myn­da júrgeni ózimizge aıan. Son­dyq­tan da, bul ortalyqqa bas suq­­paıtyn adam kemde-kem. Jigit-je­leń de, qyz-qyrqyn da osynda. Eger bajaılap qara­sańyz, osyndaı or­ta­lyqtarda (jal­py qyzmet kór­setý salasynyń qaı túrinde bolsyn) ishi-baýyryńyzǵa kirip, maıly qa­syq­taı jylpyldap tur­ǵandardyń negizinen kelimsekter ekenin ańǵarý qıyn emes. Olar sizge «Kezek kútińiz. Erteń kelińiz» demeıdi. Aq­shasyn berseńiz, lypyl qaǵyp, lezde qyz­met kórsetedi. Kóligińizdi jýyp ta, jón­dep te beredi. Al bizdiń qazekeń osyn­daı júziktiń kózinen ótkendeı qyz­metker jaldap, solarǵa bastyq bo­lyp, qoqılanǵanyna máz. Iá, olar ar jaǵyna oı júgirtip, bas qatyryp jat­qan joq. Al kelimsekterdiń ár­qaı­­­sy­synyń óz armany bar. Olar qaıtse de  qazaqtyń qaltasyn qaǵyp, mol aqsha tapqysy keledi. Onyń biri jer satyp alyp, alyp ǵımarat tur­ǵy­zyp, aınala­sy­na aǵaıyn-týǵanyn jınap, búgingi bastyq bolyp shertıip júrgenderdi malaı ornyna ustaý­dy kózdeıdi. Spektakldegi Ravshan (Dastan Álimov, Jáni­bek Musaev) sonyń biri. Syrttaı elgezek, elge juǵymdy kóringenimen, onyń ishinde álgindeı jymysqy oı tu­nyp jatyr. Tipti onysyn jasyr­maıdy da. Jal­py, syrttan kelip, qazaq jerinen nápaqasyn aıyryp júrgenderdiń qaı-qaısysy da osyndaı ártúrli oı­dyń jeteginde júrgender. Olardyń biri­niń týǵan jerinde júzdegen gektar jeri, onshaqty dúken, restoran­dary bar. Biraq, ony mise tutyp júrgen olar joq. О́zderi jumys isteýge qyrsyzdaý halyqtyń esebinen baıyp jatýǵa múm­kindik bar bolsa, ony qalaı qur jiberýge bolady?! Sondyqtan olar qazaq jerine kelip, aqsha taýyp júr. Meıli, búgingi bas­tyqtar ázirge bizge qojaıyn bola tur­syn. Áýselesin keıin kóredi. Sharýa­sy shatqaıaqtap shyǵa kelgende, meniń qol astyma kelip malaı bola­dy, degen oıdy  da Nafısa (Nurzada Tashımova, Maıra Omar), Fatıma (Baqyt Jumaǵulova, Zıbagúl Karına), Zýlfııa (Aıman Aımaǵambet, Gúl­barshyn Qy­lyshbaı), Gúlchetaı (Aınur Ber­mu­hambetova, Aınur Jet­pis­baeva) qosyla oryndaǵan bı qımyldary aıqyn ań­ǵartyp, býyn-býynyńdy qýalap bara jatady. Al bizdiń aǵaıyndar bolsa, bar sharýany kelimsekterge júktep,  óz­deri syra iship, karta oınaǵandaryna máz. Tipti, olaı etpesine de kelimsek­ter­diń yryq beretin túri joq. Dámdi taǵa­myn al­dy­na tosyp, shybynyn qoryp, áldı­lep uıyqtatýǵa da daıar. Al ózderi bolsa esh  beınetten qashpaıdy. Shar­­­sha­­dyńdar ǵoı, bir mezgil dem a­lyń­dar  degen sózdi múldem estigisi de kelmeıdi. О́ıtkeni, olar ýaqyttyń aqsha, ta­bys ekenin jaqsy biledi. Mundaı jaǵdaıda ne istegen jón? Ýshyǵyp turǵan jarany bú­gin emdemeseń, onyń irińi búkil de­neńe jaıylady. Demek, vırýsty em­deý úshin antıvırýs kerek. Rejısser bul sheshimdi qazaq áıel­deri­niń ıyǵyna júktepti. Bul da jáıdan-jáı týa salǵan sheshim emes. Olaı deıtinimiz, qazaq degen halyqtyń búgingi kúnge aman-esen jetýi – eń aldymen, qazaq áıeliniń arqasy desek, bul artyq aıt­qan­dyq emes. Olar beıbit kezeń­de bala týyp, urpaq kóbeıtse, el ba­sy­na kún  týǵan sátterde de qarap otyr­­mady. Qolyna qarý alyp, erlermen birge  jaýdan eldi qorǵady. Tipti, kúni keshegi ótpeli kezeńde, er azamattar abdyrap qalǵanda, ala qap­ty arqa­lap, ultymyzdy sol ke­zeń­degi tyǵy­ryq­tan aman-esen alyp shyqqan da sol qazaq áıeli bolatyn. Al ata-baba­myz ǵasyrlar boıy ar­man­daǵan táýel­sizdik tańyn  jaqyn­datýǵa da bizdiń qyz-kelinshek­teri­mizdiń qosqan úlesi bir tóbe deýge bolady. Bul oraı­da, sonaý Jeltoq­san kóterili­sin­de órim­­deı qyzdary­myz­dyń ba­syn báıgege tigip alańǵa shyqqany, jigitterge jiger berip, ók­tem kúshke qarsy erekshe qaırat kórsetkeni ózimizge belgili.  Endeshe, rejıs­ser­­diń qazaq áıeliniń boıyndaǵy taban­dy­lyqqa, ultjandylyqqa, áriden oı­laı­tyn baıyptylyqqa senim artýy ábden oryndy dep bilemiz. Sahnalyq týyndydaǵy qazaq áıel­deri Jamal (Jumagúl Meıramova, Túımehan Atymtaeva), Sáýle (Gaý­­­har Júsipova, Tańsulý Muzap­parova), Janna (Saıa Toqman­ǵalıe­va, Aınur Júginisova) oıyndy odan ári shıratyp áketýi sol senimdi aqtasa degen el armany sııaqty eles beredi. Iá, ásheıinde jan álem jadaǵaılaý ji­gitterdi kózge ilgisi kelmeıtin qyz­­dar kópti kórgen Jamal apa­lary­nyń aqyl-keńesine júginedi. Al­darynda qyryq qubylyp, erkek­ter­diń kóńili­n jaýlap alǵan kelimsek áıelder­den olardy búgin ara­shalap almasa, erteń kesh bola­ty­nyn jan-tánimen sezine otyryp, qyz­dar da qarsy aıla-áreketke bara­dy. Sóıtip, áreń degende er-azamat­tardyń betin beri bura­dy. Kelimsek kelinshekterdiń emek­sit­kenine eligip júrgen Asan (Tilektes Meıramov, Erlan Malaev), Samat (Jas­ulan Erbolat, Shahmurat Ordabaev), Marat (Qasymhan Buǵybaı, Qýandyq Qys­tyqbaev) syndy er-azamattar esin jıyp, eki tizgin, bir shylbyrdy jınap alady. Budan keıin qazaqty tegin jatqan batpan quı­ryq kórip júrgender taırańdaýdan tyıylyp, bet-betine qasha bastaıdy. Jurttyń qaltasyn qaqqan saıyn: qazaǵym aman bolsyn, onyń arqa­sy­nan qaqsam, meniń de qaltam tola­dy. Bir teńgeni myń teńge, myń teńgeni mıllıon, mıllıondy mıllıard etem dep ándete bılep júrgen Ravshan­nyń da záre quty qalmaıdy. «Aý, bir amalyn tapsańyzshy. Bulardyń betin qaıtadan ózimizge buraıyq ta» degen ózi sııaqty kelimsekterge ol eki kózi alaq-julaq etip, qazaqtyń erkekterin óz degenińe kóndirýge bo­la­dy-aý, al bulardyń áıelderi qıyn dep zytyp bara jatýy, biraz jáıtti ańǵartyp turǵandaı... Mine, osylaısha búgingi qoǵam tynysyndaǵy olqylyqtardy sahna arqyly kórsete otyryp, kórer­menge oı salýdy kózdegen spektakl óziniń dittegen múddesinen  shyqqan. Jáne osynyń bárin ártis­ter kúlkige bóleı otyryp jet­kize­di. Tipti, munda bóle-jara aıtatyn bas keıipker joq dese de bolady. О́ıtkeni, oqıǵa bir adam­nyń aına­la­synda ǵana órbimeıdi. Barlyq keıipkerlerdi teń deńgeıde qatys­tyra otyryp, máseleniń mánin asha­dy. Ondaǵy maqsat – qoǵam ty­ny­syndaǵy keseldi kinárat bárimizge qatysty ekenin meńzeý sııaqty. Árıne, bul sahnalyq qoıy­lym­­dy biz minsiz dúnıe deýden aý­laq­pyz. Áli de qaıta qarap, árleı túsetin, qyrlaı túsetin tustary barshylyq. Solardyń qaısybirine toqtala ketsek, osy sahnalyq týyn­dyda oınaı­tyn ártisterdiń árqaısysy óz keıip­keriniń bol­mys-bitimin ashýdaǵy izdenisin áli de bolsa shırata túskeni oń bolar edi. Bul eskertýdi, ásirese, spek­takl  bastalar tusta Ravshan­nyń  án­dete júrip bıleıtin tusyna qa­tysty aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, spek­takldi á degennen jandandy­ryp, kó­rermen kóńilin birden ózi­ne tar­typ áketetin de osy tus qoı. О́ki­nish­ke oraı, bul kórinis sol­ǵyn­­daý shyq­qan. Sondyqtan da  ony shırata túsý óz-ózinen sura­nyp turǵan máse­le. Bul oıdy kelimsek áıelder bıine baı­la­nysty da aıtýǵa bolady. Olaı deıtinimiz, bul áıelderdiń qımy­lyn­da da lypyldaǵan shıraqtyq, jy­mysqy oınaqylyq  jetispeı jat­qan­daı. Ári rıtmge ilese almaǵan shashy­rańqy qımyl da kózge uryp tur. Árıne, aıta berse, mundaı kemshilik az emes. Alaıda, biz kósh túze­letin mundaı jáıtterdi budan ári tizbeleýdi jón kórmedik. Eń basty­sy, spektakl jurtqa atan túıege art­sań, beli qaıysatyn oı ar­qala­typ jiberedi. Jáne ádet­tegi­deı jan álemińdi ezip, júıkege aýyr salmaq salmaı-aq, sol oıdy kúlki arqyly kórermen júregine jetkize biledi. Sóz joq, bul rejısserdiń de, pesa avtorynyń da zor tabysy. Jumagúl QÝANYShBEKQYZY, Astana.